МАЗМЂНЫ

§ 6. Табиѓатты ќорѓау жѕне экология

         Экологияныњ практикалыќ нѕтижесі, ењ алдымен табиѓатты пайдалану мѕселелерін шешуден бастау алады.

         Экология ќарастыратын басты мѕселелері айќындап алѓаннан соњ, оныњ ќоршаѓан ортаны ќорѓауын, бџлдірмей саќтауды ќалай жџзеге асыратындыѓын ѕњгіме етелік.

         Табиѓат деген ђѓымды, біз љзімізді ќоршаѓан орта — тау-тас, љзен-кљл, жан-жануар, љсімдіктер жѕне т.б. заттардан тђратын дџниелер деп тџсінеміз. Ал енді, бђѓан љзгеше бір кењ маѓынада аныќтама берсек, табиѓат дегеніміз - адамзат ќоѓамы тіршілік ететін материалды-энергетикапык, жѕне букілѕлемдік информациялыќ дџниелер жиыны. Берілген аныќтамалардан табиѓат дегеніміз - тек жер бетін мекендейтін адамзат, жан-жануарлар, љсімдіктер дџниесі ѓана емес, сонымен ќатар, жансыз дџниелер де, оныњ ішінде - литосфера, энергетикалыќ ќор, пайдалы кен ќазбалары кіретін дџние ѕлемі екендігі кљрінеді.

         Бђл мѕселеде айтылѓандармен ќатар, екінщі дџние (Вторая природа) деген де тџсінік бар. Бђл џѓым бойынша адамзат ќолымен, ењбегімен жасалѓан дџниеліктердіњ бѕрі - соњѓы тџсінікке жатады. Яѓни, жайќалѓан егістік алќабынан бастап, ќаламсапка дейін "екінші дџниелік" заттары болып табылады. "Екінші дџние" заттары да табиѓат еншісі болып табылѓандыќтан, олардыњ табиѓат ђѓымына кіретініне ешкім шек келтіре ќоймас.

          Адамдардыњ табиѓатќа тигізетін ѕсерлері жѕне олардыњ салдары ѕртџрлі болады. Олардыњ кейбіреулері шаѓын аумаќты алуы мџмкін. Мысалы, љзендерге салынѓан плотина, кішкене кљлшіктердіњ пайда болуына, сол аумаќта су дењгейініњ жоѓарылауына, ал кейбір шђрайлы аймаќтыњ тіптен су астында ќалып ќоюына љкеліп соѓады.

         Орман аѓаштарыныњ кљптеп кесілуі, сол аумаќтаѓы су кљздерініњ жойылып кетуіне ѕкеліп соѓады, ал џлкен су ќоймаларын жасау сол жердіњ ауа-райыныњ љзгеруіне ѕсер етеді (ол судыњ џлкен аумаќта булануынан болады).

         Тџптеп келгенде, адамдардыњ іс-ѕрекетініњ ѕсерінен, биосферада кљптеген љзгерістер болады, олар: љсімдіктер жѕне жануарлар љлемініњ љзгеруі, топыраќтыњ жѕне ауаныњ ќђрамыныњ љзгеруі, су кррларыныњ љзгеруі, ауа райыныњ љзгеруі, жер релефініњ љзгеруі.

         Экология ќамтитын проблемалар љте кџрделі ѕрі кљп ќырлы. Дђрыс шешімін табу џшін - жаратылыстану, техникалыќ, ќоѓамтану жѕне т.б. ѓылым салалары ќатысуы ќажет. Осы кџнге дейін, ѕр ѓылым љзіне таныс, тусінікті проблеманы бљліп алып, жеке зерттеп келді. Осылайша, біртђтас, бір жџйеге жататын џлкен мѕселе еріксіз бљлшектеніп, жан-жаќты зерттелмей, ѓылыми тђрѓыдан негізделмей, ђштастырылмаѓан жђмыстар жиынтыѓы болып келді. Ќоршаѓан ортаѓа байланысты емес, ѕрі жеке-дара зерттелгендіктен, ѓалымдардыњ ђсыныстары-ќайшылыќтары кљп жѕне ортаныњ бір бљлігіне пайдалы болса, басќасына зиянды болып жатты. Сол себептен, табиѓи ортаныњ жаѓдайы жаќсару орнына, кџннен кџнге нашарлауы орын алып отыр.

         Љндірістік мекемелер жѕне жылу энергетикалыќ ќондырѓылар, тасымал машиналар т.б. ќоршаѓан ортамен љзара џйлеспеуі, табиѓатќа жан-жаќты ѕсерін тигізіп, тџрлі зиянды љзгерістер туѓызады. Олар: ѕртџрлі химиялыќ заттар мен ќосылыстардыњ, радиацияныњ, ѕртџрлі шулардыњ табиѓи ортаѓа тарауы. Басќаша айтќанда, аќыл-ойдыњ ќђдіреті дџниеге келтірген ѓажайып техникалыќ ќђралдар - табиѓатты бџлдірмей, ќайта оны саќтауѓа, гџлдендіре тџсуге тиіс. Ал, наќты љмірде солай болып отыр ма? Љндірістіњ ќђрал-жабдыќтарын ѕбден жетілдіріп, табиѓат байлыќтарын игерген адам, енді сол табиѓаттыњ љзін жџдетіп жібергенін де байќамай ќалды. Ќазір атмосфера ластанѓан, топыраќ тозѓан, љзендердіњ љзегі талып, суы тартылѓан, ѕрі уланѓан. "Табиѓатты бас игіздік, жењдік" деп даурыѓып жџріп, љзімізге љзіміз ќастыќ жасадыќ.  Соныњ бір ќуѕсі - Арал апаты. Аралдыњ алтын љзегі Амудария мен Сырдарияныњ суын жырымдап, "маќта суарамыз, кџріш љсіреміз'' - деп^; бђра тартып жџріп, табиѓатќа ќиянат жасадыќ. Жауапсыздыќтыњ, ќырсыздыќтыњ неге ѕкеліп соќќанын ќарањыз: тењіз дењгейі ондаѓан метрге тљмендеп, суы тартылѓан, жаѓалауы ќђлазыѓан. Суы кепкен тењіз тџбінен, бџгінгі кџні тђзды ќђйын кљтерілетін болды; ол тек Арал љњірі ѓана емес, мыњдаѓан шаќырым жерлерге жетіп, тђз жаудыратын халге жетгі. Арал аймаѓында љлім-жітім екі есеге дейін кљтерілді. Жања туѓан нљрестелердіњ 80-90 %-і дімкѕс болып туатын болды. Бђл љњірде, сџзекпен ауыратындар отыз есе, сарыауруѓа шалдыќќандар саны жеті есе кљбейіп кетті.

         Адам ѕсерінен болѓан табиѓаттаѓы зиянды љзгерістер, љте алыс жерлерге де ѕсерін тигізуі мџмкін. Мысалы, Ђлыбритания заводтарыныњ газдары мен тџтіндері Швецариядаѓы  орман аѓаштарыныњ жойылуына, кљлдері мен љзендерініњ ластануына, жеміс-жидектердіњ сапасыныњ тљмендеуіне ѕкеліп соќтырып отыр.

         Чернобыльда болѓан апатты шет мемлекеттіњ ѓалымдары ѕлемге бірінші болып хабарлаѓан. Олар, ауадаѓы радиация фоныныњ кенеттен љсіп кетуін арнайы аспаптарда тіркеп, атом электростанциясында болѓан апатты жария етті. Бђл жаѓдай 26 сѕуірде болса, ал біздіњ елімізде ол туралы хабарды, тек 6 мамыр кџні айтуѓа мѕжбџр болѓан.

         Ащы болса да, шындыќ солай. Сондыќтан, табиѓатты ќорѓау, саќтап ќалу міндеті - ѓаламдыќ мѕселелерге айналып отыр.

         Дџниеге ќђдіретімізді жџргіземіз, ќолдан тењіз жасаймыз деп жџріп, Іленіњ суын шаштыќ, Балќашты шљліркеттік. Аќыл-ойымыздыњ жањсаќ басќан мђндай мысалдары љте кљп.

         Ќорыта келгенде, жаны ашымастыќ пен ќырсыздыќтыњ салдары - аймаќтык, жѕне глобальдыќ экологиялыќ проблемаларѓа шалдыќтыратыны аян.

         Сондыќтан, табиѓат ќорѓау, коршаѓан орта тазалыѓы џшін кџрес, табиѓат байлыѓын ђќыпты пайдалану мѕселелері мемлекеттік саясат дењгейінде ќаралып отырѓаны ѕбден зањды. Сондыќган да, экологиялык мѕдениетке ие болып, табиѓатќа туѓан анасындай аяулы сезіммен ќарау - ѕрбір азаматтыњ абыройлы борышы.

         Соњѓы кезде "инженерлік экология", "љнеркѕсіп экологиясы", "техникалыќ экология" деген ђѓымдар кењ айтылып жџр. Мысалы, "инженерлік экология" деп - ќоршаѓан орта сапасын љндіріс дамуына тѕуелсіз, жаќсы калпында саќтап ќалуѓа арналѓан инженерлі-техникалыќ шаралар жџйесі айтылады. Алайда, ѕњгіме екі тџрлі мѕселелер туралы болады, Демек, мѕселе экологияныњ жања бір саласы туралы емес, бар болѓаны ќоршаѓан табиѓи ортаны инженерлік білім жетістіктерін пайдаланып ќорѓау немесе оныњ сол сапалы кџйін саќтап ќалу туралы болѓаны. Олай болса, экология ѓылымыныњ, негізінен, техникалыќ сипатынан гљрі пѕнаралыќ мѕні басым жѕне экологиялыќ мљселелерді сол тђрѓыдан ќараѓанда ѓана оны дђрыс шешуге болады. Басќаша айтсаќ, ѕрбір адамѓа экологиялыќ ойлау ќабілеті ќажет.

         Адамзат   ќоѓамы  тіршілік  ету   барысында,   љзін   ќоршаѓан орта    дџниеліктерін    пайдаланып,    оларды    кѕдесіне жаратады; ѕртџрлі љњдеу орындары болып табылатын фабрика, љнеркѕсіп мекемелерін салады. Жер ќойнауындаѓы шикізаттардан жѕне кен-ќазбалардан керекті заттар љндіру барысында ќажетсіз љндіріс калдыќтары пайда болады жѕне бђларды ксенобиотиктер (грек тілінен "ксенос"- бљтен, љзге; "биос" - љмір, тіршілік) деп атайды.

         Жер бетіндегі тіршілік иелерініњ даму эволюциясы кезінде, аталѓан заттар болмаѓан жѕне ксенобиотиктер љнеркѕсіп љндірісі нѕтижесінде ѓана пайда болѓан. Мысалы, металлургия љнеркѕсібі пайда болѓанѓа дейін, табиѓатта таза металдар ђшыраспаѓан (алтынды есепке алмаѓанда). Химия љнеркѕсібініњ нѕтижесінде -фреондар, пестицидтер, органикалыќ заттар алу барысында пайда болатын љндіріс ќалдыќтары ќаншама. Табиѓатта ђшырасатын кейбір заттар ксенобиотиктер ќатарына жатпаѓанымен, олардыњ су ќоймаларында, ауада топыраќ ќђрамында артыќ мљлшері кездесуі зиянды болып табылады. Мысалы, озон, фенол, кљмір кышќыл газы, кџкіртгі ангидрид жѕне т.б. ќосылыстар. Бђларѓа іштен жану двигательдерінде бензин жану барысында тџзілген иіс газыныњ (СО) ауаны ластауын ќосыњыз.

         Осы ксенобиотиктер, тірі организм клеткаларына тџссе, ондаѓы метаболизм ќђрылысы бђзылады, нѕтижесінде организм жаѓдайын нашарлатады, Мысалы, атмосфералыќ ауа кђрамында -фтор, никель, кобальт, кџкірт ќосылыстары бар болса, онда фотосинтез ќђрылысына нђќсан келеді, яѓни љсімдіктер дџниесініњ фотосинтетикалыќ жђмыс жџйесі жарамсызданады. Су ќоймаларына, љзен-кљлдерге сарќынды сулармен келіп тџсетін органикалык ќалдыќгар, фенолдар, суда мекендейтін жѕндіктердіњ, балыќтардыњ ќырылуына ѕкеліп соќтырады.

         Ќоршаѓан ортаныњ љндіріс ќалдыќтарымен ластануы нѕтижесінде, тыныс алатын ауа - ѕртџрлі аллергиялыќ аурулардыњ ќоздырушы кљзі болып табылып отыр. Ѓылыми-техникалыќ прогрестіњ дамуы, адамзат ќоѓамы мен оны ќоршаѓан ортаныњ жаѓдайын нашарлатпауы тиіс. Міне, осындай мѕселелердіњ бѕрі - табиѓат зањын дђрыс пайдаланып, экология негіздерін білуді талап љтеді.

         Енді,   2-суреттегі     схеманы  ќарастыралыќ.  Келтірілгені суреттіњ тљменгі жаѓындаѓы џш бљлік - ѕртџрлі љнеркѕсіп љндірісі немесе  табиѓи     ортаны        тџрлендіру,        ауыл-шаруашылыќ љнімдерініњ ќђнарсыздануы мен адамзат баласы денсаулыѓыныњ нашарлауын  бейнелейтін негативтік ќђбылыстарды болдырмау, жою   жѕне   шешу  жолдарын   ќарастырады.   Ол   џшін,   табиѓи ќорларды (ресурстар) пайдалануды ќысќарту жолы ђсынылѓан. Алайда, бђлар мѕселеніњ бџтіндей шешімі бола алмайды.

         Сонымен ќатар, мђнда табиѓи жџйелердіњ ксенобиотиктер нѕтижесінде бђзылуын болдырмау џшін, алдыњѓы ќатарлы тиімді инженерлік тѕсілдері пайдалану ђсынылады (жоѓарѓы ортањѓы бљлік). Осы келтірілген инженерлі-техникалыќ жѕне технологиялыќ мѕселелер, бірден екі мѕселе тџйінін шешеді.

         Оныњ біріншісі - табиѓи ќор, екіншісі экологиялыќ мѕселелер. Ал бђл мѕселелерді дђрыс шешу - ѕрі ќоршаѓан табиѓи ортаны ќорѓау, ѕрі адамзат ќоѓамыныњ љмір сџру жаѓдайын жаќсарту болып табылады.