МАЗМЂНЫ§
19. Кала экологиясы
Халыќтыњ
ќалада
тђруѓа
ђмтылуы,
ќаладаѓы
тђрмысты
ђнатуы
урбанизация
процесініњ
кџшеюіне
алып
келді.
Ќазаќстан
республикасы да, дџниежџзілік урбанизация
ѕсерінен тысќары ќалѓан жоќ. Ѕсіресе,
љнеркѕсіп жѕне ќатынас кѕсіпорындарын
кљптеп салу мен тыњ жѕне тыњайѓан жерлерді
игеру кезінде, ќалалар саны, оныњ ішінде ірі
ќалалар саны тез љсті. Олардыњ тђрѓындары, 45
жылда 5 еседен артыќ љсіп, халыќтыњ басым
кљпшілігі ќалада тђратын болды. Болжам
бойынша, калалар саны жаќын арада кљп
љзгере ќоймайды, ал ќаладаѓы тђрѓындар саны
кљп артуы ыќтимал. Ќала халќыныњ тыѓыздыѓы,
ѕсіресе Алматы, Ќараѓанды, Шымкент
ќалаларында бір шаршы километрге 200-ден аса
адамнан келіп, экологиялыќ жаѓдайдыњ џнемі
нашарлауына себеп болуда.
Дџние
жџзінде
1850 жылы,
халќыныњ
саны
миллионнан
астам
4 ќала
болса,
1920 жылы
олардыњ
саны
25-ке
љсті;
1950 жылы
олардыњ
саны
90-га,
1960 жылы
140-ќа,
1970 жылы
І60-ќа
жетті.
Ќазаќстан
Республикасы 2717 мыњ шаршы км территорияны
иемденіп жатыр. Ќазаќстанда - 14 облыс, 84 кала
жѕне 210 - дай ќала типтес елді мекендер бар.
Осы облыстардаѓы ќалалардыњ орналасуы жѕне
олардыњ сандыќ сипаттамасы, Ж.Ѕділовтыњ
дерегі бойынша 4 жѕне 5-кестелерде
келтірілген. Берілген мѕліметтерден
байќалѓандай, 1970 жылѓа дейін ќала халќыныњ
саны љсіп келген (ќалада 50 %, ауылдыќ
жерлерде 50 %). Одан
бері ќарай, ќала
халќы екпіндеп љспегенімен, баяулап арта
отырып, 1989 жылы, ќала-ауыл халќыныњ ара
салмаѓы 57 жѕне 43 % болѓан.
Жеке ќалалар мен олардыњ тђрѓындары
љсіп ќана ќоймай, ќазіргі ќалалар бір-бірімен
ќосылып, территориясы џлкен, халќы аса зор
аймаќтар пайда болуда. Оларды - мегаполис (ќосылып
кеткен) деп атайды. Бірінші мегаполис
ретінде, АЌШ-тыњ Атлант мђхиты
жаѓалауындаѓы Босваш мегаполисін айтуѓа
болады. Оныњ ђзындыѓы 850 км, халыќ саны 35
миллион. Тыныќ мђхит жаѓасында ђзындыѓы 120
км, ені 60 км Лос-Анджелес,
Сан-Франсиско мегаполисі бар. Џлкен Токио (Токио
мен Иокогама ќалалары)
мегаполисінде 25 миллионнан астам адам
тђрады. Ресей мемлекетінде де - Москва,
Владимир, тљменгі Новгород ќалалары бір-біріне
ќарай "жылжып", аралары жаќындап
келеді.
Сонымен, ірі ќалалар мањайындаѓы кіші
ќалаларды, елді мекендерді љздерініњ
ќђрамына ќосып, ќоршаѓан ортаны одан ѕрі
нашарлатуда. Ќала тђрѓындары, ауыл
адамдарымен салыстырѓанда екі есе кљп
науќастанатыны да сондыќтан.
Алдын-ала болжамдар бойынша,
алдымыздаѓы ѓасыр соњына ќарай, халыќтыњ 3/4
бљлігі љнеркѕсіп орындары
шоѓырландырылѓан ќалалар мен кала типтес
орталыќтарда, ал дамып келе жатќан елдерде,
олардыњ жартысына жуыѓы ќалаларды
мекендейтін болады. 1 млн.-ѓа жуыќ халќы бар
ќала, сљткесіне љте џлкен су ќорын, азыќ,
жанар-жаѓар май ќорларын пайдалану
нѕтижесінде, кљптеген газ, сђйыќ жѕне ќатты
кџйіндегі ќалдыќтар ќоршаѓан ортаѓа келіп
ќосылады (12-сурет). Соњѓы кездері, џлкен
ќарќынмен дамытылѓан мђнай љндіру, љњдеу
кѕсіпорындарыныњ да табиѓи ќоршаѓан
ортаныњ экологиялыќ климатын озгертуде,
ауаны ластауда алар орны ерекше. Ол -
экологиялыќ пѕнді, ілімді білмеудіњ, оны
елемеудіњ салдары. Табиѓат љзіне жасалѓан
ќиянатты ешќашан кешірмейді. Оны дер
кезінде тоќтатпаса, есесі џлкен
шыѓындармен, орны толмас љкінішпен
ќайтатыны аныќ.
Љндіріс
орындары
ќалада
шоѓырландырылѓандыќтан
ќоршаѓан
ортаны
ластаушылардыњ
басты
кљзі
сол
екендігін
Ж.Ѕділов
љз
ењбегінде
былай
сипаттайды:
"Алуан
тџрлі
љнеркљсіп
салалары,
љндіріс
кџшініњ
басым
бљлігі
ќалада
шоѓырланѓандыќтан,
онда
халыќ
кљп,
ѕрі
тыѓыз
орналасады.
Сљйтіп,
ол ѕлеуметтік-экономикалыќ жѕне
экономикалыќ ќарама-ќайшылыќтыњ негізгі
буынына айналды, бір жаѓынан, ќалалар -
айналадаѓы табиѓи ортаны ластайтын басты
кљз, екінші жаѓынан, ол - ластанудан
неѓђрлым кљп зиян шегетін жѕне ондаѓы
ќоршаѓан ортаны сауыќтыруды ќажет ететін
ѕлеуметтік-экономикалыќ объект. Сондыќтан,
ќаланыњ кљбею процесінде, яѓни ќалалар
пайда болѓанда жѕне дамыѓанда бірінші
кезекте коршаѓан орта факторларын реттеуді
ескеру ќажет.
Ќазіргі љнеркѕсіп ќалалары љте кџрделі
ѕлеуметтік-экономикалыќ жѕне экологиялыќ
жџйе болып саналады. Оларда, љндірістік
жѕне љндірістік емес салалардыњ,
транспорттыњ, тђрмыстыњ, мѕдениеттіњ тђтас
организмі тыѓыз байланысќан. "Тђтас
организм ретінде" ,-деп жазады В.М.Розин, -ќала
жекелеген жџйе тармаќтарыныњ: љндіріс,
тђрѓын, транспорт, тђрмыс, мѕдеииет
салаларыныњ бірігуі ѓана емес, бірыњѓай
ортасы (адамдардыњ љмір сџруіне ќажетті
материалдыќ, табиѓи, ѕлеуметтік жѕне мѕдени
жаѓдайлардыњ табиѓи байланысы).
Ќаланы адамдарды ќоршаѓан ортаныњ
басты формасы ретінде ќарастыру, ѕлемдік
жѕне аймаќтыќ модельдермен салыстырѓанда,
ќаланыњ экологиялыќ блок модельдерініњ
љзіндік ерекшелігін айќындайды. Ќалаларда,
бірінші кезекте ќоѓамныњ, сонымен ќоса
ѕлеуметтік жѕне табиѓи (биологиялыќ)
ресурстыњ басты кљзі ретінде, тікелей
адамдар проблмасы ќойылады. Сондыќтан да
мђнда, экологиялыќ функция ењ ѕуелі
ѕлеуметтік тђрѓыда ќарастырылып,
адамдардыњ ќалыпты тіршілік етуін саќтауѓа
жѕне олардыњ љмір сџруін ќамтамасыз етуде,
ѕрі ќала ортасыныњ дамуына орай
љркендетуге баѓытталады.
Тыныс-тіршіліктіњ ѕлеуметтік баѓытына,
ѕсіресе дџниежџзілік денсаулыќ саќтау
ђйымыныњ жарѓысына (уставына) сѕйкес,
ќалада, адамдардыњ денсаулыѓына, олардыњ
рухани љсуіне, мѕдениетті демалуына зор
кљњіл бљлінеді. Ол џшін, ќаладаѓы ќоршаѓан
ортаныњ тазалыѓы џнемі басты назарда
болады.
Географтар мен
ќала салушылардыњ жђмыстарында, ќаланы
ќоршаѓан орта - тђтастай џш негізгі
компонент ретінде ќарастырылады.
1.
Табиѓи орта (экожџйе).
- Ландшафт;
- климат, атмосфера ауасы,
жер бетіндегі
жѕне жер астындаѓы сулар, геологиялыќ
орта;
-биогендік элементтер, топыраќ,
биоценоз (љсімдік жѕне жануарлар
ѕлемі).
2. Антропогенді
жасанды орта.
Ќала атырабын
ќолдан ђйымдастыру;
инженерлік
жѕне
транспорттыќ инфраќђрылымдар, салынѓан
ќђрылыстар, кљгалдандыру, энергия мен
материалдардыњ, соныњ
ішінде
ластайтын заттар
мен ќоќыстардыњ жања тџрлерініњ пайда
болуы т.б.
3. Ѕлеуметтік
орта. Халыќ
ќђрылымы: халыќќа
мѕдени-тђрмыстыќ ќызмет кљрсету жѕне
денсаулыќ ќорѓау, басќару т.б.
Аталѓан
мѕселелердіњ бѕрін ойдаѓыдай шешу џшін,
ќоршаѓан ортаны ластайтын заттармен
танысып, оларды белгілі бір жџйелерге
топтаудыњ кажетілігі жоѓары.
Адамныњ адамдыќ ќасиетке ие болып,
кемелденуі жђрттыњ арасында љмір сџріп,
бірге ењбек етіп ќарым-ќатынас жасауында.
Халыќ саныныњ аз немесе кљп болуы, оныњ
орналасуы, тыѓыздыѓы, љсу ќарќыныныњ жылдам
не баяу болуы сол елдіњ немесе ќоѓамныњ
ќоршаѓан ортаѓа кљзќарасыныњ дамуын
тездетеді, де баяулатуѓа себепші болады.
Алайда мђны, халыќ саны ќоѓамды дамытуда
шешуші роль атќарады деп тікелеп тџсінуге
таѓы болмайды. Халыќтыњ орналасу тыѓыздыѓы
жѕне љсу ќарќылы љте жоѓары бола тђрып,
кейбір мемлекеттердіњ саяси, экономикалыќ
жѕне экологиялыќ дамуы жаѓынан саны аз, ѕрі
сирек ќоныстанѓан елдерден арта ќалѓан
реттері, тарихта кездесіп отырады. Мысалы,
Швеция халќыныњ орналасу тыѓыздыѓы АЌШ-ќа
ќараѓанда 26 есе жоѓары екен. Ал
экономикалыќ, саяси жѕне экологиялыќ дамуы
жаѓынан бђл елдердіњ ќайсысы ілгері кетіп,
ќайсысы кейін ќалѓаны бџкіл жђртќа мѕлім.
Керісінше, халыќтыњ жай-кџйін білдіретін
мѕселе, ењбек ресурстары тљњірегінде,
ењбекке, жарайтын кџш мљлшері туралы,
халыќќа білім беру, соныњ, ішінде мањызы
кџрт артып отырѓан экологиялыќ білім
беру, іскерлік ќабылдай мен мамандыѓын
ђдайы арттырып отыру хаќында болмаќ. Жан-жаќты
сауаты бар, кљзі ашыќ, љз ісін жетік,мењгерген
маман табиѓи ортаны бџлдірмейді, ондай
адамдар, љзі жѕне џрпаѓы љмір сџріп отырѓан
табиѓи ортаѓа ќастандыќ жасауы мџмкін емес.