МАЗМЂНЫ

IV. ЃЫЛЫМИ-ТЕХНИКАЛЫЌ РЕВОЛЮЦИЯ ЖЅНЕ ЉНДІРІС  ЌАЛДЫЌТАРЫНЫЊ ЌОРШАЃАН ОРТАЃА ЅСЕРІ

§ 18.   Жер бетіндегі адам саныныњ љсуі. Ѓылыми-техникалыќ  прогресс жѕне экологиялыќ проблемалар             

                  Ѓылым мен техниканыњ дамуы, ќоѓамдаѓы адам љмірініњ жаќсаруына љте џлкен ѕсерін тигізеді. Сол себептен, ѓылым мен  техниканыњ жетістіктері, адамзат ќоѓамы дамуыныњ негізі болып табылады. Солай болса да, ѓылыми техникалыќ революция, адамзат ќоѓамы мен табиѓат арасындаѓы ќарым-ќатынастарды ќиындатып кџштерді дџниеге ѕкелді, ал олар, ќоршаѓан ортаныњ бџлінуіне жѕне ластануына ѕкеліп соќты. Ќазіргі заманѓы љндіріс ќарќыныныњ кџрт дамуы, биосферада зиянды затгардыњ мљлшерінін, кљбеюіне, табиѓи тепе-тењдіктіњ бђзылуына ѕкеліп, адамдардыњ дењсаулыѓына џлкен ќауіп тљндіріп отыр.

 

 

         Ѓылымныњ љндіргіш кџшке, айналып, љндіріс орындарыныњ жања техникамен жабдыќталуы, љндіріс ќарќынын одан ѕрі дамуы, жер ќойнауынан пайдалы кен ќазбаларын, шикізаттарды љндіру, оларды љњдеу - бѕрі де, биосфера ќђрылымына, олардыњ химиялыќ ќђрамына біршама дѕрежеде ѕсер етеді. Љндірістен босаѓан шайынды жѕне сарќынды (сточные) сулар љзен-кљл, су ќоймаларыныњ ќђрылымына орасан зор зардабын тигізіп отыр.

         Ќалдыќсыз љњдеу жџйесініњ жоќтыѓынан, љндірістіњ технологиялыќ процесініњ нашарлыѓынан, шикізаттарды толыќ пайдалана алмау нѕтижесінде, жылына 30 млрд. тоннадай љнеркѕсіп калдыќтары - атмосфера, гидросфера жѕне мезосфера жџйесіне келіп ќосылады.

         Керісінше, љнеркѕсіптіњ ќарќынын одан ѕрі жоѓарылату -адам саныныњ љсуіне тікелей байланысты.

 

 

         Біздіњ жыл санауымыздыњ басында, жер шарында шамамен алѓанда - 230 миллион адам, бір мыњыншы жылдардыњ аяѓында ~ 275 миллион, 1850 жылы - 1 миллииард, 1900 жылы - 1,6 млрд., болса, адам саны 1930 жылы- 5 миллиардќа, 1976 жылы - 4 миллиардќа, І987жылы - 5 миллиардќа, XX ѓасыр соњында бђл кљрсеткіш - 6 миллиардќа, жетті. Бђл ќарќын арта тџспек. Соѓан сѕйкес, халыќты азыќ-тџлікпен, тіршілікке ќажетті бђйымдармен ќамтамасыз ету дењгейі де жоѓарылайды. Бђл прблемаларды шешу  табиѓи ќорларды тиімді паидалану, ќоршаѓан ортаѓа ќамќор кљзќарастарды ќалыптастыру арќылы ѓана мџмкін болмаќ. Љзін ќђтќару џшін, адамзат, энергетикалыќ жѕне басќа да, ќолда бар мџмкіндіктерін сараптар кез жетті.

 

 

         Ќазіргі кезде, љндіріс орындары атмосфераѓа љте кљп мљлшерде шањ-тозањдар мен ѕртџрлі зиянды ќоспаларды шыѓарып тастап жџр. Мысалы, адамзат іс-ѕрекеті нѕтижесінде атмосфераѓа жылына 150 млн. т. кџкірт тотыѓы (SО2) ђшып шыѓуда; оныњ 15 млн. тоннасы ѓана ѕр тџрлі ќондырѓыларда ђсталынып, одан кџкірт ќышќылы алынады. Ќоршаѓан ортаны улауда зияны мол бђл газдыњ кљпшілігі, жылу электр станцияларынан жѕне тџсті металлургия љндірістерінен бљлінеді.

         Бейметалл тотыќтарыныњ атмосферадаѓы мљлшерініњ артуы, "ќышќыл жањбырлардыњ" тџзілуіне мџмкіндік береді. Ал бђл, љз кезегінде, љсімдіктер мен жануарлардыњ кљп мљлшерде жойылуына ѕкеліп соѓады. Зерттеу мѕліметтеріне ќараѓанда, 1990 жылѓа дейін, осы бір ѓана "ќышќыл жањбыр" факторы негізінде, мыњнан аса жануарлар мен љсімдіктер ќђрып кеткен, ал 20 мыњнан астамына кђрып кету ќаупі туып тђр. Ѓылым мен техника жетістіктерініњ тірі организмдерге тигізер залалдарынан басќа тђстар да жоќ емес. Мысалы, кџкірт тотыѓныњ кљп мљлшерде атмосфераѓа љтуі салдарынан, металдар коррозияѓа ђшырайды, материалдардыњ, архитектуралыќ ескерткіштердіњ бђзылу жылдамдыќ артады, ал SО2 мрамормен (СаСО3) ѕрекеттесіп, ескерткіштердіњ бѕрінде СаS04 пайда болады; ол љте жђмсаќ болѓандыќтан, уаќыт тезіне шыдамай џгітіліп тџсіп жатады:

2СаСО3 + 2SО2 + О2                 2СаSО4 + 2СО2             (9)

         Кейінгі жылдары болат, шойын, цемент т.б. заттардыњ орнына синтетикалыќ материалдар ќолданылып жџр. Синтетикалыќ заттардыњ, ќоршаѓан ортаны бџлдірудегі орны бір бљлек.   Олар   шірімейді,   сол   себептен   табиѓи  ортаны   (суды, топыраќты) пѕрменді тџрде ластап отырады.

         Ѓалымдардыњ болжауынша, егер ќажетті шаралар дер кезінде ќолданылмаса, 50 жылдан соњ ќазіргі ќарќындаѓы љндіріс нѕтижесінде темір тотѓыныњ топыраќтаѓы жѕне судаѓы мљлшері екі есе, ал мырыш пен ќорѓасындікі 10 есе, сынап, кадмий, стронций 100 есе, ал мышьяк - 250 есе кљбейеді екен. Бђл элементтердіњ жѕне олардыњ ќосылыстарыныњ, биосфераныњ белгілі бір бљлігінде кљп мљлшерде жинаќталуы, адамзат џшін ќандай теріс љзгерістер туѓызатынын болжау ќиын емес.