МАЗМЂНЫ

§20. Ќоршаѓан   ортаныњ ластануы жѕне олардыњ  классификациялары

          Ластану џѓымына, ќарастырылып отырѓан ортаѓа тѕн емес сипаттаѓы - физикалыќ, химиялыќ жѕне биологиялыќ заттардыњ ќосылуы немесе ђзаќ жылдар бойы калыптасќан сол зат мљлшерініњ табиѓи дѕрежесінен артып кетуі жатады.

         Тікелей ластанушы объектілер ќатарына (ластайтын заттар акцепторы)   биотикалыќ   ќоѓамдастыќтыњ   (экотоптыќ)   негізгі компоненттері: атмосфера, су, жер ќыртысы кіреді. Ал, жанама, ластанушы     объектілер  ќатарына,  биоценоз     ќђраушылары  -љсімдіктер,   жан-жануарлар   жѕне   микроорганизмдер   жатады. Ластаушы     жџйе   болып,   тек  ќана  љнеркѕсіп  немесе  жылу-, энергетикалыќ комплекс орындары ѓана   саналмайды, сонымен ќатар,  кџнделікті тђрмыстаѓы тіршілік, мал шаруашылыѓы    да ластаушылар кљзі болып табылады.

         Ластаушы заттар алуан тџрлі: сан мыњдаѓан химиялыќ ќосылыстар, оныњ ішінде металдар жѕне оныњ тотыќтары, улы заттар, газдар. Бір тџрлі ластаушы затгар, ѕр тџрлі ластаушы кљздердіњ, ондаѓы іс-ѕрекеттер нѕтижесі болуы мџмкін. Мысалы, атмосфераны ластайтын кљмірсутектер - отынды жандырѓанда,  мђнай љњдеу жѕне газ љндіру барысында пайда болады.

         Ластаушы заттар мен оны ќоршаѓан ортаѓа ќалдыќ кџйінде бљлетін ластаушы жџйелерді классификациялауды Р.Парсон ђсынды. Бђл классификациялау - ластаушы зат тџрін, оны бљлетін жџйені, оныњ салдарын жѕне баќылау шамаларын ќамтиды. Оныњ пайымдауынша, ластаушы тџрлер болып негізінен мыналар саналады:

- сарќынды сулар жѕне оттегін жђтатын љзге ќалдыќтар;

-  инфекцияны тасымалдаушы жџйелер;

. -   љсімдіктерге   баѓалы      ќоректік   зат   болып   табылатын дџниелер;

- органикалыќ ќышќылдар мен тђздар, минералдар;

- шайылу барысында тџзілген шљгінділер (твердый сток);

- радиоактивті заттар;

         Ќоршаѓан ортаныњ бџлінуі табиѓи апаттардан, атап айтќанда жер сілкініс, љрт жѕне т.б. орын алса, оны табиѓи (природные) деп, ал адамзат баласыньщ іс-ќимыл ќарекеті барысында ластанса, оны антропогенді деп атайды.

         Атропогенді ластаушыларды мынадай тџрге бљледі:

         1) Биологиялыќ - кездейсоќ , не адамзат іс-ќарекеті нѕтижесінде ластануы;

         2) Механикалыќ - ќоршаѓан ортаныњ, тек механикалыќ ѕсерлердіњ нѕтижесінде ластануы;

         3) Химиялыќ - ќоршаѓан ортаныњ химиялыќ ќђрамыныњ љзгеріп, ђзаќ жылдар бойы ќалыптасќан ѕр тџрлі зат мљлшерініњ, ќалыпты жаѓдайдан артып кетуі;

         4) Физикалыќ ластану - бђл бес тџрге бљлінеді:

         а) Љнеркѕсіп жѕне жылу-энергетикалыќ компліекстердіњ жђмысы барысында ќоршаѓан орта температурасыныњ бђзылуы, мђны жылулык. немесе термальды - деп атайды.

         ѕ) Жарыќтык - жергілікті жерлердіњ табиѓи жарыќ кљздерінен басќа, жасанды жарыќ кљздері арќылы, љсімдік жѕне жануарлар дџниесініњ тіршілік ету жаѓдайыныњ љзгеріске ђшырауы;

         б) Шу, дабыл нѕтижесінде;

         в) Электромагнитті толќындардыњ шектен тыс артуы;

         г) Радиоактивті ластану.

         5) Микробиологиялыќ ластану — адамныњ тіршілік етуі барысында, антропогенді жџйелерде немесе ортада ѕр тџрлі ауру тарататын зиянкес микроорганизмдердіњ кљбеюі.

         Сонымен, экологиялыќ тђрѓыдан, ластану ђѓымына мынадай аныќтама беруге болады: Ќоршаѓан ортаныњ ластануы - кез келген экологиялыќ жџйеге, оѓан тѕн емес сипаттаѓы жанды-жансыз компоненттердіњ ќосылуы немесе ќђрылымыныњ љзгеруі нѕтижесінде, экожџйеніњ - зат, энергия алмасуы бђзылып, љнімділігініњ тљмендеуі.

         Кењ ауќымдаѓы кедергілер ілімі (теории помех) тђрѓысынан ластану ќђбылысын 13- суреттегідей топтауѓа болады.