МАЗМЂНЫ

II.   ЭКОЛОГИЯ ПЅНІ ЖЅНЕ ОНЫЊ ЌАРАСТЫРАТЫН МЅСЕЛЕЛЕРІ

§ 4.  Экология ѓылымы, оныњ дамуы туралы деректер

         Адамдардыњ кљњіл-кџйі, баќуаттылыѓы жѕне љмір сџруі-ќоршаѓан ортаныњ жаѓдайына байланысты. Адамдарды тамаќтандыратын, киіндіретін жѕне оларды энергиямен жабдыќтайтын, ќђрылыс материалдарын беретін - табиѓи орта. Адамзат, љзін ќоршаѓан табиѓи ортаныњ таза саќталуына, љњдіріс ќалдыќтары мен сарќынды сулармен ластанбауына мџдделі. Сондыќган, табиѓи ортаны зерттейтін ілім саласыныњ ќажеттілігі де љте зор.

         Жаратылыс ќђбылыстарыныњ ыќпалымен, адамзаттыњ іс-ќарекетініњ, тіршілігініњ салдарынан ќоршаѓан табиѓи ортаныњ љзгеру зањдылыќтарын ќарастырып, оѓан тѕуелді жљне байланысты заттар мен кђбылыстарды аныќтайтын жаратылыстану ѓылымыныњ бір бљлігі - экология деп аталады.

         Дербес ѓылым ретінде экология шамамен 1900 жылдары калыптасты. "Экология" терминін 1869 жылы белгілі табиѓат зерттеушісі, биолог, дѕрігер, аса дарынды неміс ѓалымы Э.Геккель, ѓылымѓа бірінші болып енгізді. Латын тілінде "ойкос" -џй, отан, мекен, ал "логос"- ілім, ѓылым деген маѓынаны білдіреді, яѓни сљзбе-сљз аударѓанда - тіршілік мекені туралы ѓылым. Аталѓан ђѓым бойынша, экология ќоршаѓан ортаны саќтаудыњ ѓылыми негізі болып саналады, Экология ѓылымына берілген кљптеген аныќтамалар бар, дегенмен, осы заманѓы зерттеушілердіњ басым кљпшілігі: экология — организмдердіњ тіршілік ету жаѓдайларын жѕне организмдер мен олардыњ тіршілік ету ортасы арасындаѓы љзара байланыстарды зерттейтін ѓылым -деп есептейді. Экологая тџсінігі љте ауќымды, сондыќтан оныњ ќай ќырына баса мѕн берілуіне ќарай, оныњ аныќтамаларыныњ тђжырымдалуы да љзгеріп отырады. Ќолайлы ќолданыс џшін, ђзаќ мерзімге дейін экология - ќоршаѓан ортаныњ экологиясы деп аталып келді.

         Кљптеген ѓалымдар экологияныњ аныќтамаларын беріп, оныњ басќа ѓылымдардан айырмашылыѓын кљрсетуге тырысты. 1920 жылы американ ѓалымы Ф.Клементс - экологияны бірге љмір сџретін љсімдіктер мен жануарлар туралы ѓылым деп есептесе; 1930 жылы Ђлыбритания ѓалымы Ч.Элтон - экологияныњ негізгі міндеті - тџрлердіњ популяциясы мен олардыњ саныныњ динамикасын зерттеу - деп ђѓындырды.

         1955 жылы Киевте љткен III Экологиялыќ конференцияда, экология ѓылымы — тџрлердіњ популяция саныныњ љзгеруі жѕне љзара ѕрекеттесуші тџр топтарыныњ-биоценоздардыњ- дамуы процестеріне байланысты, организмдер мен ќоршаѓан ортаныњ љзара байланысыныњ љзгеріске ђшырауын зерттеуі тиіс - деп резолюция ќабылданды.

         1958 жылы К.Фридерикс, экологияны- табиѓи комплекстердіњ мџшесі ретінде, ол тіршілік иелері туралы ѓылым деп тџсіндірді. Й.Карпентер (1962 ж.) экологияны ќауымдастыќтар туралы ѓылым десе, американ ѓалымы Х.Б.Одум (1963 ж.), экологияны -табиѓи ќђбылыстарды энергетикалыќ тђрѓыдан зертттеумен сипатталатын, табиѓаттыњ ќђрылымы туралы ѓылым деп атады. 

         Т.Льюис пен Л.Тейлордыњ, пікірінше (1966ж.), экология-индивидтердіњ, популяцияныњ, жѕне популяция Ќауымдастыѓыныњ ќоршаѓан ортаныњ љзгерісіне , ќалай ѕсерін зерттейтін ѓылым.

         Экология ілімі туралы келтірілген аныќтамалардан басќа да тђжырымдары бар. Мысалы, экологияны адамзат баласыныњ іс-ќимыл ќарекеті нѕтижесінде ќоршаѓан ортада туындаѓан љзгерістерді есепке ала отырып, тіршілік иелерініњ сол табиѓи ортамен байланыс зањдылыќтарымен зерттейтін ілім, .- деп те айтуѓа болады (В.А.Радкевич,1972ж).

         1972 жылы бђрынѓы кењестер Одаѓыныњ ѓалымы С.С.Шварц, экологияны - ѕсімдіктер мен жануарлардыњ табиѓи ортада ,љмір сџру зањдарын зерттейтін ѓылым деп атаса, ал (рранцуз ѓалымы Р.Дажо: экология тірі оргаиизмдердіњ љмір сџру жаѓдайларын, организм мен ортаныњ љзара байланыстарын зерттейтін ѓылым-деп кљрсетті.

         Отандыќ экологтардыњ бірі А.С.Данилевский: "экология — экологиялык. жџйелердіњ ќђрылымы мен ќызметі туралы жѕне олардыњ гмеостазисін ќамтамасыз етуші механизмдер туралы ѓылым" - деп аныќтама берген. XX ѓасырдыњ аќырѓы онжылдыѓында Уэбстердіњ толыќ сљздігінде келтірілген: "экология пѕні — организмдер мен орта арасындаѓы байланыстардыњ жиынтыѓы немесе ќђрылымы" деген айыќтама, экологияныњ мѕніне кљбірек сѕйкес келеді.

         Алайда, неѓђрлым дѕл жѕне ќысќа аныќтама беруде, ѓалымдар бір-бірімен жарыса отырып, бђл ѓылымѓа толыќ аныќтаманы љз заманында Эрнст Геккельдіњ (1869 жылы) бергенін естен шыѓарып алды: Экология деп, біз табиѓат экономикасына ќатысты барлыќ білімдерді — жануарлардыњ оны органикалыќ жѕне органикалыќ емес ортамен ѕсіресе оныњ љзімен тікелей немесе жанама ќатысатын жануарлармен жѕне љсімдіктермен љзара ынтымаќтастыќ кемесе ќатадтык, жаулыќ ѕрекеттерініњ бар жиынтыѓын зерттеуді тџсінеміз. Бір сљзбен айтќанда, экология, Дарвин тіршілік џшін кџресті туындатушы жаѓдайлар деп атаѓан, барлык, кџрделі ќарым-ќатынастарды зерттеу болып табылады.

         Экология ѓылымыныњ зерттеу объектілері мен міндеттері туралы келтірілген аныќтамалардыњ, кезінде морфология мен физиология ѓылымдарына ерекше баѓышталуы тџсінікті де. Екеуі де бір пѕнді зерттейтін физиолог пен экологтыњ љз пѕндерін тџсінудегі айырмашылыѓын, 1930 ж. Плантефоль жаќсы аныќтап берді: физиолог жасанды ортаѓа ѕкеліп орналастырылѓан организмдерді зерттейді де, алынѓан жеке-жеке деректерді синтездейді; эколог болса, организмді џнемі љзгеріп тђратын кџштер ѕсер ететін табиѓи ортада зерттейді. Ќазіргі кезде, ѕсіресе, биологиялыќ пѕндер бойынша эволюциялыќ принцип жетекші орын алѓан сѕттерде, экологияныњ міндеттері наќтылануы тиіс. Экологияныњ міндеті, организмдердіњ ќоршаѓан ортамен байланысын зерттеу ѓана емес, ол — популяцияныњ љзара байланысы мен бейімделу реакцияларын, олардыњ љмір сџру жаѓдайларына байланысты зерттеу де болмаќ.

         Экологиялыќ мѕселелерді зерттеуде Казаќстан ѓалымдары да љз џлестерін ќосып келеді. Дегенмен бђл сала, џњілсе таусылмайтын, кџнбе-кџн жањадан талап ќоятын таќырып.

         Профессор А.Баешовтыњ пікірі бойынша, ѕрбір ѓылымныњ негізгі ойдыњ наќтылы тџйінін білдіретін бір аныќтамасы болуы  ќажет. Ѕрине, бір аныќтама ѕртџрлі сљйлемдердіњ белгілі бір жиынтыѓы ретінде айтылуы немесе жазылуы мџмкін. Ѕрбір ѓалым белгілі бір ѓылымныњ саласына ѕртџрлі кљзќараспен ќарауы мџмкін, біраќ сол ѓалымныњ аныќтамасы сол ѓылымныњ шешетін тџбегейлі тџйінді мѕселесі тџрѓысынан ќарауы тиіс.

         Мысалы, экология ѓылымыныњ ќоршаѓан ортаныњ тазалытан саќтау туралы ѓылым екеніне ешкімніњ таласы жок, біраќ бђл аныќтама емес. Экология ѓылымыныњ аныќтамасы -ќоршаѓан ортаныњ тазалыѓын саќтаудыњ формуласы тџрінде болуы ќажет сияќты, сондыќтан бђл аныќтамада экология проблемаларын жан-жаќты шешетін, негізгі наќты тџйіні кљрсетілуі тиіс. Сонымен бірге, экология ѓылымы, ќоршаѓан ортаныњ ластануын болдырмайтын тѕсілдерін кљрсетуі ќажет.

         Белгілі аумаќтаѓы экологиялыќ апат, немесе, ќоршаѓан ортаныњ тазалыѓыныњ бђзылуы туралы мѕліметтерді жиі естіп жатамыз. Неліктен бђлай болды? Себебі неде? Мђндай апатты болдырмауѓа   болар   ма   еді?   Міне,   экология   ѓылымы   осы сђраќтарѓа толыќ жауап беруі тиіс.

         Егер, жоѓарыда кљрсетілген экологиялыќ проблемалардыњ биосферада орын алу себептерін ќарастыратын болсаќ, онда мынадай тђжырымѓа келеміз. Экологиялыќ проблемалардыњ болуы, сол аумаќтаѓы химиялыќ, биологиялыќ жѕне басќа да тепе-тењдіктердіњ бђзылуы, ѕртџрлі экологиялыќ проблемалардыњ негізі болып табылады. Егер назар аударсаќ, кез келген аумаќта химиялыќ, биологиялыќ жѕне басќа да тепе-тењдіктер саќталса, ол жерде экологиялыќ проблема болмайды жѕне болуы да мџмкін емес. Осы ойлардыњ негізінде, профессор А.Баешов љз аныќтамасын былай тђжырымдайды. Экология — биосферадаѓы тепе-тењдікті, жан-жаќты ќарастыратын, оныњ бђзылуыныњ себептерін болжайтын жѕне аныќтайтын, сонымен ќатар тепе-тењдіктен ауытќудыњ, ќоршаѓан ортаѓа ѕсерін зерттейтін ѓылым саласы.

         Биосферадаѓы тепе-тењдіктердіњ бђзылу себептерін болжау жѕне оны болдырмау - ќоршаѓан ортамызды саќтаудыњ негізгі амалдарыныњ бірі, экология ѓылымыныњ негізгі маќсаты. Биосферадаѓы тепе-тењдік бђзылса, оныњ љсімдіктерге жѕне жануарларѓа ѕсері - биологиялыќ экология, адамдарѓа ѕсерін — медициналык. экология, ал ќоѓамѓа ѕсерін — ѕлеуметтік экология, ал љндіріс ќалдыќтарын болдырмау немесе азайту, жѕне де бђл ќалдыќтарды залалсыздандыру проблемаларын инженерлік  экология салалары зертгейді.