МАЗМЂНЫ

§ 16. Экологиялыќ жџйелердегі энергия жѕне оныњ сипаты

          Энергия жѕне оныњ айналу зањдары туралы ілім термодинамика пѕнін ќђрайды. Экожџйелерде де, энергия тџрленуі орын алып, олар да термодинамика зањдылыќтарына баѓынады. Тек, бђл орайда зат алмасу ќатар жџретіндіктен, ќарастырып отырѓан обьектініњ ашыќ жџйе екендігін естен шыѓармаѓан абзал. Бђл мѕселені ќысќаша 11 параграфта ќарастырдыќ.

         Ал, кџн сѕулесініњ тіршілік кљздерініњ бірі екендігінде ешќандай дау болмас. Љсімдіктер дџниесі кљбіне љз организміне ќажетті ќоректік заттарды фотосинтез арќылы тікелей ќђратын болѓандыќтан, оларды автотрофты жџйелерге жатќызады. Автотрофты жџйелер бола отырып, бейорганикалыќ заттардан ќарапайым органикалыќ заттар ќђрайтын болѓандыќтан, олар-продуценттер деп те аталады. Љзініњ даму барысында, дайын ќарапайым органикалыќ заттарды пайдаланатын жѕне бейорганикалыќ заттардан љз организмін ќђрай алатын жџйелер - детеротрофты жџйелер немесе консументтер деп аталады. Ал кейбір организмдер, љзініњ жетілу жѕне даму барысында, дайын белок пен амин ќышќылдарын пайдаланады. Оларды екінші дѕрежелі консументтер дпл атайды. Міне, осылай, экожџйеден ѕртџрлі тіршілік иелерініњ љсіп-дамуына бір-бірініњ ѕсері болады. Бђл .байланысты - трофикті тізбек (трофическая цепь)деп  атайды. Трофикті тізбектегі байланыс, негізінен алѓанда, биогеоценоздегі энергетикалыќ байланыс болып табылады.  Кез келген органикалыќ заттыњ, тіршілік иесініњ љзіне

Тѕн ішкі энергиясы бар екендігі мѕлім. Сонымен ќатар, органикалыќ зат мљлшерін белгілі энергия  шамасымен эквивалентті тџрде балауѓа болады. Мысалы, ќђрѓатылѓан: љсімдік ќђрамыныњ 1 грамы энергияныњ 18.7 кДж шамасына сѕйкес келеді деп ќарастырылады. Демек, продуценттер даярланѓан органикалыќ заттармен ќоректенетін консументтер, љз бойына энергия ќорын алады деген сљз. Бђл энергияныњ біршама белігі, биохимиялыќ реакциялар нѕтижесінде консумент организмін ќђрауѓа жђмсалса, ал енді бір бљлігі механикалыќ ќозѓалысќа жѕне ортамен жылу алмасуѓа кетеді.

         Экожџйені ќђрайтын биообъектілер тіршілік ету барысында органикалыќ заттарды пайдаланады жѕне олардыњ ѕрбірі белгілі љнімділікпен баѓаланады. Љнімділіік, белгілі бір уаќыт бірлігінде, сол зат массасыныњ љзгеруіуен, яѓни биомасса тџзілу жылдамдыѓымен сипатталады. Фотосинтез жџруге жђмсалынѓан энергия шамасы џлкен болса, бђл ќђбылыс эвфотика деп аталады.

         Тџзілетін биомасса шамасыныњ (Р), энергия бірлігіне шаќќанда, ол љсімдік жђмсаѓан энергия шамасынан (тыныс алуѓа жђмсалѓан энергия - К) артыќ болса, яѓни ќатынас Р/К. бірден џлкен болса, онда экологиялыќ жџйелер — автотрофты сукцессиялы деп аталады. Егер, Р/К бірден кіші болса, онда ол -гетеротрофты сукцессиялы деп аталады. Р/К. 1-ге тењ болѓан жаѓдайда, энергия шамасы тђрактанады. Яѓни мђндай жџйелер -климаксты деп аталады.