МАЗМЂНЫ

§ 21. Љндірістік техногенез ќалдыќтарыныњ ќоршаѓан ортаѓа ѕсері

          Ќоршаѓан ортаныњ химия жѕне металлургия љндірістерініњ ќалдыќтарымен ластнуы. Химия љнеркѕсібі халыќ шаруашылыѓыныњ ќажетгілігін ќанаѓаттандыру џшін кљптеген љнім тџрлерін шыѓарады жѕне олар - химия, мђнай химиясы, агрохимия, микробиология салалары бойынша жалпылама бљлінеді. Љнім тџрлерініњ ѕрќилылыѓы, ќолданатын технология мен шикізат тџрініњ ѕркелкілігі, атмосфералыќ ауаныњ, су бассейндері мен топыраќтыњ ластануына тікелей себепті. Љндірістіњ сарќынды сулары мен ќатты, газ кџйіндегі ќалдыќтары - орасан зор кљлемімен, жоѓары токсикалыѓымен ерекшеленеді. Тіптен, кейбір елді мекен џшін химиялыќ кѕсіпорындар комплексініњ ѕсері доминатты тџрде болады.

         Ќазаќстандаѓы химия жѕне металлургия салалары бойынша негізгі ірі кѕсіпорындар - Љскемен, Лениногорск, Балќаш, Жезќазѓан, Теміртау, Ќараѓанды, Актљбе, Шымкент, Тараз ќалаларында орналасќан. Бђл ќалалардаѓы ауаныњ ластану дењгейі, жџйелі тџрде жоѓары болу тенденциясы байќалады жѕне негізгі ластаѓыш заттар ќауіптілігі жоѓары класќа жатады. Аэрокосмостыќ мѕліметтер бойынша, аталѓан кѕсіпорындардыњ ѕсер ету аймаѓы, ластану кљзінен 60 км ќашыќтыќќа дейін созылуы байќалады жѕне ќалалардыњ кљпшілігінде ауыр металдардыњ мљлшері, зияны жоќ жоѓары концентрация (ЗЖЖК) дењгейінен бірнеше есе асып тџседі.

         Соњѓы кездері, ќоршаѓан ортаѓа тасталатын зиянды ќалдыќтар мен тастанды заттар мљлшері біршама азайды; ол негізінен, љндіріс ќарќыныныњ тљмендеуіне жѕне аздап болса да табиѓат ќорѓау шараларын жџргізуге байланысты.

         Химия-металлургия љнеркѕсібініњ, атмосфераѓа негізгі зиянды заттарды шыѓаратын кѕсіпорындары ќатарына ќышќылдар љндірісі (кџкірт, азот, тђз, фосфор т.б.), резинотехникалыќ бђйымдар, фосфор, пластикалыќ массалар, синтетикалыќ каучук, минералды тыњайтќыштар, еріткіштер (ацетон, толуол, фенол, бензол), мђнай крекингі, бояѓыш жѕне жуѓыш заттар љндірісі, глинозем, алюминий, мыс, ќорѓасын, мырыш љндірісі мен байыту фабрикалары кіреді.

         Тасталынатын зиянды ќалдыќтардыњ ішінде, химия-металлургиялыќ заводтардан басќа, азот оксиді мен кџкірт Диоксиді, кљміртек оксиді агрохимия љнеркѕсібініњ, мазут кџлі -микробиология љнеркѕсібініњ, кџкіртсутек, кџкірткљміртек -химиялыќ талшыќтар, аммиак — агрохимия, олефиндер -синтетикалыќ каучук, бензин - шина љнеркљсіптерініњ џлесіне тиесілі. Тџсті металлургия кѕсіпорындарыныњ сульфиді кен мен концентраттарды пирометаллургиялыќ жолмен љњдеуіне байланысты, ќђрамында кџкірті бар газдардыњ орасан зор мљлшері тџзіледі. Газдар мен шањ-тозањдарды тазалау дѕрежесініњ тљмендігіне байланысты, аталган зиянды затгар ќоршаѓан ортаны ластауын жалѓастыруда. Кџйдіру, жаѓу, кептіру пештерінен, агрегаттардан, конверторлардан, ќоймалардан, майдалаѓыш-џгеткіш ќондырѓылардан, агломерациялыќ машиналардан бљлінген улы газдар интенсивтілігі жљнінен де, кљптџрлілігі жљнінен де алдыњѓы ќатарда тђр. Кѕсіпорындардыњ сарќынды, шайынды сулары минералды заттармен, флотореагенттермен (цианидтер, ксантогенаттар, мђнай љнімдері т.б.), ауыр металдардыњ тђздарымен (ќорѓасын, мыс, мырыш т.б.), сульфаттармен, хлоридтермен, мышьякпен, фтормен, сынаппен, т.б. ќаныќќан.

Мѕселен, шойын мен болат љндірісінде, 1 т. шойын љндіру барысында 4,5 кг тозањ, 2,7 кг ЗО2, 0,1-0,5 кг Мп жѕне мышьяк, сурьма, фосфор, сынап, сирек жер металдар (редкоземельные металлы) бљлінеді. Мартен ѕдісімен, шойыннан 1 т. болатты алу кезінде - 3000-4000 м3 газ (тозањ концентрациясы 0,5 г/м3), 60 кг СО жѕне 3 кг 8О3 ауаѓа ќосылады.

         Газ, шањ-тозањ кџйіндегі ластаушы заттар, негізінен жер бетінен санаѓанда 3 км биіктікке дейінгі аралыќта жиналады. Тљменгі ќабаттарда, ауаныњ жылынып жоѓары кљтерілуіне байланысты, мљлшері 4-10 мкм аралыѓында ђсаќ бљлшектер жан-жаќќа тарай бастайды да, ірілері 300-500 метрге кетеріліп, ешќайда жылжымай, ауа салќындаѓан кезде ќайта жерге тџседі. Мысалы, Лондонда 1 км² жерге, жылына 390 тонна, Нью-Йоркте 300, Париж бен Чикагода - 260, Алматыда - 125 тонна шањ-тозањ тџседі.

         Тџсті металлургия љнеркѕсібінде, мђнай љндіру жѕне љњдеу салаларында, бейорганикалыќ, органикалыќ заттар синтезі жѕне т.б. љндіріс салаларында, атмосфераѓа ќосылатын ластаушы заттар табиѓатыныњ алуан тџрлілігі (Кузнецов Е.И. жѕне Троицкий Т.М. мѕліметтері бойынша 1979 ж.) келтірілген.

         Сонымен ќатар, кџрделі химиялыќ ќосылыстар -пестицидтердіњ, детергенттердіњ, минералды тыњайтќыштардыњ ќоршаѓан ортаѓа ѕсері зиянды жѕне ќауіптілігі жоѓары. Пестицидтердіњ ішінде ењ ќауіптісі хлор мен органикалыќ заттар ќосындысынан тђратын ДЦТ, диэлдрин, элдрин,

полихлордиофенил сияќты тџрлері. Олар, ђзаќ уаќыт бђзылмай, ерімей, шірімей саќталатын болѓандыќтан, топыраќта , суда кљп мљлшерде жинаќталады. Жыл сайын жер бетінде 100 мыњ тонна ДДТ љндірілетінін, адам аяѓы бара ќоймаѓан Антарктидада жџрген пингвинніњ бауырынан ДЦТ табылѓанын ескерсек, жер жџзіне пестицидтердіњ калай кењ тараѓанын тџсінуге болады. Американ ѕскерлері Вьетнаммен соѓысќанда 600 мыњ гектар жердегі аѓаштарды пестицидтер ќолданып тџгел жойып жібергенін, ал Орта Азия мен Ќазаќстанда, осы пестицидтер мен минералды тыњайтќыштарды - маќта, кџріш, бидай алќаптарында кљп ќолдану салдарынан кісі љлімі, жас сѕбилердіњ тџрлі дертке ђшырауы, жарымжан балалардыњ дџниеге келуі кљбейгенін ѕлі ешкім ђмыта ќойѓан жоќ.

    Ќоршаѓан ортаныњ радиоактивті заттармен   ластануы.  Атом бомбаларын   сынау,    атом   электр   станцияларын   пайдалану кљбейген сайын, радиоактивті ќалдыќтар саны да арта тџсуде.

         Бір  элементтіњ  ауыр  ядросы  ыдырау нѕтижесінде,   басќа элементтердіњ екі жењіл ядросын тџзуі ядролыќ реакцияныњ  негізін ќђрайды (14-сурет). Екі жењілдеу ядро ќосылып, басќа элементтіњ бір ауыр ядросын тџзуін ядролыќ синтез деп атайды. Екі жаѓдайда да,   реакция   љнімдері   массаларыныњ   ќосындысы   бастапќы материалдар  массасынан  аз.   "Жоѓалѓан"   масса,  А.Эйнштейн ашќан Е=mс²     ќатынасы арќылы аныќталатын фундаментальды зањдылыќќа   сѕйкес   энергияѓа   айналады.   Ядролыќ   реакция кезінде бљлініп шыќќан энергия мљлшері орасан џлкен. 1 кг заттыњ ядроларыныњ лезде ыдыраѓан немесе ќосылѓан эффектісі атом бомбасыныњ жарылысы шамасындай болады. АЭС-терде жџретін негізгі процесс — басќару арќылы жџргізілетін ыдырату; бђл кезде энергия біртіндеп жылу тџрінде бљлініп шыѓады да,  суды     буландыруѓа     жђмсалады,     ал     ол     љз     кезегінде турбогенераторларды  ќозѓалысќа  келтіріп,  электр  энергиясын алуѓа мџмкіндік береді.

         Радиоактивті сѕуле шашатын элементтердіњ изотоптары (атом ядроларында протон саны бірдей, нейтрон саны бірдей емес химиялыќ заттар) радиоактивті изотоп немесе радионуклид деп аталады.   Радиоактивті сѕулелердіњ мљлшерін љлшеу џшін Кюри (Ки) ќолданылады. Радиоактивті заттан секундына 3,7●10¹⁰ атом немесе минут сайын 2,2●10¹² атом ажырайтын болса, ол шама 1 кюри болады. Мысал џшін, 1 грамм радийдіњ атомдары ыдырауы 1 кюриге тењ. Радиоактивтілікті, денеге сіњген сѕулелердіњ мљлшерін љлшеу арќылы немесе радиоактивті затта болатын ажырау санын љлшеу арќылы аныќтайды. 1 кюри жоѓары жылдамдыќ болып саналады, сондыќтан практикада одан кішірек шамалар: милликюри (мКи), микрокюри (мкКи), пикокюри (пКи) ќолданылады. Аталѓан љлшемдер, атомдардыњ ыдырау жылдамдыѓын  ѓана кљрсетеді де, радиоактивті сѕуленіњ организмге љткен мљлшерін љлшемейді. Сондыќтан, кљбінесе Рад немесе Рентген љлшемдері кењірек ќолданылады. Ионды сѕуленіњ ѕсерінен организмге келетін зиянды љлшеу џшін, Рад орнына Бэр (биологинеский эквивалент рада) ќолданылады.

         Атом электр станциясында ќызмет жасайтындар - 1,75 бэр шамасында, ќалѓан тђрѓындар 0,1 бірден артыќ сѕуле алмауы тиіс. Сонда ѓана, АЭС-те жђмыс істейтіндер организмінде, љмір бойы 19-25 бэр, басќа тђрѓындар 10 бэр ионды сѕуле жинайды. Халыќаралыќ норма бойынша, радиоактивті сѕулелермен жђмыс жасайтын мамандар џшін, жылына 5 бэрден, ќалѓан тџрѓындар џшін 0,5 бэрден аспауы кљзделген. Љкінішке орай, кейде денесінде 100 бэрге дейін сѕулесі бар науќастар да кездеседі.

         Ќоршаѓан ортаныњ радиоактивті заттармен ластануы, ѕсіресе осы уаќытќа дейін, жарылыс жасайтын полигондардаѓы радионуклидтер есебінен болып келді. Бір ѓана Семей полигонында - 260-тай ауада, 300-ден аса жер астында жарылыстар жасалды. Бђл љлкеде 1949 жылдан бері сутегі бомбалары, ѕр тџрлі ѕскери ќарулар џшін жарылыс-сынаќтар ќђпия тџрде жџргізіліп келді. Мђнан басќа да - Батыс Ќазаќстанда, Атырауда, Мањѓыстауда, Аќтљбе, Оњтџстік Ќазаќстан облыстарында џлкенді-кішілі 20-дан аса жарылыстар болды. Тіпті, жер астынан газ саќтайтын ќоймалар жасау џшін де жарылыстар жџргізілді. Жергілікті халыќ, кљп уаќытќа дейін ешнѕрседен бейхабар кџйде уланѓан, сѕулеленген ауаны жђтып љмір сџрді. Семей облысыныњ - Ќарауыл, Сарыжар, Ќайнар елді мекендеріндегі тђрѓындардыњ бойындаѓы ионды сѕулелер мљлшері - 150-ден 200 бафге дейін жиналѓандыѓы мѕлім болды. Осы облыстыњ 3 ауданындаѓы, 100 мыњнан астам тђрѓындары радиоактивті сѕулелер ауруына шалдыѓып, кљбі љліп, ќалѓандары жарымжан, мџгедек болып ќалды. Ќазаќ халќыныњ генетакалыќ ќоры осындай зиянкестікке ђшырап, ђрпаќтар оныњ зардабын ондаѓан жылдар, ѓасырлар бойы кљретін болып отыр.

         Капустин-Яр тљњірегіндегі сынаќ полигоныныњ радиоактивті ќалдыќтары, 1964 жылдан бастап Атырау облысыныњ Балќђдыќ кењшарыныњ Азѓыр бљлімшесі жанына џсті бџркемеленбеген кџйінде тљгіле бастады. Ќазір, сол тау-тау ќалдыќтар, радиоактивті сѕулелер тарату кљзі болып џйіліп жатыр, Ашраудыњ ањызаќ желі оны боратып, жан-жаќќа ѕкетуде,

         Сынаќ полигондары, уран ќазатын кен кљздері, радиоактивті калдыќтар тљгілген орындар,Ќазаќстан жерінде жеткілікті. Олар -Нарын мен Тайсойѓан ќђмында, Џстірт жонында, Аќтљбе, Ќызылорда, Тараз, Оњтџстік Ќазаќстан, Алматы, Талдыќорѓан, Семей т.б. облыстарда толып жатыр. Ќалдыќтар тљгілген жердегі, шектеулі руќсат етілген сѕуле мљлшері 25 миіфорентгейннен абпауы шарт. Ал жоѓарыдаѓы айтылѓан орындардардаѓы радиоактавтілікті дозиметр аспаптары 2000 шпфорентгенге дейін кљрсетіп отъф.

Радиоактивті заттар, тек адамдар џшін гана емес, љсімдіктер, жан-жануарлар џшін де зияњцы. Тљулігіне 2-5 радќа дейін сѕулелер шашыраѓанда, љсімдіктердіњ љсуі кџрт баяулап, жануарлар тџрі ќыскдра бастаган. Невада, Теннесси шљддеріне, Оњтџстік Каролинадаѓы Ривер даласына кобальт-60 пеи цезий-137, жыддамдыѓы 10000 кюриден асатын гамма сљулелер шашылѓан болатын. Бђл мањайда, ќазір ешкдндай жануарлар мен екпелі љсімдіктер љспейтінін тљжірибелер кљрсетіп отыр.

Радиоактивті заттарды атом элекгр станцияларында, сџњгуір кдйыќгарда отын ретінде пайдалану кљлемі љскен сайын, олардыњ ќаддыќтарын кљму жђмыстары кењ етек алды. Сљйтіп, крршаѓан ортаны, тіпті биосфераны радионуклидтерден ќорѓау улкен проблёмаѓа айналып отыр.

Оњтџстік Ќазаќстан облысындаѓы Созаќ даласыњда бірнеше уран љндіру кен орындары бар. Мђндаѓы кдзып алынѓан уран кені, тасымалауга арналѓан темір жол торабына жетквнше, жџк машиналарымен ондаѓан километр жол жџріл, радиоактивті сѕулелерді жолай кездескен талай елді мекендерге таратады. Бџіінгі атом электр станцияларында ќолданылып жџрген ддролыќ ашыќ отьін жџйесі мынадый;

-  Уран кеійн ќазып алу;

-   гидрометаллургиялыќ      заводтарда      урањцы,      кеннен ажьфатып алу;

-   альшѓан уранды  байытьш,   ^2МП жљне ²³⁵и изотогггарын бљлуте љзірлеу;

.   уранныњ   ќостотышн   алу   џшін   ђнтаќгау,    таблеткаѓа айналдыру џшін кџйдіру;

-   ядролыќ отыњды салатын ТВЭЛ-дарды (жылу тарататын элемент-байытылѓан уран гранулалары     салышан ђзын болат тџтікшелер) даярлау;

-   ТВЭЛ-ды заводтан, атом электр станциясына тасымалдау;

-   отын жанып біткен соњ, ќалдыќгарын реактордан алып, катты тџйіршікгерге айналдырып, жаќсы бітелген арнаулы ыдыстарѓа салу;

-   ќалдыќгарды дђрыстап кљму.

Сондыќган, уранды ќазудан бастап, калдыќгарын кљмуге дейінгі џзаќ жолда љте абай болып, иондыќ сѕулелердіњ ќоршаѓан ортаѓа шашырамауын баќылау ќажет. Кдзір, АЭС-терді жабыќ отын жџйесіне кљшіру, ќалдыќгарды кайта љндеуден љткізіп, отын ретінде пайдалану, сљйтіп кљмуге жататын мљлшерін азайту, ќоршаѓан ортаѓа зиянын тигізбеу міндеті тџр.

         Радиоактивті ќалдыќтарды кљметін орынныњ ќђрылысы кџрделі: бетоннан салынѓан, араларына су љтпейтін ќатпарлары бар кљмбеніњ ішін бірнеше ђяѓа бљліп, радиоактивті ќалдыѓы бар тџтіктерді ќорѓасыннан жасалѓан контейнерге салады. Џстіне бетон ќђйып, бос куыс ќалдырмай жауып тастайды. АЌШ-та сђйыќ радиоактиівті калдыќтарды жинап, 5-10 жылдан кейін -кальцинациялау, љртеу, кџйдіру ѕдісімен ќатты тџтіктерге айналдырып, бетоннан жасалынѓан, ішін тот баспайтын ќђрышпен ќапталѓан кљмбелерге салып саќтайды. Мђндай кљмбелер, 300-500 жыл бойы бђзылмай бџтін ќалпында тђрады. Ресей, сђйыќ радиоактивті ќалдыќтарды ѕуелі тот баспайтын ќђрыштан жасалѓан ыдыста саќтап, біраз уаќыт љткен соњ шыныѓа немесе кірпішке айналдырып, хром мен никель ќосындысынан жасалѓан, суда, топыраќта, бетонда мџжілмейтін контейнерге салып бетондап тастайды.   Мђншама мехнаттан ќашып, кей елдерде, ќалдыќ салынѓан контейнерлерді тџнделетіп тењіз суына  тастау фактілері де жиі кездеседі. Радиоактивті Ќалдыќтарды ѓарыш кењістігіне шыѓарып тастау болжамдары да жоќ емес.

         Ракеталыќ-космостыќ техниканыњ ќалдыќтары, ракеталыќ ќару -жараќтарды пайдалану мерзімі біткен соњ жою, ќорѓаныс министрлігіне ќарасты ќаруларды, баллистикалыќ ракеталарды жою, олардыњ ќалдыќтарын залалсыздандыру да бџгінгі кџнніњ љткір экологиялыќ проблемаларыныњ бірі.

         Ќоршаѓан   ортаныњ         биологиялыќ ластануы.          Табиѓи   ортаѓа  биологиялыќ    зиянды    заттар    шыѓаратын    кѕсіпорындардыњ

ќалдыќтары су объектілері мен атмосфера арќылы таралады. Жыл сайын, салалыќ кѕсіпорындар атмосфераѓа 50 мыњ тоннаѓа дейін, зиянды заттарды тастап отырады. Биологиялыќ ластануѓа ыќпал ететін негізгі зиянды заттар: кџкірт диоксиді, кљміртек оксиді, метил спирті, сірке ќышќылы, аммиак, ацетон, кџкірт ќышќылы, формальдегид, ванадий тотыѓы, толуол т.б. Атмосфераѓа шыѓарылатын биологиялыќ љте зиянды затгар ќатарына - белок-витамин концентраттарын, белокты жем, ферметті препаратгар шыѓаратын кѕсіпорындардыњ белокты шањдарын жатќызуѓа болады. Олар, ќауіптілігі жљнінен II класты ќђрайды жѕне тыныс алу органдарына ерекше зиянды.

         Микробиологиялыќ љнімдердіњ синтезі, негізінен екі технологиялыќ процестен тђрады: ферменттеу жѕне дайын љнімді бљліп алу.        Ферментация кезењінде ферментер-ыдысќа су кђйылып, микроорганизмдердіњ дамуын тездететін тђздар ќосылады. Биологиялыќ љндіріс орындарыныњ сарќынды сулары да, ќоршаѓан ортаѓа залалды затгардан кењде емес. Биомассаны ќоюландыру, бљлу, газды ауаны ылѓалды тазалау, ќондырѓыларды жуып-шаю, т.б. кезінде ќолданылѓан су ќђрамында ѕдетте азот, фосфор ќосылыстары, фурфурол, метанол, сульфаттар, хлоридтер кљп мљлшерде болады.

         Энергетика, транспорт жѕне экологиялыќ проблемалар. Ќазіргі кезде энергияныњ негізгі џлесі, ќђрамында органикалыќ заттары бар табиѓи шикізаттарды жаѓу немесе љњдеу арќылы жѕне су энергиясын пайдалану арќылы алынады. Энергияныњ кез келген тџрін ќолдану, пайдаланудыњ, тџптеп келгенде, ќоршаѓан ортаѓа азды-кљпті зиянды ѕсерлері бар.

         Гидроэлектростанциялардаѓы энергетикалыќ љнеркѕсіптіњ іс-ѕрекеті нѕтижесінде, алдымен зиян шегетіндері - ауа бассейні мен су кљздері. Энергия алуѓа баѓытталѓан су ќоймалары, сол аймаќтыњ микроклиматын љзгертеді, егістікке жарамды ќђнарлы жерлерді басып ќалады, грунт ќабатындаѓы су дењгейін љзгертіп, топыраќты сортањдандырады.

         Табиѓи отын тџрлерініњ 70 % мђнай мен газдыњ, 25 % кљмірдіњ џлесіне тиесілі. Адамзаттыњ, табиѓи отын тџрлерін пайдалануы жљнінен жасаѓан, осыдан 25-30 жыл бђрынѓы болжаулары дѕл болмай отыр. Энергетикалыќ ресурс ретінде, табиѓи отын тђрлерін љндіру мен пайдалану ќарќыны љте тез љсіп келеді. 80-жылдардыњ, басында, мђнай љндіру 2,7-2,8 млрд тонна ќђраса, бџгінгі кџні бђл цифрлар кљлемі кџрт артып отыр. Адамзаттыњ энергетикалыќ ресурстармен ќамтамасыз етілуі, олардыњ жалпы ќорына ќатысты емес, оларды љндіріп алудыњ тиімділігіне байланысты. Мысалы, тењіз тџбінен љндірілген мђнай баѓасы ќымбатќа тџседі. Кљмір ресурсына деген сђраныс, уаќыт љткен сайьш ќарыштап љсуде. XXI ѓасырдыњ басында, дџние жџзі бойынша, кљмір љндіру дењгейі 2,5-3 есе артпаќ. Атмосфералыќ ауаны ластауда, жылу элекгр станцияларыныњ теріс ѕсері орасан. Энергетикалыќ комплекстерден шыѓарылып тасталатын зиянды ќосылыстар - кџкіртті газ, кљміртек оксиді, азот оксиді, кџйе жѕне токсикалы ингредиенттер — ванадий оксиді мен бенз(а)пирен т.б., ескі технологиялармен жабдыќталѓан љндірістердіњ жђмыс істеуі нѕтижесінде тџзілсе, кейде стандартќа сай емес кџлі кљп, тљмен сапалы отын тџрлерін ќолдану салдарынан да болады.

         Дѕстџрлі энергетикалыќ ресурстар: тас кљмір,  мђнай, газ-таусылатын  ќорларѓа жатады  жѕне  жаќын уаќыттаѓы   150-200 жылда олардыњ жер бетіндегі ќоры толыќ тџгесіледі деп айтуѓа негіз    бар.    Аталѓан   энергия    кљздерініњ   ќоршаѓан   ортаны, биосфераны   ластаудаѓы   елеулі   ѕсері   мен   ол   ресурстардыњ санаулы мљлшеріне байланысты, адамзат жѕне ѓылым ѕлеуметгік-экологиялыќ талаптарѓа жауап бере алатын жања энергетикалыќ ќорларды   џнемі    іздестіруде.    Энергия   кљзініњ   бірі   ретінде биомассаны  атуѓа   болады.   Биологиялыќ  айналыстаѓы   энергия мљлшері,   шамамен,   бџкіл   ѕлемдегі   электр   станцияларыныњ ќуатынан 100 есе асып тџсетіндей мљлшерге ие. Жердегі, жалпы биомассаныњ мљлшері (ќђрѓаќ затќа айналдырѓан кездегі)    1800 млрд    тоннаны    немесе    30* 10²¹    Дж    энергияны    ќђрайды. Биомассаныњ љнімділігі - 150-160 млрд т/жыл екендігі аныќталып отыр; бђл табиѓи энергетикалыќ ќорларды жылдык пайдалану мљлшерінен  шамамен 20 еседей  артыќ.. Есептеулер бойынша, биомасса негізіндегі ауылшаруашылыќ ќалдыќтарын пайдалану арќылы, жылына 30-40 млн тонна мђнай эквивалентін џнемдеуге болады   екен.   Энергия   кљзі   ретінде   биомассаны   ќолданудыњ мынадай   артыќшылыќтары   бар:   біріншіден   -   љсімдік   текті шикізат жањтаруѓа жататын ресурс тџріне, яѓни сарќылмайтын ќорѓа жатады, екіншіден — биомасса энергиясына кљшу, ѕсіресе, дамушы елдер џшін џлкен мањызѓа ие. Бђл љзгеріс, олардыњ экономикалыќ жѕне саяси тѕуелсіздігін кџшейтуге негіз бола алады, Џшіншіден, ењ негізгісі, биомассаны энергия кљзі ретінде пайдалану, аз экономикалыќ шыѓындармен, ќоршаѓан ортаны тџрлі ластаѓыш факторлар мен ќалдыќтардан тазалауѓа мџмкіндік береді. Біраќ, бђл шараларды толыќ іске асыру, жања техникалыќ љзгерістерді,   биологиялыќ   инженерия   жѕне   т.б.   салаларды дамытуды ќажет етеді.

         Соњѓы кездері, сарќылмайтын жѕне экологиялыќ љте таза энергия кљзі ретінде кџн, жел, љзендердіњ, ѕлемдік Мђхитгыњ жылу энергиясын, т.б. пайдалану туралы перспективті жобалар жасалуда.

         Ѓалымдардыњ мѕліметі бойынша, жер бетініњ ѕрбір шаршы метріне, ќуаты бір киловатт кџн сѕулесі тџседі екен. Осыѓан орай, мысап џшін, жер бетініњ кџн жаќсы тџсетін  10 мыњ шаршы километр ауданын алсаќ, оныњ энергия ќуаты   - 10 млрд кВт. Кџн сѕулесін электр энергиясына ауыстыру џшін, пайдалы ѕсер коэффициенті 10 % (ќазіргі мџмкіндігі бар дењгейде) аспаптарды ќолданар болсаќ, ќуаты 1 млрд кВт энергия алуѓа болады, ал бђл  мљлшер   АЌШ   пен   бђрынѓы   Кењестер   одаѓындаѓы   барлыќ электростанциялардыњ ќуатынан асып тџседі, оныњ џстіне Жер масштабы џшін 10 мыњ шаршы километр аудан соншалыќты кљп те емес.

         Кџн энергиясын сѕтті тџрде пайдалана білген жаѓдайда,  ѕр гелиокомплекстіњ бір шаршы метрінен жылына 200 кг кљмірді џнемдеуге  болады.   Жапонияныњ,   ќазіргі  кџні,   5  миллионнан астам    тђрѓындары,    тђрмыста,    кџн    сѕулесі.   энергиясымен ќыздырылѓан ыстыќ суды пайдаланып отыр. АЌШ-та 16 мыњнан астам   отбасы,   кџн   энергиясы   батареяларымен  жабдыќталѓан џйлерде-љмір сџріп жатыр. Алайда, кџн электростанцияларыныњ ќђны, кѕдімгі станцияларѓа ќараѓанда ќымбат, Ќазіргі уаќытта, осы баѓытта тиімділікті арттыру маќсатында, тынымсыз ізденістер мен џлкен масштабты эксперименттер жџргізілуде.

         Жел энергиясы арќылы да миллиардтаѓан киловатт тегін жѕне  арзан экологиялыќ таза энергия алуѓа болады. Ќазір, дџние жџзі  бойынша,   џш   миллионнан  астам  жел-энергия   ќондырѓылары жђмыс істеуде. Мысал џшін, бір ѓана Калифорнияда, олардыњ саны   15  мыњнан асады.   Мамандардыњ пікірі бойынша, жел энергия  ќондырѓылары,  ќазіргі заманѓы гурбогенераторлармен жап-жаќсы бѕсекеге тџсе алады.            Метеоорталыќтарда, џнемі жел соѓып тђратын аймаќтардыњ картасы жасалѓан. Ондай аймаќтар -Прибалтикада, Солтџстік Кавказда, Солтустік Мђзды Мђхиттыњ жаѓалау аймаќтарында, Ќазахстанда кљптеп саналады.

         Тењіз энергиясын пайдалануѓа негізделген іс-шаралар да соњѓы кезде жиі кљрініс тауып отыр. Бђл энергия кљзі, су ќабаттарындаѓы температура айырмашылыќтарын пайдалануѓа негізделген. Суцыњ беткі ќабатыныњ температурасы кџн кљзі ѕсерінен артып, тљменгі ќабаты салќын кџйінде ќалып отырады. Бђл алшаќтыќ 15-20 °С-ќа дейін жетеді. Ѓалымдардыњ есептеуі бойынша, мђхиттардыњ жылу энергиясын пайдалану арќылы алынѓан энергия мљлшері, ќазіргі кездегі барлыќ отын тџрінен алынѓан энергия мљлшерінен 300 есе артыќ, немесе, жылына 18 млрд тонна мђнайды пайдалану энергиясымен барабар.

         Геотермальды энергия ќорларыныњ мљлшері де орасан џлкен. Жуыќтап есептеулер бойынша, олар жылына 100 млн тонна шартты отынды жаѓу энергиясымен шамалас. Энергияныњ бџл тџрі аз ќолданыс тауып отыр. Оныњ негізгі себебі, жоѓары температуралы жѕне ќысымды су буын алу џшін, љте терењ скважиналар ќазуды талап етеді. Жер шарыныњ кейбір бљліктерінде (Исландия, Калифорния, Жапония) температурасы 200-400 °С-ќа жететін су кљздері кездеседі жѕне оларды электроэнергаяѓа айналдыруѓа мџмкіндіктер бар. Біраќ, кљптеген термальды су кљздерініњ температурасы тљмен, 100-120 °С-тан аспайды. Мђндай су кљздері, негізінен жылумен ќамтамасыз ету жџйелерінде ѓана ќолданылады.

         Микроорганизмдердіњ тіршілік ѕрекеті мен биосинтез энергиясын ќолданудыњ да кейбір перспективті тђстары бар.

         Кџн, жел, геотермальды энергия кљздерін пайдалануѓа арналѓан жабдыќтар мен ќђралдардыњ ќђны, ѕлемдік нарыќта 23 млрд доллардан асып тџсіп отыр жѕне бђл цифрлар жыл сайын орташа есеппен 15 %-ке дейін љсіп келеді. Ќуаты 10 мыњ киловаттан тљмен, осындай электр станцияларда, 1988 жылы ѕлемдегі барлыќ атом станциялары љндірген энергиядан 4 есе артыќ эиергия љндірілгені - экологиялыќ таза энергетикалыќ ресурстардыњ ќаншалыќты шапшањ ќарќынмен даму алдында тђрѓанын ањѓартады.

         Жол-транспорт комплексі ауаѓа, суѓа, топыраќќа ќосылатын зиянды сђйыќ, газ тџріндегі жѕне ќатты ќалдыќтардыњ негізгі кљзі. Транспорт ќђралдарындаѓы іштен жану двигательдерінде, органикалыќ отынды жаѓу салдарынан, ќоршаѓан ортаѓа кљмір ќышќыл газы мен зиянды заттардыњ - ќорѓасынныњ, кџйеніњ, кљмірсутектердіњ, кџкірт пен азот оксидтерініњ, этилен, бензол, этан, метан - кљп мљлшері бљлініп шыѓады. Ѕсіресе, барлыќ транспорт тџрлерініњ ішінде, автомобиль транспортыныњ зиянды ќалдыќтары 70 % ќђрайды жѕне ол антропогенді ѕсерлер есебінен атмосфераны ластаушы заттар мљлшерініњ 40 %-не дейін жетеді.

         Автомобиль транспорты, яѓни іштен жану двигательдерініњ жђмысы нѕтижесінде тџзілген газ, атмосфераны ластаушы заттардыњ ењ негізгілерініњ бірі болып табылады. Жыл сайын, олар 280 миллион тонна шамасында кљміртек тотыѓын, 56 миллион тонна кљмірсутек, 28 миллион тонна азот тотыѓын ауаѓа ќосады. Ќазіргі кезде жер шарында, шамамен 200 млн.-дай автомобилъ машиналары бар. Олар іштен жану двигательде жђмыс   істеу  барысында,   ауаѓа   200-ге  тарта  ѕр  тџрлі  заттар шыѓарады.

         Бензинді пайдаланатын ѕрбір автомобиль машинасы 15 мыњ км ќашыќтыќты жџру џшін, 4350 кг оттегін пайдаланып, 3250 СО₂, 530 кг СО, 93 кг кљмірсутек жѕне 27 кг азот тотыќтарын тџзіп, ауаѓа шыѓарады.                                                              

         Ауа сапасыныњ ќђрамына, ірі ќалалардаѓы автомобиль жѕне темір жол кљліктері, љзен жѕне тењіз кемелерінен бљлінетін газдар мен тозањдар да теріс ѕсер етеді.