МАЗМЂНЫ

§ 15. Экологиялыќ жџйе

          Ѕртђрлі     организмдер     мен     олардыњ     тірішлік     ету жаѓдайларыныњ љзара байланысты болып келген жиынын экологиялыќ    жџйе немесе экосистем а- деп атайды. Экологиялыќ жџйе мысалына - љзен, кљл, орман, шабындыќ жѕне   т.б.   бірлестіктерді   келтіруге   болады.   Мђндай   жиын, ќоѓамдастыќ    немесе    бірлестіктерді,    академик    В.Н.Сукачев биогеоценоз- деп атауды ђсынды ("биос” - љмір, "гео" –“ценоз” - ќоѓамдастыќ).

         Биогеоценоз   -   џнемі ќозѓалыста,   дамуда,   диалектик бірлестікте болатын, љзіндік ерекшеліктері бар, љзара байланыста жѕне ќоршаѓан ортамен зат, энергия алмасулары орын алатын,

жер бетініњ белгілі бљлігін ќамтитын бірыњѓай табиѓат ќђбылыстары мен олардыњ жиыны (атмосфера, тау жыныстары, љсімдіктер ѕлемі, жан жануарлар дџниесі жѕне микроорганизмдер).

         "Экожџйе" жѕне "биогеоценоз" тџсініктері, ђѓымы жљнінен љзара жаќын болѓанымен, олар синоним болып табылмайды. А.Тэнсли аныќтамасы бойынша, экожџйе дегеніміз - зат жѕне энергия айналымы љз ішінде де, сыртпен де џздіксіз орын алатын, љлшемсіз, жанды жѕне жансыз бљліктерден (компоненттерден) ќђралатын тђраќты жџйелер. Экосистемаѓа - су тамшысы (ішіндегі микроб жѕне микроорганизмдерімен ќоса алѓанда), орман, т.б. жатады. Демек, экосистема биогеоноздан кљптеген ќасиеттері жаѓынан айрыќшаланады.

         Кљршілес жатќан экологиялыќ жџйелер арасында, ќалыптасќан белгілі байланыстар мен зат айналымы болып тђрады. Экологиялыќ жџйелер арасында бекітілген шекара болмаѓан соњ, жеке жџйелердіњ ерекшеліктері бірте-бірте азайып, араласып, келесі жџйеге тѕн ќасиеттермен ауысып жатады. Осындай, екі экологиялыќ жџйе арасындаѓы ауыспалы аймаќты экотон деп атайды.

         Экожџйеніњ биотикалыќ жѕне абиотикалыќ бљліктерін толассыз жџріп жатќан материал алмасуы - ќоректік заттар айналымы байланыстырады, ол џшін ќажет энергияны Кџн ќамтамасыз етеді (6-сурет. Риклефс бойынша. 1975).

 

6-сурет. Экожџйедегі энергия аѓыны мен химиялыќ  заттардыњ айналымы.

 

 

7-сурет. Биогеоценоз ќђрылымы

          Экожџйе бірнеше биогеоценоздан ќђрала алады, яѓни биогеоценоз экосистема бола алады. Ал экосистема, биогеоценоз бола алмайды. Ђѓымы жаѓынан, экожџйе биогеоценозѓа ќараѓанда кењ. Биогеоценоздыњ ењ басты екі ќђраушысы бар. Олар: 1. Белгілі территория аралыѓында абиотикалыќ факторлар жиыны, яѓни экотоп (грек тілінде "топос" - орын, жер); 2. Тірі организмдер жиыны - биоценоз (7-сурет).

         Суреттен кљріп отырѓанымыздай, экотоп - климатоп жѕне эдафотоптан, ал биоценоз-фото, зоо- жѕне микробиоценоздардан ќђралады. Суреттегі сызыќ баѓыттары, олардыњ љзара байланысын кљрсетеді. Биогеоценоз - биосфераныњ ќарапайым ќђрылым бірлігі. Сондыќтан, маман џшін, табиѓат деген сљздіњ орнына биогеоценоз џѓымы ќолданылады. Басќаша айтќанда, адамзат ормандаѓы аѓашты ќырќып жатќан жоќ, ол биогеоценозды ќырќуда, љндіріс ќалдыќтарымен ќоршаѓан ортаны ластаѓан жоќ, ол биогеоценозды ластауда.

Ќђрлыќ жѕне сулы  экосистема        ќђрылымы.    Ќђрлыќтаѓы

экосистема  ќђрылымы  кљп     ќабатты     болып келеді.  Мысалы орманды алсаќ,   онда аѓаш тамырлары   бір ќабатты, аѓаш бойы екінші ќабатты, ал жоѓарѓы бђтаќтары џшінші ќабатты ќђрайды. Ќџстардыњ кейбірі жер бетінде ђя салса, енді бірі -аѓаш басына, џшіншілері - жар беткейлеріне ђя салады. Ѕрбір ќабаттыњ жѕне оны мекендейтін жан-жануарлар дџниесініњ љзара тыѓыз байланыста екендігін ањѓару ќиын емес. Осы горизонтальдыќ ќђрылым бљліктері ѓылымда синузия деп аталады.

         Орманда аѓаштардыњ тџр-тџрлері топ-топ болып љседі. Бђл жаѓдайды биогеоценоздыњ парцеллярлыгы деп атайды жѕне ѕрбір жеке парцеллярларѓа љзіндік синузиялы жануарлар тобы сѕйкес келеді. Ѕр тџрлі тџрлер, бір жиында немесе ќоѓамдастыќта біркелкі ђшыраспайды. Олардыњ бірі кљп, енді бірі аздау кездеседі. Тџрлер жиынын не ќоѓамдастыѓын ќђрауда, бір тџрдіњ басымдыѓын — жетекші (домикант) деп, ал осы тџр арќасында тіршілік кешуші љзге тџрлерді предомиканттар деп атайды. Мысалы орманды алсаќ, ондаѓы аѓаштар домикант болып табылады.

         Биогеоценозда домиканттар тек ќана басым болып ќана ќоймай, сонымен ќатар, экологиялыќ факторлар режимін де айќындаса, онда бђларды - эдификаторлар деп атайды.

         Су ќоймаларын,  негізінен екі тџрге бљледі:

         1.   Тђраќты, орныќты су ќоймалары немесе "лентис” ("тыныш") ортасы. Бђл топќа - кљл, тоѓандар жатады.

 

8- сурет.    Орныќты су ќоймаларыныњ аймаќтары.

 

1.                Аѓынды су кљздері немесе "лотис" ортасы (аѓынды).

          Бђл топќа-љзен, бџлаќтар жатады.

          Су кљздерініњ кљрсеткіштеріне ѕр тџрлі шамалар кіреді: жылу сыйымдылыќ, булану жѕне балќу жылулары, тыѓыздыќ, мљлдірлік, ауа љткізгіштік жѕне т.б. Кез келген лентис текті су ќоймалары џш аймаќтан тђрады (8-сурет. Ю.Одум бойынша).

         8- суретте, литоральды аймаќ, суы таяз жѕне кун сѕулесі су тџбіне дейін тџсе алатын ќабат кљрсетілген. Кџн сѕулесініњ, су ќабатынан белгілі терењдікке дейін љтетін аралыѓы лимникалыќ ќабатты ќђрайды.

Лимникалыќ ќабаттыњ тљменгі жаѓы - тењгермелі горизонт (компенсационный) деп аталады. Мђнда жарыќ энергиясыныњ 1 %-тейі ѓана тџседі. Кџн сѕулесі мџлдем тџспейтін ќабатты профундаль аймаѓы деп атайды. Су бойында тіршілік ететін организмдер тљмендегіше болып топталады:

         1. Бентостар (грек сезі, бентос - терењдік) - су тџбінде љмір кешетін моллюскалар, љсімдіктер жѕне т.б.

         2. Перифитондар (грек сљзі, - айнала, жанында) - сабаќты љсімдіктер жабысќан,  су тџбінен сѕл жоѓары тіршілік иелері (моллюска, гидра жѕне т.б.)

         3. Плактон ("планктос" - ќалќыѓан) - су аѓыны бойымен тік жѕне горизонталь баѓытта жџзе алатын организмдер. Планктон мљлшері   љте   кішкене.    Бђларѓа   љте   майда   шаян   тѕріздес магинкалар, балдырлар жатады.

         4. Нектондар (грек сљзі "нектос" - жџзгіш) - суда емін-еркін жџзетін организмдер. Бђлардыњ тобына-ірі насекомдар, балыќтар амфибиялар жатады.

         5. Нейстон  (грек сљзі,  "нейстос"  - жџзіп жџруші)  -  су , бетінде жџзіп жџретін организмдер. Бђлардыњ ќатарына маналар жатады.                              

         Барлыќ экосистемадаѓыдай, сулы трофиктік тізбек бойында автотрофты организмдер (продуценты), фоготрофты жѕне сапротрофты, яѓни органикалыќ затты ыдыратушы, бџлдіруші организдер тџрлеріне бљледі.

         Љзен, бђлаќ жџйелерінде, негізінен екі аймаќты ерекше атайды: суы таяз љткелдер (перекаты) жѕне суы терењ иірімдер (плесы).

         Гомеостаз жѕне экологиялыќ жџйеніњ суксециясы.  Гомеостаз  ішкі ортаныњ химиялыќ ќђрамы меи физика-химиялыќ ќасиетініњ тђраќтылыѓын кљрсететін тџсінік. Ал экологиялыќ жџйелер џшін, оныњ ќозѓалыстаѓы тураќты тепе-тењдік кџйі-гомеостаз деп аталады. Кез-келген экологиялыќ жџйеніњ басты шарттарыныњ бірі-осы гомеостатикалыќ кџй.

         Табиѓи экосистема ќозѓалысты-тђраќты тепе-тењдік кџйінде (подвижно-стабильное равновесие) болѓанымен, ол уаќыт љткен сайын жайлап, тђраќты тџрде біртіндеп љзгеріске ђшырайды. Бђл љзгеріс, ењ алдымен биогеоценоздыќ тіршілік иелеріне ќатысты жџреді. Міне, осылай біртіндеп бір биоценоздыњ орны екінші бір биоценозбен алмасуы - сукцессия деп аталады.

         Сукцессияныњ ќарапайым мысалы ретінде, ормандаѓы ќђлаѓан аѓаштыњ, мџк, микроорганизмдер арќылы љзге тџрге кљшуін келтіруге болады. Сукцессия, тек биотаныњ љзгеруі ѓана емес, сонымен бірге ол - тђтас (целостный) жѕне ќайтымсыз абиотикалыќ факторлар кешенініњ (комплексініњ) љзгерісі.