МАЗМЂНЫ

§ 7. Антропогенді экологиялыќ кризистердіњ тарихы жѕне ќазіргі экологиялыќ проблемалар

          Ќоѓамныњ даму тарихына ќараѓанда, оныњ жан-жаќты дамуы, табиѓатта тџрлі экологиялыќ кризистердіњ орын алуына себеп болып келді.

         Экология ѓылымында, экологиялыќ кризистерді болжай отырып, оныњ алдын-алудыњ мањызы љте зор. Біздіњ планетамыздыњ тарихында бірнеше экологиялыќ кризистер мен апаттар (катастрофалар) болѓан. Олар, кљптеген тірі организмдер мен љсімдіктер дџниесініњ жойылып, олардыњ тџрлерініњ, ќасиеттерініњ љзгеруіне ыќпал етті. Мђндай катастрофаларѓа -геологиялыќ процестердіњ, космостаѓы планеталардыњ жѕне денелердіњ бір-бірімен соѓысуыныњ немесе жер орбитасыныњ параметрлерініњ љзгеруі жѕне жердіњ айналу осініњ орнын љзгертуі сияќты ѕсерлер себеп болды. Ал ќазіргі кџні, адамдардыњ тіршілік ѕрекеті салдарынан болатын экологиялыќ апаттар халыќты ќобалжытуда жѕне бђл экологиялыќ проблемаларды дђрыс шешу міндеті - экологтардыњ, ѓалымдардыњ еншісінде.

         Экологиялыќ апаттардыњ негізгі себептерініњ бірі - ѓылыми-техникалыќ професс. Ќазіргі ѓылым мен техниканыњ ќђдіретін адамзат дђрыс пайдалана білгенде ѓана, антропогендік экологиялык кризистердіњ алдын алу мџмкіндігіне кењ жол ашылады.

         Табиѓи экологиялыќ кризистердіњ негізі климаттыќ факторда жатыр. Жер шарыныњ ѕр тџкпірінен табылѓан ауа райы туралы деректерді салыстырѓанда, мђнан бірнеше миллион жылдар бђрын климаттыњ басќаша болѓаны, содан бері планетамыз кљптеген љзгерістерді бастан кешіргені мѕлім болды. Ол кезде, жоѓарѓы ендіктер мен экватор арасында климат айырмашылыѓы ќазіргідей кљп болмаѓан. Џшінші дљуірде (біздіњ дѕуірге дейін 16-2 миллион жыл бђрын) солтџстік жѕне оњтустік ендіктерде температура тљмендеп, біртіндеп мђз ќабаты пайда бола бастады. Тљртінші дѕуірде (соњѓы I миллион жыл шамасында) мђз орта ендікке дейін келіп, ќайта еріп, оныњ шегі солтџстікке ќарай жылжып отырды. Мђздыњ орта ендікке дейін соњѓы рет, жетуі шамамен 10 мыњ жыл бђрын болатын. Сонан кейін, тђраќты мђзды алќап Солтџстік Мђзды мђхит пен Антарктида ендіктерінде саќталды. Климаттыњ салќындауы, атмосферада кљмір ќышќыл газыныњ азаюына байланысты болды. Сонымен бірге, жанартаулардыњ атќылауы мен џлкен љрт кезінде аспанда пайда болѓан шањ-тозањ - кџн сѕулесініњ жер бетіне толыќ тџспеуіне, осыныњ нљтижесінде климаттыњ салќындауына ѕсер етті.                              

         Ѓалымдардыњ болжауы бойынша, адамдардыњ іс-ѕрекетіне байланысты ХХІ-ѓасырдыњ соњында, кљмір ќышќыл газыныњ џлес салмаѓы 0,04 проценттен - 0,07 процентке дейін артуы ыќтимал жѕне соныњ салдарынан жер бетіндегі орташа температура љзгеруі мџмкін.

         Егер, дџниежџзілік температура 1,5-4 °С-ќа кљтерілсе, кљпжылдыќ мђздар мен мђздаќтар жаз айларында еріп, мђхит суыныњ жайылуы ѕсерінен, кљптеген ќолайсыздыќтар орын алуы мџмкін. Бђрын, дџние жџзі ауасыныњ температурасы бірнеше мыњ жылда 0,1 °С-ќа кљтерілетін болса, ќазір отын мен энергия ќорларын шектен тыс жаѓуѓа байланысты, бар болѓаны 30-40 жылда 1 °С-ќа кљтерілетін тџрі бар. Адамзат, ѕрі ќарай да, ќазіргідей жылына 7-10 миллиард тонна отын жаѓып, ауаѓа ќосылатын кљмір ќышќыл газы мљлшерін арттыра беретін болса, ауаныњ, жылынуы нѕтижесінде мѕњгілік мђздар еріп, ќђрлыќты су басып, тђщы су ќорлары азаюы ѓажап емес.

         Алѓашќы атропогенді экологиялыќ проблемалар, адамдар љмір сџретін аймаќтарда љте ерте кездерде-аќ байќалѓан. Сол кездердіњ љзінде-аќ, жабайы ањдардыњ, љсімдіктер тџрлерініњ кейбір ѓалымдар, бђл жаѓдайдыњ себебін љзгеруімен байланыстырса, ал кейбіреулері математикалыќ есептерге сџйене отырып, "жан-жануарлар, љсімдіктердіњ ќырылуына адамдар кінѕлі" деген жорамалдарды айтуда.

         Ерте кездегі адамныњ ќоршаѓан ортаѓа ѕсері, олардыњ отты ќолдануынан басталѓан. Ормандаѓы жѕне даладаѓы љрттер жабайы ањдарды ђстауды одан сайын жењілдетті. Бђл, кљптеген љсімдіктер мен жануарлардыњ ђшты-ќилы жоѓалып кетуіне ѕкуеліп соќты.Сол кездерден бастап экологиялыќ тепе-тењдіктіњ бђзылуы тђраќты ќђбылысќа айналды.                                                     

         Бір кездерде адамдар, егін жѕне мал шаруашылыѓымен шђѓылдана бастайды. Мал баѓу, егін егу џшін жазыќ дала ќажетті болѓандыќтан, кљптеген орман аѓаштары жаѓылып  жойылып кетті. Отынныњ кџлі тыњайтќыш ретінде ќолданылып, егін љнімініњ жоѓарлайтыны байќалѓан соњ, ормандардыњ жаппай жою џйреншікті кљрініске айналды. Ѕрбір 2-3 жылда аѓаш кџлініњ тыњайтќыш ќасиеті азайып, адамдар басќа, жерден орын іздеуге мѕжбџр болып отырды.    Егін егудіњ мђндай ѕдісі, енді дамып келе жатќан елдерде ќазіргі кџнге дейін ќолданылып келеді.

         Љсімдіктердіњ џлкен аймаќта жануы (љртенуі) табиѓат жаѓдайыныњ кџрт љзгеруіне ѕкеліп соќты: љсімдіктер мен жануарлардыњ тџрі, топыраќтыњ ќђрамы, ауа ылѓалдылыѓы жѕне ауа райы љзгеріске ђшырап, кљп жаѓдайларда ќоршаѓан ортаны бђрынѓы ќалпына келмейтіндей етті.

         Кљптеген жерлерде љсімдіктердіњ ќђрып кетуіне, џй жануарларыныњ кљптігі ѕсер етті. Ѕсіресе, ќђрѓаќ климатты жерлерде мыњдаѓан, миллиондаѓан џй жануарлары љсімдіктерді жеп, мыњдаѓан малдардыњ тђяќтары топыраќты ќопарып, шљптердіњ тамырын џзіп, кљкшалѓын жерлерді шљп љспейтін мидай далаѓа, таќырѓа айналдырып жіберді.

         Ѓалымдарымыздыњ айтуынша, ќазіргі тасты, ќђмды жерлердіњ кљпшілігі, кезінде орманды жерлер болѓан. Мысалы, археологтардыњ айтуынша, Орта Азияда егін егетін жерлер бђрын, ќазіргіге ќараѓанда бірнеше есе кљп болѓан.

         Ерте заман адамдары келешегін ойлауды, іс-ѕрекетініњ табиѓатќа тигізер зардабын болжауды игермегендіктен, оларды кіналауѓа хђќымыз жоќ. Оныњ џстіне, экологиялыќ зардаптыњ кљп жылдар љткен соњ біліне бастайтынын ескерген жљн.

         Ќоѓамныњ   дамуына    байланысты,    табиѓат   ресурстарын пайдалану    ќарќындап    љсе    бастады.    Табиѓат    байлыќтарын ќисапсыз  кљп  мљлшерде љндіру барысында,  оныњ ќђрамында ќажетті      заттарды      айырып      ала      білу      жолын      жаќсы мењгермегендіктен,   ќоршаѓан   ортаѓа   зиянды   ќалдыќ   тастау мљлшері љсе тџсті. Мысалы,  1945-1970 жылдары АЌШ Атлант мђхитыныњ    шыѓыс    жаѓалауына    3    мыњ    метр    терењдікке радиоактивті калдыќтар салынѓан 85 мыњ контейнер тастады. АЌШ ѕскерлері,  Вьетнам жеріндегі аѓаштарды, љсімдіктерді у шашып жойып жіберді. Соѓыс біткелі 30 жыл љтсе де, ѕлі кџнге дейін онда ештење љспейді. Ханфордтаѓы (АЌШ) атом электр станциясы, радиактивті ќалдыќ суларды Колумбия љзені ѕрі Тыныќ мђхитка, аѓылшындар - Ирланд тењізіне, француздар-Рона љзені арќылы Жерорта тењізіне жіберіп жатыр. Кењестер империясы, 40 жыл бойы Ќазаќстан жерінде - ауада, жерастында, атом жѕне сутек бомбаларын жарып келді. Екібастђзда, жылына 100 миллион тонна кџлі кљп ќоњыр кљмір ќазып, оны жаѓу арќылы алынѓан электр энергиясын жоѓары вольтты сымдармен Ресейге жљнелтуде, ал Ќазаќстан жерінде кљмірдіњ кџлі мен  тџтіні ќалуда. 1993 жылы ќазан айында, Ресейдіњ сђйыќ радиоактивті ќалдыќтар салынѓан контейнерлерді тџн ќарањѓысын жамылып, Жапон тењізіне тастаѓаны белгілі болды. Ормандарды жою, љзен-кљлдерді, топыраќты, ауаны ластау сияќты таѓы басќа масќара ќылыќтардыњ кешегі социалистік елдерде жџргізілгені, ђзаќ жылѓы џнсіздіктен соњ мѕлім болды. Жыл сайын, егістіктер мен шабындыќтарѓа 500 миллион тонна минералды тыњайтќыштар ќолданылып, 700 миллион тоннадан астам шањ-тозањ, газ, бу ќосындылары, соныњ ішінде 200 миллион тонна кљміртек тотыѓы, 50 миллион тоннадан астам кљмірсутектер, 146 миллион тоннаѓа жуыќ кџкірт ќостотыѓы, 53 миллион тонна азот тотыѓы атмосфералыќ ауаѓа келіп ќосылады. Адамдардыњ іс-љрекетінен нѕтижесінде, жер мен ауа ластанып, љзен, тењіз, мђхит тџрлі жарамсыз ќоќыс тљгетін орынѓа айналып барады.

         Адамзат санасы ќоршаѓан ортаныњ ќасіретті жаѓдайын терењ тџсініп, табиѓат тепе-тењдігініњ бђзылуын, азып-тозуын тоќтатуѓа жђмсалса, биосферада мѕнді љмір жалѓаса берері сљзсіз.