МАЗМЂНЫ

§ 14. Экологиялыќ факторларѓа тірі организмдердіњ бейімделуі

            Экологиялыќ факторларѓа ќатысты организмдерді топтау (классификациялау). Бір организмдердіњ - температураѓа, ылѓалдыќќа, жарыќќа тљзімділігі немесе ќажетсінуі, љзге бір организмдердікіне ќараѓанда басќаша болып келеді. Мысалы, ќайыњ ылѓалдыѓы ауа райында жаќсы љседі, ал шыршаларѓа — ылѓалдыѓы тљмендеу ауа райы ќолайлы. Ылѓалдылыќтыњ немесе ѕртџрлі температураныњ тіршілікке ќолайлы жѕне ќолайсыз жаќтары болады. Тіршілікке ќолайсыз жаѓдайлар — пессималды жаѓдай немесе пессимум деп аталады. Пессимальды жаѓдай кезінде, тіршілік иесініњ љмірге деген ќђштарлыѓы кеміп, ќозѓалуы, љсуі тљмендейді, тђќым шашу немесе кљбею мџмкіндігі де бѕсењдейді.

         Кез келген тџрдіњ, жекеленген факторѓа немесе олардыњ жиынына бейімделу ќабілетіне — экологиялыќ валенттілік немесе бейімделгіштік (пластичность) деп аталады.  Тџрдіњ бейімделгіштігі артќан сайын, оныњ экологиялыќ жџйеде, яѓни ќоршаѓан ортада љмір сђру ќабілеті де артады.

         Бейімделу тџрлері мен ерекшеліктері. Экологиялыќ факторлардыњ уаќыт жѕне кењістік бойынша љзгеруі — геологиялыќ, гелиоклиматтыќ (кџн кљзіне байланысты ауа райыныњ калыптасуы) жѕне астрономиялыќ ќђбылыстарѓа байланысты жѕне олар тіршілік иелеріне, тірі организмдерге љз дегеніне кљндіретін басќарушы ќызметін атќарады.

         Эюлюциялыќ даму барысында ќалыптасќан тірі организмдердіњ, экологиялыќ факторлар љзгерісіне бейімделу мумкіндігі -адаптация деп аталынады. Басќаша айтсаќ, организм тіршілік ету џшін, сол ортаѓа бейімделуі шарт. Ал  љйтпеген жаѓдайда, ол тџр не тірі организм, љзініњ тіршілік етуін жоѓалтады.

         М о р ф о л о г и я л ы ќ    адаптация. Морфологиялыќ  адаптация  мысалына,   љзен  - кљлдерде мекендейтін тірішлік иелері — балыќтарды алсаќ, олар суда жџзуге, еріген оттегімен дем алуѓа бейімделген. Шљл жѕне шљлейтте љсетін љсімдіктер жапыраќтары    аз    немесе    мџлдем    болмайды.    Жапыраќтыњ болмауы, љсімдік бойынан ылѓалдыњ азаюын мейлінше кемітеді (мысалы, сексеуіл, жантаќ, т.б.)

         Физиологиялыќ адаптация деп - ќоректенетін азыќ ќђрамы мен тџріне ќарай ас ќорыту жуйелерініњ бейімделуін айтады.    Мѕселен,    шљл    жѕне    шљлейттегі    жан-жануарлар, жѕндіктер   љз   шљлін,    асќазаны   мен   денесіндегі   майларды биохимиялыќ тотыќтыру нѕтижесінде басады.

         Фотосинтез- љсімдіктер дџниесініњ бейорганикалыќ заттардан, кџрделі органикалыќ ќосылыстар (кљмірсулар) тџзуін сипаттайды   жѕне   бђл   —   сол   љсімдік   тіршілік   етуі   џшін мђќтаждыќтан туындаѓан физиологиялыќ бейімделу.

         Кџнкљріс сипаттаѓы адаптация (поведенческие или   этологические   адаптации)   тіршілік   иелерініњ   љздеріне ыњѓайлы жѕне ќолайлы жаѓдай іздеуінен туындаѓан. Ќоршаѓан ортамен жылу тџрінде энергия алмасу барысында, жѕндіктер  кџн кљзіне   ќыздырынады   немесе   кџн   ыстыќтыѓыныњ  аптабынан кљлењкеге, індерге тыѓылады.

         Жан-жануарлар, тек температура љзгерісіне ѓана емес, ауа ылѓалдылыѓы, жер дымќылдыѓы, кџн еѕулесініњ жарыќтыѓы жѕне де басќа экологиялыќ факторларѓа љз организмдерін бейімдейді, яѓни адаптацияланады.