МАЗМЂНЫ

§ 25. Жердіњ су ќабаты — гидросфераныњ ластануы  

         Гидросфера. Жер бетініњ 77,5 процентін су алып жатыр. Су ќорларына - љзен-кљл, тењіз-мђхит, жер асты сулары, мђзды жѕне ќарлы аймаќтаѓы су, атмосфералыќ ылѓал кіреді. Жер шарыныњ сулы ќабатын, яѓни љзен-кљл, тењіз-мђхит, жер асты сулары, тоѓан, су ќоймалары жѕне шалшыќты-батпаќты жерлер жиынын - гидросфера деп атайды.

         Су - тџсі, иісі жѕне дѕмі жоќ сђйыќ зат, жаќсы ерітуші, айќын капиллярлыќ ќасиеті бар.

 Судыњ   пайдаланылуы.   Суды,   негізінен адамзат, жан-жануар, микрорганизимдер жѕне љсімдіктер дџниесі пайдаланады. Су, тірі организдердіњ дене ќђрамына кіріп, зат жѕне энергая алмасуына ќатысады. Денедегі су мљлшері 10-12 процентке   кемісе,   адам   ѕлсіреп,   шљлдеп,   аяќ-ќолы  дірілдеп жалпы жаѓдайы нашарлай бастады. 20-25 процентке кемісе љмір сџруі тоќтайды. Бір адам, жылына 50 тонна суды пайдаланып кљрінеді.

         Судыњ жылуды  аз  жоѓалтып,   кљп жинайтын  ќасиеттері байланысты, жылу тарату жџйелерінде ол кењінен ќолданылады. Сонымен ќатар,   љндіріс жѕне ауыл шаруашылыѓы салалары да,    су    кљп    мљлшерде    ќолданылады.    Кљптеген    љндіріс процестерде    -    кептіру,    жылыту,    энергия алу,   жџк коммуналдыќ-шаруашылыќ     т.б. ќажеттіктер     џшін, таптырмайтын ресурс кљзі.

         Суды, ењ негізгі жѕне басты пайдаланушы, ауыл шаруашылыќ саласы.   Мысалы, 1  т.  бидай алу , даќыл 1500 т.  суды пайдаланады. Ал, кџріш жѕне маќтаныњ осындай мљлшерін алу џшін, оларды жазылу ретіне сѕйкес 7000 жѕне 10000 т. сумен суѓару ќажет етеді. Љнеркљсіпте болса, су ерітінділер дайындау џшін,   газ,  сђйыќтарды жылыту  не  салќындату џшін,   заттарды тазарту џшін жѕне т.б. салалар џшін пайдаланылады. Мысалы, мына љнімдердіњ 1 т. љндіру џшін ќажетті су мљлшері тљмендегідей:

Шойын, болат                                    - 15,20м3

Сода                                                   - 10 м3

Кџкірт ќышќылы                                - 25-80 м3

Азот кышќылы                                   - 80-180 м3

Вискоза талшыѓы                               - 300-400 м3

Жасанды талшыќ                               - 500 м3

Мыс                                                     - 500 м3

Пластмассач                                       - 500-1000 м3

Синтетикалыќ каучук                         - 2000-3000 м3

Ќуаты 300 мыњ кВт болатын электр станциясыныњ жђмыс-істеуі џшін, жылына 300 км3 су ќажет.

         Орташа химкомбинат,  кџнделікті (24 саѓ.)   1-2 млн.  м3 су мљлшерін пайдаланады жѕне пайдаланылатын судыњ сапасына  аса назар   аударады. Судыњ сапасы, оныњ - физикалыќ, химиялыќ, биологиялыќ жѕне бактериологиялыќ кљрсеткіштеріне байланысты.                                                   

Гидросфераны    ластаушы    жџйелер.  

 

Табиѓи су кљздерін ластаушы жџйелер болып мыналар саналады:

1. Зиянды заттар еріген (љндіріс газдары) атмосфералыќ су. Мђндай жауын-шашын сулары, жер бетіндегі кейбір зияњды

заттарды оњай шайып кетіп, олардыњ су жџйеде ќосылуына жаѓдай жасайды.                            

2.  Тђрмыс,    кџн-кљріс    нѕтижесінде,    пайдалануда    болѓан сарќынды (сточные) сулар. Сарќынды сулар ќђрамында -феналиндер, беттік активті заттар (поверхностные активные вещества) жѕне микроорганизмдер болуы ыќтимал.

3.  Љндірістіњ ѕр тџрлі салаларында пайдалануда болѓан сулар (ќара жѕне тџсті металлургия, химиялыќ љнеркѕсіп).  

          Технологиялыќ       процестер    нѕтижесінде    пайда    болѓан тљмендегідей сарќынды сулардыњ тџрлерін атауѓа болады:

1.  Химиялыќ реакция нѕтижесінде тџзілген су. 

2.  Шикізат пен бастапќы љнімдердіњ ќђрамында болатын су.

3.  Шикізат, љнім, реакторлар, ќондырѓы мен кђрылѓыдарды шаюдан босаѓан шайынды сулар.

4.  Абсорбент немесе энтрагент ретінде ќолданылѓан сулар.

5.  Арнаулы су жабдыќтау ќђрылѓыларында, салќындату не жылыту џшін пайдаланылатын сулар.

6.  Кџнделікті   тђрмыс,   тіршілік   жџйесінде   пайдаланылѓан сулар (асхана, ѕжетхана, монша жѕне т.б.).

7.  Жауын-шашын кезінде тџзілген сулар.

         Су жџйелерініњ ластануы, атмосфераныњ ластануына ќараѓанда ќауіптірек. Оныњ себептеріне мына жаѓдайларды атауѓа болады:

1.  Сулы   ортада,   ѕуе   кењістігіне   ќараѓанда,   залалсыздану  мен регенерация кђбылысы жџреді.

2.  Су   ќоймаларын   ластаушы   заттардыњ   табиѓатыныњ   алуан тџрлілігі.

3.  Сулы ортада жџретін жаратылыстыњ табиѓи ќђбьшыцтары мен љзгерістері, бљгде заттардыњ ќосылуына љте сезімтал келеді.