МАЗМЏНЫ§
2. Экологиялыќ білім беру баѓдарламасы
Ќоршаѓан
ортаныњ
кџрделі
экологиялыќ
проблемалары
адамзатты
терењ
толѓандырып
отырѓаны
аян.
Бђл
проблемаларды шешуде, ќоршаѓан орта туралы
білімніњ берері мол, тек білім ѓана, белгілі
бір мѕселені ѓылыми тђрѓыдан, ѓылымныњ
ашќан жањалыќтары негізінде жан-жаќгы
шешіп береді.
Экологиялыќ білімніњ тиімділігі
жџйелілік тѕсілге негізделіп, џздіксіз
жџйеге асырылѓанда ѓана табысќа жетеді, .Џздіксіз
экологиялыќ білім беру жџйесін ќђрудыњ
маќсаты - ѓылыми ;жѕне тѕжірибелік
білімніњ негізінде, окушылардыњ,
экологиялыќ кљзќарасын ќалыптастыру,
ќоршаѓан ортаѓа жауапкершілікпен ќарайтын
кђндылыќты, мінез-кђлыќты, іс-ѕрекетті
ќамтамасыз ету.
Экологиялыќ білім, кљпшіліктіњ
санасына айналадаѓы ортаны саќтаудаѓы
жауапкершілік идеясын ђялатып, ќоѓамныњ ѕр
мџшесіне табиѓатќа аялай карауды
ќалыптастыруы тиіс. Мђны тездету џшін, іс-ѕрекеттіњ
наќтылы баѓдарламасы жѕне џздіксіз
экологаялыќ білім беруге ќатыстты
салалардыњ ќимылын џйлестіріп отыру кажет.
Ќазаќстан Республикасыныњ экологиялыќ
білім беру баѓдарламасыныњ негізіне,
љркениетті елдердіњ тђраќты даму
тђжырымдамасы жатады. Бђл тџжырымныњ
негізі, Біріккен Ђлттар Ђйымы
ђйымдастырѓан, ќоршаѓан орта жљне даму "РИО-92"
конференциясында ќабылданды. Тђраќты
дамудыњ негізгі ережелерін БЂЂ комиссиясы
дайындап, ол 1993 жылы Сан-Франсскода БЂЂ
мемлекеттерініњ басшылары бас ќосќан
конференцияда маќђлданды. Тђраќты даму -
табиѓаттаѓы заттардыњ айналымын саќтаудыњ
басты факторы ретінде, тіршіліктіњ
кљптџрлілігін азайтуды, ќоѓам мен табиѓи
ортаны ќђрайтын, ѕр тџрлі дењгейдегі
ѕлеуметтік экожџйеніњ динамикалыќ тепе-тењдігін
бђзбауды кљздейді, Сондыќтан, экологиялыќ
білім беру - ќоѓамдыќ, љндірістік, отбасылыќ
ќарым-ќатынастармен тыѓыз байланысты жѕне
ѓылыми, моральдыќ, саяси, ќђќылыќ,
эстетикалыќ сана тџрлерініњ бѕрін камтиды.
Экологиялыќ білім берудіњ ѓылыми
негізіне - ѓылым жѕне оќу пѕні ретінде -
экологияныњ мазмђны, ђѓымдары мен зањдары
жатады. Экожџйеніњ ќалыптасуы мен даму
принциптері жалпы сипатта болѓандыќган, ол
экологиялыќ білім берудіњ барлыќ кезењіне
жарай береді. Ќоршаѓан ортаны галыми
жаратылыс тђрѓысынан тџсінудіњ мањызды
теориялыќ негізі -В.И. Вернадскийдіњ
биосфера — ноосфера туралы ілімі. Бђл ілім
"адам- табиѓат" жџйесіндегі ќарым-ќатынастыњ
ѕдіснамалыќ негізін ќђрайды. Ол,
экологиялыќ білім беру саласында, кешенді
пѕнаралыќ тљсілді ќалыптастырады жѕне
ќоршаѓан ортаныњ проблемаларын біріктіре
ќарастыруды мењзейді.
Арнайы экологиялыќ пѕндерді енгізумен
бірге, дљстџрлі пѕндер де, мазмђны жљнінен
жердіњ тђтастыѓы, барлыќ тіршілік
етушілердіњ ортаќ мекені жљніндегі
идеялармен толыќтырылуы тиіс.
Экологиялыќ білім беру мектепке
дейінгі мекемелерден бастау алуы тиіс. Бђл -
экологиялыќ мазмђнѓа ќђрылѓан
танымдыќ негіздегі амалдар мен ойындар,
табиѓатќа камќорлыќ сипаттаѓы ѕдістер.
Мђнан соњ, бастапќы экологиялыќ білім, орта
мектептерді ќамтып, стандартты мѕселелер
мен табиѓатќа ѕсер ету модельдерін
пайдалану арќылы жџзеге асады. Жоѓары оку
орындарындаѓы экологиялыќ білім, іргелі
ѓылыми білімдерге сџйене отырып жџргізілуі
ќажет жѕне пѕнаралыќ байланыстар орын алуы
тиіс. Сонымен ќатар, жекелеп оќыту, икемді
оќу жоспарлары мен арнайы баѓдарламалар да
ќолданылады.
Экологиялыќ білім
беру жџйесіне ќойылатын ортаќ талап-оќушыларѓа,
студенттерге берілетін ќоршаѓан орта
туралы білім, олардыњ экологиялыќ
сауаттылыѓын арттыруы, табиѓатты тиімді
пайдалануѓа дђрыс
пікір ќалыптастыруы,
экологиялыќ немќђрайдылыѓын
болдырмауѓа баѓытталуы тиіс.
Ќоршаѓан орта
проблемаларына білім
беру екі баѓытты ќамтиды: бірі - іргелі жѕне
ќолданбалы зерттеулер жџргізетін мамандар,
басшы кадрлар даярлау, ѕр тџрлі пѕндердіњ
мазмђнын экологияландыру;
екіншісі
- жаѓымсыз
экологиялыќ ќђбылыстарды
болдырмау
маќсатында
кљппшілік пікірін калыптастыру. Оќу
процесініњ логикасы, ќарапайым
экожџйеден кџрделіге љту арќылы
сабаќтастырылып, тіршілікке пікір
ќалыптастыра жасалуы
ќажет. Оќу
жоспары ѓылыми ойлайтын жѕне ќойылѓан
міндетті дѕйекті шеше алатын маманды
дайындауѓа кљзделуі
тиіс. Ќоршаган
ортаныњ проблемаларына
сын кљзбен
ќарап, оны
саќтай білуде
жауапкершілік сезім тѕрбиелеу
- ењ мањызды міндеттердіњ бірі ,
ќазіргі техникалыќ
ќђралдарды
ќолдану мен
оќытуды юомпьютерлендіру, оќытудыњ
жањартылѓан ѕдістерін, пѕнаралыќ
тљсілдерді, ђжымдыќ оќытуды ендіру, аќпарат
жинаќтау орнын ќђру-баѓдарламада негізгі
орын алатын тђстар болып саналады.
Эколог-мамандар даярлайтын оќу орныныњ,
жоспарына мынадай арнаулы пѕндер кіреді:
экология мамандыѓына кіріспе, химиялыќ
экология негіздері, ќоршаѓан ортаныњ
химиясы мен физикасы, ќазіргі заманѓы
анализ тѕсілдері, электрохимиялыќ
тѕсілдердіњ экологиялыќ проблемаларды
шешудегі ролі, экологиялыќ ќызметті
стандарттау, ќатты ќалдыќтар мен шайынды
суларды љњдеу технологиялары, экологиялыќ
ќђќ, экологиялыќ экспертиза, физика-химиялыќ
жѕне биологиялыќ мониторинг тѕсілдері,
микроорганизмдер мен љсімдіктер, жануарлар
экологиясы, токсикологиялыќ экология,
экологиялыќ ќызметті ђйымдастыру жѕне т.б.
Лабораториялык, практикалыќ жѕне дѕріс
сабаќтарыныњ саны, эколог-маманныњ кез
келген экологиялыќ ахуалѓа ќатысты
оперативті шешім ќабылдай алатындай етіп
аныќталады.
Эколог мамандар дайындайтын оќу
орындары џшін, ѕсіресе, танысу-љндірістік-диплом
алу ќарсањындаѓы практиканыњ берері мол.
Оќу-танысу практикасында, студенттер шаѓын
жѕне џлкен љндіріс орындарыныњ жђмысымен
танысып, олардыњ ќоршаѓан ортаны
ластаудаѓы џлесін аныќтайды; технологиялыќ
процестерді зерттеп, љндірістік
ќалдыќтардыњ тџзілуі мен олардыњ
биосфераѓа тигізер ѕсеріне назар аударады.
Љндірістік жѕне диплом алу ќарсањындаѓы
практикада, студенттер наќты тапсырмалар
алып, љндіріс технологияларыныњ
жетістіктерімен, кемшіліктерімен танысады,
ќатты, сђйыќ, газ-шањ тџріндегі
ќалдыќтардыњ ќђрамына анализ жасаумен
айналысады, физика-химиялыќ зерттеулер
жџргізеді, калдыќтардыњ ќоршаѓан ортаныњ
экологиялыќ жаѓдайына тигізер ѕсерін
аныќтайды. Алынѓан деректер негізінде,
тастанды-зиянды калдыќтарды
залалсыздандырудыњ
тѕсілдерін ђсынады.
Экологиялыќ білім берудіњ мектепке
дейінгі, мектептен тыс, кѕсіби орта мектеп,
сонан соњ жоѓары мектеп тізбегі одан
кейінгі ѕзірлікке (магистратура,
аспирантура, докторантура) жѕне ќайга
даярлау арќылы, кѕсіби мамандар білімін
кљтеруге ђласуы тиіс. Џздіксіз экологиялыќ
білім беру баѓдарламасы бойынша
дайындалѓан типтік баѓдарламалар, білім
министрлігі мен экология министрлігінде
маќђлданып, экологиялыќ білім берудіњ оќу-ѕдістемелік
бірлестігінде бекітілуі тиіс.
Халыќаралыќ баѓдарламаларда,
студенттердіњ алатын білімі-жаратылыстану
ѓылымдарымен шектеліп ќалмауына назар
аударылады, яѓни, білім экологиялыќ-экономикалыќ
болуы, тиіс жѕне
психологиялыќ-педагогикалыќ білімді
игеруі, ќоѓам мен табиѓаттыњ байланысын
тџсінуі, ќоршаѓан орта ќђндылыќтарын
ќастерлей білуі, даулы мѕселелерді шеше
білуі тиіс.
Экологиялыќ білім берудіњ маќсаты мен
мањызы -экологиялыќ сана мен мѕдениетті
ќалыптастыруда жатыр. Ќазіргі жаѓдайда,
экологиялыќ білім беруді басќаратын
ђйымдастырушылыќ ќажеттілігі аныќ сезіліп
отыр. Осындай ђйымдастырушылыќ баѓытты
џздіксіз экологиялык, білім беру
баѓдарламасы атќара алады. Баѓдарлама,
білім беру процесіне ќатысатын барлыќ
субъетілердіњ џйлесімді жђмыс істеуін
ќамтамасыз етеді жѕне олардыњ ѕрќайсысы,
кезењіне сай ќандай ќызмет атќаратынын
аныќгап жѕрдемдеседі.
Ќазаќстан Республикасы
конституциясыныњ ЗІ-бабында, мемлекет
адамныњ љміріне жѕне денсаулыѓына ќолайлы
жазѓай жасап,
ќоршаѓан ортаны ќорѓау маќсатын кљздейді
делінген. ЌР 15.07.1997 ж. ќабылданѓан "Ќоршаган
ортаны ќорѓау туралы" Зањныњ 73 жѕне 74
баптарында экологиялыќ білім мен тѕрбие
берудіњ жалпыѓа бірдейлігі жѕне џздіксіз
болуы карастырылѓан, сонымен бірге,
басшылар мен мамандарды жђмысќа
таѓайындаѓанда, аттестация жасаѓанда
олардыњ кѕсіби экологиялыќ ѕзірлігін
ескеру керектігі айтылѓан. Бђл ережелер мен
ќаѓидалар, ЌР "Білім туралы" зањында да
керініс табуы, экологиялыќ білім берудіњ
жџйелілігі мен оныњ табысты болуын
кљрсетеді.