МАЗМЂНЫ

§12. Экологиялыќ факторлар жѕне олардыњ ќоршаѓан ортаѓа ѕсерлері

          Экологиялыќ тђрѓыдан орта дегеніміз - табиѓи денелер, тау-тас,   орман-кљл,   љзен-мђхит  жѕне  жаратылыста  орын  алатын ќђбылыстар.    Тіршілік    иелерін    ќоршаѓан    орта сан    ќилы ќђбылыстар мен ѕр тџрлі элементтерден тђратын, уаќыт жѕне кењістік бойынша џнемі љзгерісте болып, ыќпал ететін факторлардан ќђралады.

         Экологиялыќ фактор - тірі организмніњ кез келген даму сатысыныњ бірінде, тікелей не жанама тџрінде ыќпал жасайтын орта ѕсері. Ал бђл факторѓа, тірі организм љзініњ бейімделгіштік ќабілетімен жауап береді.

         Кез келген тірі организмге ѕсер ететін ортаныњ экологиялыќ факторы, негізінен, екі категорияѓа бљлінеді. Біріншісі - жансыз табиѓат   факторы   (абиотикалыќ   ѕсер),   екіншісі   -   тіршілік иелерініњ    ыќпалы    (биотикалык,    фактор),    сонымен    ќатар, экологиялыќ   факторды   белгілі   организм   санына   ќарай   да, олардыњ   кењістікте   орын   алуына   ќарай  да  љр   тџрлі   топќа жинаќтауѓа болады.

         2- кестеде Н.Н.Пономареваныњ ђсынысы бойынша (1975ж.) ортаныњ экологилыќ факторларын топтау келтірілген.

         Соњѓы    кездері,    экологиялыќ    проблемалар    ќатарында антропогенді фактор ауќымыныњ кењеюіне   байланысты, ол биотикалыќ фактордан бљліп алынып, љз алдында жеке фактор ретінде ќарастырыла бастады.

         Инженерлерге аса ќђнды болып табылатын, ортаныњ экологиялыќ факторлардыњ классификацисын А.С.Монгадский ђсынды. Организмдердіњ ѕртџрлі экологиялыќ факторларѓа бейімделу ќабілетіне орай, сол факторлардыњ ыќпал ету жиілігі мен тђраќтылыѓына тљмендегідей тђжырым жасалынды. Осыѓан байланысты ол біріншілік (первичный) периодты тџрде ыќпал етуші орта факторы, екіншілік (вторичный) периодты тџрде ыќпал етуші орта факторы жѕне периодты тџрде ыќпал етпейтін факторлар деп жіктеді.

 2-кесте

         Біріншілік периодты тџрде ыќпал ететін факторларѓа - жердіњ айналуы,    жыл    мезгілдерініњ    ауысуы,    кџн   кљзі   сѕулесініњ жарыќтандыру    ќђбылыстары     жатады. Біріншілік   болѓанѓа  дейін   де   тђраќты аралыѓында ќайталанып отырѓан.

         Екіншілік периодты тџрде ыќпал біріншілік периодты тџрде ыќпал ететін факторлар ѕсерініњ салдары: ылѓалдылыќ, жауын-шашын, температура, суда еріген газ ќђрамы.

         Периодсыз тџрде ыќпал ететін факторлар - ѕр тџрлі стихиялыќ кђбылыстар, љнеркѕсіп, љндіріс сарќынды суларыныњ ќђрамы.

         Адамзат баласы, љз іс-ќимылыныњ барысында ќоршаѓан табиѓи ортаѓа ѕсер етуі арќасында биотикалыќ жѕне абиотикалыќ факторларды љзгертіп, тіршілік иелеріне љмір суруі џшін наќты жаѓдайлардыњ белгілі аралыѓы болуы тиіс. Мысалы, температурыныњ тљменгі жѕне жоѓарѓы шегіне ќарай ѕр тџрлі организмдер љзгерісті ѕр тџрлі ќабылдайды. Суды ќайнату барысында, кейбір судаѓы микроорганизмдер жойылады.     Яѓни ішетін су залалсызданды.                                                   ,

         Организмніњ љмір сџру диапазоны артќан сайын, яѓни сырт факторлардыњ тљменгі жѕне жоѓарѓы шектерініњ аралыѓы алшаќтаѓан сайын, оныњ тђраќтылыѓы да артады, яѓни ќарастырылып отырѓан организм толерантты деп есептелінеді.

Абиотикалыќ факторлар.Жер бетініњ абиотикалык, факторын ауа-райы, климат жѕне жер бетініњ беткі ќыртысы ќђрайды.

         Ауа-райы, климаттыќ факторларѓа мыналар жатады:

         1. К џ н  к љз і н і њ  с ѕ у л е с і. Кењістікке электромагнттік толќын тџрінде таралатын бђл энергия тџрініњ 99 %-і толќын ђзындыѓы 0,17-4,0 мнм болып келген жарыќ сѕулелері, оныњ  ішінде 48 %-і - кљзге кљрінетін жарыќ, ал 45 %-і - инфраќызыл, 7 %-і ультракџлгін толќындары болып табылады.

         Тіршілік џшін, инфраќызыл, жарыќ жѕне улътракџлгін сѕулелерініњ алар орны ерекше.

         Кџн кљзінен таралатын сѕулелердіњ атмосфералыќ ќабаттан љтіп, жер бетіне беретін энергиясы – 21*10²³ кДж шамасындай. Алайда, жер бетініњ ѕр бљлігіне тџсетін сѕуле шамасы да ѕртџрлі болѓандыќтан, ол аудан бірлігіне, бірлік уаќыт бљлігіне келетін энергия шамасымен сипатталады. Аталѓан шаманы кџн тђраќтысы (солнечная постоянная)- деп атап Дж/см²-с бірлігімен љлшейді жѕне оныњ орташа шамасы 0,14 Дж/см²-с тењ.

         2. Ж е р  б е т і н і њ жарыќтыѓы (освещенность)-жарыќ сѕулесініњ аѓынын, оныњ ђзаќтыѓы мен интенсивтілігін сипаттайтын шама. Жер шарыныњ љз осінен айналуына байланысты, кџн мен тџн љзара алмасып отырады. Кџндізгі жарыќтыњ тіршілік иелеріне, адамзат љміріне мањыздылыѓы айтпаса да тџсінікті. Кљптеген жануарларда кџн мен тџн алмасар шаќта циркадты (сљткелік) деп аталатын активтілік ритмі кездеседі. Мысалы, љсімдіктердіњ кейбір тџрлері кџндіз ѓана гџл жарып, тџнге ќарай ќауызын жабады.

         3. А у а  ы л ѓ а л д ы л ы ѓ ы- атмосфералыќ ауаныњ, су буларымен ќаныѓуын сипаттайтын шама. Кљп жаѓдайда ауа - су буымен   мейлінше   ќаныѓа   алмайды.   Ќарастырылып   отырѓан жаѓдайдаѓы ауа ылѓалдыѓы мен айырымы - ылѓал тапшылыѓы (дефицит   влажности)   деп   аталады.   Ылѓал  тапшылыѓы   -   ењ мањызды экологиялыќ фактор. Љйткені, ол ѕрі температураны, ѕрі   ылѓалдылыќты   сипаттайды.   Ылѓал   тапшлыѓыныњ   мѕні жоѓарылаѓан сайын, ауа-райы ќђрѓаќ, ыссы екендігін байќатады. Ауа райыныњ осындай кездерінде, белгілі мерзім аралыѓында насеком,      шыбын-шіркейлер      кљбейіп,      жеміс      аѓаштары, љсімдіктердіњ   гџлдері   тозањданып,   кљбеюіне   ќолайлы   жаѓдай туындайды. Аталѓан денелердіњ кџрт кљбеюіне ќолайлы жаѓдай туындайды.

         4. Ж а у ы н – ш а ш ы н-  ылѓалдылыќпен тікелейі байланысты шама. Сонымен бірге, ол биосферадаѓы ластаушыі заттар миграциясын айќындайды. Жауын-шашын - жер бетіндегі су  айналымыныњ бір  бљлігі бола  отырып,  ѕр  жерге  ѕртџрлі жауады. Жауын-шашыны сирек болатын ќђрѓаќ аймаќтарды - аридті, ал жауын-шашыны жиі болатын дымќылды аќмаќты -гумидті деп атайды. Жылына 250 мм-ден кем ылѓал мљлшері ќђрѓаќ аймаќтарѓа тѕн.

         5. А т м о с ф е р а н ы њ   г а з   ќ ђр а м ы - негізінен ≈78 %  N₂, ≈21 % О₂ , ≈0,03 % СО₂ жѕне т.б. тђрады. Ауа ќђрамында су булары, ѕр тџрлі элементтердіњ тотыќтары, шањ-тозањ, тџтіндер де кездеседі.

         6. Ж е р   б е т і н і њ   т е м п е р а т у р а с ы- атмосфера температурасымен    аныќталып,    кџн    сѕулесініњ    энергиясына тікелей тѕуелді болып келеді. Жер бетіндегі ендік биіктеген сайын (экватордан   солтџстікке  жѕне   оњтџстікке   ќарай)   тџсетін   кџн сѕулесі кљлбеулене тџседі де, климат салќындай тџседі.

         7. А у а    ќ о з ѓ а л ы с ы (жел). Жел, жер бетініњ біркелкі ќызбауыныњ  нѕтижесінде   пайда  болѓан   ќысым   айырымынан туындайды.   Жел   аѓыны,   ќысым   шамасы   аз   жаќќа   ќарай баѓытталады, яѓни ол ауа температурасы жоѓары жаќќа ќарай соѓады.     Жер     шарыныњ     айналуы    да,     ауа    массасыныњ циркуляциясына ѕсер етеді. Ќысќасы, жел - атмосферадаѓы ауа ќђрамын біркелкелкілендіретін ењ мањызды факторлардыњ бірі.

         8. А т м о с ф е р а л ы ќ     ќ ы с ы м. ќалыпты ќысымѓа 1,013-10⁵  Па шамасы  ќабылданѓан. Жер  бетініњ бљліктерінде, жоѓарѓы ќысымды аймаќтар ђшырасады. Сонымен ќатар, наќты бір жер џшін ќысымныњ маусымдыќ,  сљткелік мѕні ѕртџрлі болып,   олар да жоѓарѓы жѕне тљменгі мѕндерге  ие болады. Атмосфералыќ   ќысымды   тењіз   бетіндегі   жѕне   ќђрлыќтаѓы (континентальды) деп екіге бљлінеді.

         Љте куатты, кењістікте спираль бойымен ќђйындата ќозѓалѓан ауа аѓынын циклон деп атайды. Циклон кезінде, ауа-райыныњ ќђбылмалдылѓы артып, жауын-шашыдар мол болады.

Топыраќ жамылѓысыныњ абиотикалык факторы. В.Р.Вильямс аныќтамасына сѕйкес, љсімдік даќылдарынан љнім алуѓа мџмкін болатын ќђрылыќтыњ борпылдаќ жазыќтыќты бљлігі - жер ќыртысыныњ беткі топыраѓыныњ ењ басты да негізгі ќасиетініњ бірі - оныњ ќђнарлылыѓы. Топыраќ ќђнарлылыѓы, оныњ физикалыќ жѕне химиялыќ ќасиеттірініњ жиынтыѓымен аныќтала отырып, эдафогенді факторлар тобын ќђрайды.

         Жер ќыртысыныњ беткі топыраѓы - ќатты, сђйыќ жѕне газ бљліктерінен тђратын џш фазадан тђратын жџйе. Тау жыныстары, љсімдіктер, жан-жануарлар мен микроорганизмдердіњ љзара кџрделі ѕрекеттесуініњ нѕтижесінде жѕне физикалыќ, химиялыќ, биологиялыќ тџрленулер нѕтижесінде топыраќ тџзіледі. Ќђрамы мен ќђрылысы, ќасиеттері жљнінен топыраќ ѕртџрлі болып келеді. Жер ќыртысыныњ беткі жазыќтыѓында ѕртџрлі љзгерістер , орын алѓандыќтан, топыраќ ќђрылымы тџрлі-тџрлі ќабаттардан тђрады (5-сурет).

5-суреттегі А₀ - топыраќтыњ ауамен жанасу шекарасы болып табылады да, орыс тілінде ол "подстилка" немесе "дерпинка" деп аталады. Бђларды ќазаќ тілінде ' 'шым ќабаты " деген сљзбен алмастыруѓа болады. А₁ - гумусты кабат, яѓни бейорганикалыќ, органикалыќ заттар жѕне микроорганизмдердіњ биологиялыќ љзгерістерге ђшырауынан пайда болѓан ќђнарлы ќабат. А₂ - су жџретін шайылу ќабаты, В - су жџретін иллювиальды ќабат, С-су љткізбейтін ќабат.

         А₂ - ќабатыныњ тџсі сђрѓылтым жѕне ќђрылымы онша берік болып келмейді. Ал В - ќабатында, џстіњгі кабаттардан шайылып келген ѕртџрлі минералды жѕне органикалыќ заттар сџзіп ђсталынады да, тџсі ќоњыр-ќошќыл болып келеді.

         Топыраќ ќђрамы: негізінен ≈50 % кремнезем (ZiO₂), 1,25 % глинозем (Аl₂О₃), 1-10 % темір тотыќтары (Ѓе₂О₃), ОД-5 % аралыѓында магний, калий, кальций, фосфор тотыќтары (МgО, К₂0, СаО, Р₂0₅).

         Топыраќтыњ     физикалыќ          ќасиетгерін     сипаттаушы

шамалардыњ бірі - оныњ механикалыќ ќђрамы, яѓни ѕр тџрлі мљлшердегі бљліктердіњ кездесуі. Топырактыњ механикалыќ ќђрамы, негізінен тљрт бљліктен тђрады: ќђм, ќђмайт (супесь), саз (суглинок) жѕне балшыќ (глина). Топыраќтыњ ылѓалдылын, тыѓыздыѓын, жылу љткізгіштігі, су љткізгіштігі жоѓарыда келтірілген механикалыќ ќђрамѓа тікелей байланысты.Топыраќ бойыныњ ауамен ќаныѓуы - а э р а ц ия деп аталады.

5-сурет. Топырыќтыњ кђрылым ќабаты кесітесініњ схемасы.

 Бђл орайда, органикалыќ заттар — флора жѕне фауна шірінділерініњ љзара ќатынасында тотыѓуѓа ђшырайды.

Сулы     ортаныњ     абиотикалыќ___факторы.    

Жер     бетіндегі биосфераныњ басым бљлігін — су алып жатыр. Жер шарыныњ толыќ бет айданыныњ 510 млн.км² шамасыныњ 361 млн. Шаршы км (71%-і), мђхиттар џлесіне тиесілі. Жер шарыныњ су ќабаты -гидросфера деп аталып, ќђрамы тђщы сулы љзен-кљл жѕне тењіздерді ќамтиды.

         Су  тђтќырлыѓы   (вязкость)   ауаѓа   ќараѓанда   55   есе,   ал тыѓыздыѓы 800 есе жоѓары.

         Сонымен ќатар сулы ортаныњ ерекшеліктеріне тљмендегілер жатады:

-  суѓа біркелкі жѕне біртекті (гомогенный) ќасиет беретін — оныњ ќозѓалѓыштыѓы, џнемі аѓу барысында орын ауыстыруы;

-   су терењдігіне  ќарай,   ондаѓы  температураныњ  љзгеріп отыруы;

-    ѕртџрлі    маусымдарѓа,    мерзімдерге    байланысты,    су температурасыныњ - режимініњ љзгеріп отыруы;

-  су мљлдірлігі немесе тђныќтыѓы, оныњ беткі ќабатындаѓы жарыќтыќ режимді (световой режим) аныќтауы.

         Жарыќ  сѕулелерініњ   су  бойынан  љтуіне   ќарай,   ѕртџрлі бактерияларѓа — мџк, балдыр жѕне љзге, љсімдіктерде фотосинтез. ѕрќалай жџреді. Су  бойында органикалыќ заттардыњ тџзілуі, осы жарыќ сѕулелерініњ, оныњ бойынан љту ќашыќтыѓына сѕйкес (яѓни эвфотикалыќ аралыќта) жџреді.

         Тірі организмдерге ењ басты абиотикалыќ фактор ретінде, судыњ тђздылыѓы, яѓни онда еріген минералды тђздар — бикорбанат, сульфат хлоридтердіњ концентрациясы болып табылады. Осыѓан орай, су кљздері тђщы жѕне тђзды сулар болып бљлінеді. Су ќђрамында бљлінген оттегі, кљмір ќышќыл газы жѕне сутегі иондарыныњ концентрациясыныњ да, су бойында тіршілік ететін организмдердіњ таралуы мен кљбеюіне жѕне љмір сџруіне мањызы ерекше.

         Љнеркѕсіптіњ сарќынды суларында жѕне егістік алќабыныњ шайынды суларында еріген ѕртурлі минералдыќ жѕне органикалыќ заттар жоѓарыда аталѓан кљрсеткіштерге ѕсер етіп, оларды љзгертуі ыќтимал. Ал бђл љзгеріс, судаѓы тіршілік иелері — гидробиоиттардыњ ќђрылуына немесе (љте сирек) љзге бір тџрлердіњ пайда болуына ѕкеліп соќтырады.

         Биотикалыќ фактор. Тіршілік ету барысында, бір тџрлі организмдердіњ љзге тџрлі организмдерге љзара ѕсер етуі -биотикалыќ факторлар деп аталады.

         Жан-жануарлар, љсімдіктер, микроорганизмдер арасындаѓы . байланыс алуан тџрлі. Ол байланыстар, кейде коакция деп те аталынады. Олардыњ бір-біріне ќатыстылыѓын тікелей (прямой) жѕне жанама (косвенный) деп екіге бљледі.

         Бірінші жаѓдайда, бір организмдер екіншілеріне тікелей ѕсер етеді, ал екіншісінде, мысалы, љсімдіктер љзге жануарлар џшін ортаныњ абиотикалыќ факторлар режимін љзгертіп, оларѓа жанама ѕсер етеді.

         Тірі организмдердіњ љзара ыќпалын, бір-біріне љтетін реакциясы арќылы да топтайды. Атап айтќанда, гомотипті реакция — бір тџрге жататын жануарлардыњ љзара бір-біріне ќатынасы жѕне гетеротипті реакция - ѕр тџрге жататын жеке дара тџр љкілдерініњ љзара ќатынасы немесе коакциясы.

         Љсімдіктер жер бетіндегі органикалыќ заттардыњ алѓашќы баспалдаѓын ќђрап, љзге тірі организмдердіњ бѕрін энергиямен , жѕне азыќпен ќамтамасыз етеді. Азыќтыќ фактор (трофический фактор) саны, сапасы жѕне жеткіліктігі жљнінен кљптџрлі болады.

Баяулату факторы туралы тџсінік (лимитирующий фактор)                     1840ж. агрохимия    ілімініњ   негізін    ќалаушылардыњ   бірі    Ю.Либих, љсімдіктер     дџниесініњ     минералдыќ     заттармен     ќоректену теориясын ђсынды.  Бђл теория бойынша,  љсімдіктердіњ љсуі, топыраќ кђрамындаѓы  ќоректік  заттарѓа тікелей  байланысты. Мысалы,   артыќ  мљлшердегі   су   немесе   азот,   бор   не   темір элементтерініњ    жетіспейтін    орнын    толтыра    да    алмайды. Зерттеулер     нѕтижесінде,     Ю.Либих     минимум     зањдылыѓын тђжырымдады. Яѓни, оныњ дѕлелдеуінше топыраќ кђрамындаѓы ќоректік  заттар,   ењ  аз  дегенде   сол  љсімдік  ќоректенетіндей мљлшерде   болуы  тиіс.   Сол  сияќты,   американдыќ ѓалым  — В.Шелфорд, кейбір ќоректік заттардыњ артыќ мљлшерде болуы да, љсімдіктіњ љсуі мен даќыл љніміне кері ѕсер ететінін дѕлелдеді. Дамуѓа кері ѕсер ететіндіктен, артыќ не кем мљлшерде алынѓан заттарды, яѓни факторларды баялату факторы деп, ал осыѓан сѕйкес ќабылданѓан ережені - баялату факторъшыњ зањы немес толерантты зањдылыќ деп атайды.