МАЗМЂНЫ

§ 5. Экологая ѓылымы, оныњ зерттейтін объектілері мен міндеттері

          Экологияныњ негізгі салалары мен бљлімдері тоѓысатын бірнеше мањызды мѕселелер бар. Оларды шешу жолындаѓы жетістіктер, бџкіл экологияныњ алѓа басуын ќамтамасыз етеді, сондыќтан, кџш ењ алдымен сол мѕселелерді зерттеуге баѓытталуы тиіс.

         Экологияныњ ќамту саласын дѕлірек аныќтау џшін тірі материяныњ ђйымдастырылу дењгейлерініњ спектрін ќарастырып љтейік:

         Молекула - Жасуша (клетка) - Ђлпалар мен органдар- Организм - Популяция-тџр - Экожџйе - Биосфера.

         Экология   компоненттігініњ   негізгі   аймаѓы   -   экожџйелер Дењгейі, сонымен ќатар ол келесі жѕне ілгері тђрѓан дењгейлерді де ќамтиды.  Экологаяныњ айрыќша міндеті - тірі табиѓатты экологиялыќ жџйелер дењгейінде зерттеу.

         Бђл орайда, тіршілік иелерініњ љмір сџру дењгейлеріне ќарай, экологая - аутэкология жѕне синэкология болып екіге жіктеледі. Егер, наќты бір организмніњ ќоршаѓан ортамен жеке-дара байланысы зерттеліп жѕне организм сол жџйеден оќшауланып карастырылса, онда ѕњгіме аутэкология туралы болѓаны. Кейде аутэкология тек жеке бір организмді ѓана емес, ол бџкіл бір тџр немесе организм тобын да ќарастырады.

         Алайда, жоѓарыдаѓыдай оќшаулау тѕсілімен зерттеу-табиѓи љзгерістердіњ љту зањдылыќтарын толыќ білуге, тануѓа мџмкіндік ашпайды. Сондыќган, кез-келген организм немесе организмдер тобын, сол жџйені ќђрайтын барлыќ ќђрамалар табиѓатын ескере отырып, оларды жан-жаќты зерттеу-синэкологияныњ мѕселесі болып табылады. Зертгейтін наќты обьектілері мен ортасына ќарай экологияны тљмендегіше де топтайды:

- адамзат жѕне жан-жануарлар экологиясы;

- љсімдіктер экологиясы;

-  микроорганизмдер экологиясы;

Осылайша топталѓан экология ќђрылымы (структурасы) 1-суретте келтірілген.

         Экология объектілері, кљбінесе биологияныњ љзге — физиология, генетика, биофизика, эволюция сияќгы салаларымен тоѓысып жатады. Бђл - экологиялыќ физиология, цитоэкология, љнімділік-энергетикалыќ экология, эволюциялыќ экология жѕне т.б. пѕнаралык жѕне синтетикалыќ баѓыттардыњ калыптасуына ѕкеліп соѓады. Экология - химия, физика, геология, география, математика жѕне т.б. биологиялыќ емес ѓылымдармен де тыѓыз сабаќтас. Соњѓы кезде географиялыќ экология немесе химиялык, экология жѕне т.с.с, ђѓымдар кењінен ќолданылып жџр.

         Соњѓы кезде ќђрылыс жѕне сѕулет сияќты мамандыќтар љкілдерініњ де, экологияѓа назар аударуы кездейсоќ нѕрсе емес. Ќазірдіњ љзінде жања ѓылыми баѓыттар - инженерлік экология, ќала экологиясы пайда болды.

         Адамзат баласыныњ, ѓарыш кењістігінде зерттеулер жџргізілуіне байланысты, ѓарыштыњ антропоэкология мѕселесі туындап отыр, љйткені ђзаќ мерзімдік космостыќ ђшу жаѓдайында тіршілікті ќамтамасыз ету - наѓыз экологиялыќ проблема.

         Љндіріс, љнеркѕсіп орындарында адамзаттыњ техникамен, машинамен жђмыс істеу нѕтажесінде ењбек ќорѓаудыњ бљлігі болып табылатын эргокомика да экология ѓылымы ќарастыратын мѕселе болып табылады. Сонымен, жаратылыстану жѕне ќоршаѓан   табиѓи   ортаны   ќорѓау   ѓылымы   ретінде   экология пѕнініњ айнылысатын мѕселелеріне тљмендегілер жатады:

-   тіршілік иелерініњ табиѓатќа жѕне  биосфераѓа  ќатысты наќты зањдылыќтарын зерттеу;

-    адамзат   іс-ќимыл   ќарекетініњ   нѕтижесінде,   ќоршаѓан ортаныњ љзгеріске ђшырауын алдын-ала болжау жѕне         табиѓи биологиялыќ ќорлар кљзін тиімді пайдаланудыњ   ѓылыми негізін ќалау;

1-сурет. Экрлогия ќђрылымы

- олардыњ дамуын реттеу;

- зиянкес тџрлерге ќарсы кџресте, химикаттарды мейлінше аз пайдалану жолдарын ќарастыру;

-ландшафт кђрылымындаѓы оны кђрайтын кђрама немесе кђрамдас бљліктерініњ (компоненттерініњ) ќасиетін аныќтау барысында, оларѓа экологиялыќ индикация жџргізу, сонымен бірге, табиѓи ортаныњ ластануын да индикациялау;

-  бџлінген табиѓи жџйелерді ќорѓау, атап айтќанда - ауыл шаруашылыѓында егістік жерлердіњ, жайылымдардыњ топыраќ ќђнарлылыѓын, бљгет жѕне су ќоймаларын ќалпына келтіру;

-   бей-берекетті  љндірістен  шаруашылыќты  ќожалыќтарѓа кљшу;

-         биосфераныњ бџлінбеген эталонды бљліктерін саќтау. Экология саласыныњ жоѓарѓы оќу орындарында арнаулы пѕн ретінде жџруінен басќа да мѕселелер туындайды. Мѕселен, химик-технолог міндетіне тіршілік жџйесін ђйымдастыру мѕселесі кірмегенмен, ол љз кѕсібін атќару барысында тіршілік иелері мен ќоршаѓан ортамен тікелей ќарым-ќатынаста болады. Демек, оныњ табиѓи ќоршаѓан орта кђрылымын, ќасиеттерін, онда жџретін љзгеріс зањдылыќтарын ќандай дѕрежеде мењгергендігіне байланысты, ќоршаѓан орта да, оѓан љмір сџруге ќолайлы жаѓдай жасайды.

         Жер асты кендерін су ќоймаларын, табиѓат аясын, аяусыз есепсіз пайдалану, ластау, тіршілік кљздерініњ сарќылуына жѕне ѕртџрлі зілзалаларѓа алып келері даусыз. Сондыќтан, инженер-технологтардыњ да экология пѕнінен хабардар болѓаны жљн жѕне бђл бџгінгі кџн талабы.

        Љнеркѕсіп, љндіріс орындарында, конструкторлыќ-жобалау  мекемелерінде жђмыс атќаратын инженер мамандардыњ экологиялыќ басты мѕселелері болып тљмендегілер саналады:

         1) Технологиялыќ,     инженерлік,     конструкторлыќ-жобалау жђмыстарын    адамзат    денсаулыѓына    зиянын        тигізбейтін ќоршаѓан ортаны мейлінше бџлдірмейтіндей етіп жџргізу;

         2) Ќайта      ќђрылатын      немесе      жобаланатын      љндіріс орындарыныњ  - ќоршаган ортаѓа,  адамзатќа,    жан-жануарлар дџниесіне тигізер зиянды ѕсерін алдын-ала    болжап, баѓалай білу жѕне   оны болдырмау   жолдарын ќарастыру;

         3)  Љндіріс, љнеркѕсіп саласындаѓы      ќоршаѓан      орта мен тіршілік иелеріне зиянды технологиялыќ процесті дер кезінде, аныќтап, оны тџзету шараларын іске асыру.

         Ќысќасы,   ќоршаѓан   табиѓи   ортаны   ќорѓаудыњ   ѓылыми негіздерін жѕне зањдылыќтарын ќарастыратын ілім - экология

болып табылады. Экологияныњ жетістіктері, ќазіргі заманныњ бірќатар љзекті міндеттерін шешуге негіз болып отыр. Экология -келешектіњ ењ мањызды ѓылымдарыныњ бірі - деген ойды ѕлем ѓалымдарыныњ кљпшілігі барѓан сайын мойындай тџсуде.