МАЗМЂНЫ

§ 23. Атмосфераны шањ-тозањнан тазарту мѕселелері

         Љндіріс орындарында, кљптеген жђмыс тџрлерін: ђнтаќтау, ђсаќтау-майдалау жѕне сусымалы заттарды тасымалдау - сияќты процестерді жиі ђшыратуѓа болады. Мђндай процестер барысында, ќатты тџйіршіктердіњ ђнтаќталуынан, шањ-тозањ ѕуеге кљтеріліп, ќђнды заттар, бір жаѓынан, шыѓынѓа ђшыраса, екінші жанынан, сол кѕсіпорын ењбекшілерінен тыныс алу жаѓдайын нашарлатады.

         Шањ-тозањ бљлшектерініњ жалпы алатын аудан беті џлкен болгандыќтан, бастапќы заттарѓа ќдраѓанда ол биологиялыќ жѕне химиялыќ тђрѓыдан активтілеу болып келеді.

         Љндіріс орындарында туындайтын шањ-тозањ бљлшектерініњ формасы ѕр тџрлі бошп келгендіктен, бљлшек мљпшері (размер частицы) деген аныќтама шартты тџрде енгізіледі. Шањ-тозањ бљлшектерініњ ірілі-уаќтыѓын кљрсететін "мљлшерін" олардыњ ѕуеден жерге ќону (тђну) немесе су бойынан тђну жылдамдыѓы бойынша сипаттайды. Бђл орайда,

бљлшек мљлшерлерін сипаттау џшін, тор кљздерініњ тесіктері ѕр турлі електер арќылы љткізіліп бљлу, яѓни елеуіштік талдау (ситовой анализ) жѕне бљлшектердіњ, жџзінділердіњ шљгу жылдамдыѓына негізделген седиментациялыќ анализ жиі ќолданылады. Бљлшек мљлшерініњ кері шамасы - дисперстілік немесе ђнтаќтылыќ дѕрежесі деп аталады.

         Кѕсіпорындарда      шањ-тозањды      ђстайтын      ќондырѓы, ќђрылѓылардыњ жђмысы, тљмендегідей ќасиеттерге негізделген:

         -   арнаулы      аппараттан      шањ-тозањ     бљлшектері     љту барысында, ауырлыќ кџшініњ ѕсерінен шљгуіне;

         -   центрге тартќыш кџш ѕсері арќылы шљгуіне;

         -   бљлшектердіњ газ аѓынымен ќозѓалу барысында,    ыдыс ќабырѓасына ќонып шљгуіне;

         -   электр        тогыныњ    ѕсерінен,    яѓни    иондалѓан    газ молекулаларыныњ тозањ бљлшектерін зарядтап, олардыњ электродќа ќонуы нѕтижесінде.

         Шањ-тозањнан арылу маќсатында, љндірісте ѕр тџрлі аппараттар мен ќондырѓылар пайдаланылады (17-сурет). Шањ-тозањ тазартќыш ќондырѓылардыњ ењ басты кљрсеткіші болып -оныњ тазалау дѕрежесі (степень очистки) негізге алынады. Бђл шама, негізінен шањ-тозањ ќасиеті мен газ аѓыныныњ параметрлеріне тѕуелді,

         Шањ-тозањ тазартќыш ќђралдарды іске ќосуда, олардыњ газды жђмсауыныњ кљлемдік жылымдыѓына баса назар аударады. Мысалы, циклондар (18-сурет) газ жылдамдыѓы 3-6 м/с² , мультициклондар - ₍6-І2 м/с² , электрсџзгіштер (19-сурет) -1,5-3 м/с², матадан жасалѓан сџзгілер - 0,005-0,3 м/с² шамасында жђмыс істейді.

         Газдарды     шањ-тозањнан     айыру     барысында,          оныњ

ылѓалдылыѓы ерекше мањызѓа ие болады. Мысалы, газ ќђрамында ылѓалдылыќ 20% (кљлемі бойынша) шамасында болса, шањ тазартќыш кђралдыњ ішінде су буы сђйыќќа айналап, сџзгі материалдарын дымќылдайды. Матадан жасалѓан сџзгі бетініњ дымќылдануы жѕне оныњ бетіне шањ-тозањныњ ќонуы -сџзгі кљздерініњ былѓануына ѕкеліп соќтырады, яѓни оныњ газ тазарту дѕрежесі тљмендейді. Дѕл осындай жаѓдай электрсџзгілер, циклондар џшін де орын алып, тазалау жђмыстарыныњ сапасы кџрт тљмендейді.

 17-сурет. Шањ-тозањ тазартќыш ќондырѓылар.

          Химиялыќ технологияда, газдарды шањ-тозањдардан жѕне улы заттардан тазалайтын мынандай ѕдістер кењінен ќолданылады механикалыќ,      химиялыќ      (реагенттік),      физико-химиялыќ, физикалыќ,     биологиялыќ    жѕне    жоѓарѓы     температуралыќ (термиялыќ)

         Љндірісте    шањ-тозањдарды   ђстау   жѕне    тџрлі   зиянды заттардан   тђратын   газдарды   ђстау,   ѕртџрлі   жолдармен,   шањ ђстайтын аппараттарда іске асырылады. Олар: ќђрѓаќ ылѓал жѕне электростатикалыќ ѕдістер.

Ќђрѓаќ   шањ   ђстайтындарѓа:   шањ   камералары,   матадан жасалѓан фильтрлер, циклонды аппараттар жатады.

Ылгалды шањ ђстайтындарѓа: ластанѓан газ су ќабаттарын љтетін немесе су бџркіп тђрѓан кењістіктен љтетін аппаратг жатады.

Электростатикалыќ ќондырѓыларѓа: электр фильтрі бар аппараттар жатады.

         Шањ ђстайтын аппараттардыњ немесе шањ камераларыныњ жђмыс істеу принципі (тѕсілі): кђрамында шањ-тозањ бар газ аѓыныныњ жылдамдыѓы ѕдетте 1-2  м/с. Шањ камерасынан љткенге дейін мљлшері 30-40 мкм шањ-тозањдар љз салмаѓымен (газ аѓынынан бљлініп) камераныњ тџбіне тџсіп отырады.

         Циклонды шањ ђстайтын аппараттардыњ жђмыс істеу принципі: газ ќђрамындаѓы мљлшері 8 мкм-ден кљп шањ бљлшектері, центрден тепкіш кџш ѕсерінен, газдардан бљлініп отырады.                                                                                           

        Газдардыњ шањ-тозањнан айыру немесе тазалану дѕрежесі тљменде келтірілген тењдікпен есептелінеді:

          Љндіріс мекемелерініњ жобасын жасаѓанда, атмосфераѓа лаќтырылып тасталатын заттардыњ мљлшері аныќталуы тиіс. Алѓа ќойылѓан мѕселелерге байланысты, жердіњ беткі ќабаттарында зиянды заттардыњ мџмкін болатын концентрациясы аныќталады (С,мг/м³) жѕне лаќтарылып тасталатын жоѓарѓы концентрацияныњ мљлшері аныќталады.

         Љндіріс аумаѓында зиянды заттардыњ мљлшері, зияны жоќ жоѓарѓы концентрациядан (ЗЖЖК) аспауы ќажет.

         Кѕдімгі болаттан жасалган циклонды шањ ђстайтын аппарат, газ температурасы 450 °С-ќа дейін ќолдана береді. Ал, арнаулы отќа тљзімді ќабаты болса, онда температурасы 1400 °С-ќа дейінгі газдар да тазалана береді. Маќта-мата бђйымдарынан жасалѓан сџзгілер џшін, тазартылатын газ температурасы 350 °С-тан аспауы тиіс. Улы немесе ыстыќ шањ-тозањнан тазарту џшін, тазалау ѕдісі негізінде жђмыс істейтін ќондырѓылар пайдаланѓан дђрыс.

         Маќта мата бђйымдарынан жасалынѓан сџзгілер жѕне электрсџзгілер, шањ-тозањ мљлшері ШТМ шамасына - љте сезімтал келеді.

         Бейорганикалыќ заттардан тџзілген шањ-тозањдарды тазалау џшін, кљп жаѓдайда механикалыќ шањ ђстаѓыштар, сџзгілер, электрсџзгілер пайдаланылады. Шањ-тозањ бљлшектерініњ љлшемі 5 мкм-ден жоѓарыларын ђстау џшін, циклондар ќолданылады. Органикалыќ заттар џгітілуінен тџзілген шањ-тозањдарды тазалау џшін, механикалыќ шањ тазартќыштар пайдаланылады.