МАЗМЂНЫ

§8. Ќазаќстандаѓы экологиялыќ проблемалар

         Ќазаќстанныњ кљптеген аудандары, бџгінгі кџнге дейін экологиялыќ мџшкіл хал кешіп отыр. Ќоршаѓан ортаны ќорѓау шараларына республикамыз біршама мљлшерде мемлекеттік жѕне орталыќтандырѓан тџрде кџрделі ќаржы бљліп отыр. Алайда, мђныњ бѕрі, республиканыњ ђлттыќ табысыныњ 1 %-не де жетпейді.

 

 

 

         Табиѓат ќорѓау шараларына бљлінген ќаржыныњ 50-60 %-тік игеру џлесі, Ќазаќстанныњ ірі кѕсіпорындарына тиесілі. Экожџйелердегі тђраќсыздыќ, табиѓи-шаруашылыќ ќорларыныњ интенсивті тџрде игерілуі (мысалы тау-кен љндірісі), жер-су ќорларына џстін-џстіне келіп жатќан антропогенді салмаќтыњ жаншып езуі, ќоршаѓан орта жаѓдайын барѓан сайын нашарлатуда.

         Ќоршаѓан ортаны зиянды затттармен, техногенді ќалдыќтармен ластауда Ќазаќстанныњ мына кѕсіпорындары ерекше "џлес ќосып" отыр: Батыс Ќазаќстан мђнайгазконденсат кен орындары, Љскемен ќорѓасын-мырыш комбинаты, Љскемен титан-магний комбинаты, Лениногор полиметалл комбинаты, Зырьяновск полиметалл комбинаты, Жамбыл суперфосфат заводы, Жамбыл фосфор заводы, Балќаш тау-кен комбинаты, Жезќазѓан тау-кен комбинаты, Павлодар алюминиий заводы, Аќтљбе хром ќосылыстары мен химия заводы, Екібастђз энергетикалыќ комплексі, Ќараѓанды металлургия заводы, "Фосфор"  Шымкент љндірістік бірлестігі, Шымкеігг ќорѓасын заводы, т.б.      

 

                                                                

         Атмосфераны ластаѓыш заттардан бір ѓана мультипликатор - ќорѓасын инградиентін мысалѓа алалыќ. Ќорѓасын — политроты у. Оныњ организмдегі азѓантай ѓана концентрациясы, органдар мен тканьдарды, ќан жџйесін, орталыќ нерв жџйесін, иммун жџйесін заќымдап, бџлдіреді. Ќорѓасынныњ жоѓары мљлшері Љскемен (qорт =2,4 мг/м3), Зыряновск (qорт=1,5 мг/м3), Лениногорск (qорт=2,0мг/м3) ќалаларыныњ атмосфералыќ ауа ќђрамында байќалады. Шашќа жасалѓан спектральды анализ мѕліметтері бойынша, бђл ќала тђрѓындарында, ќорѓасын мљлшері ењ жоѓары, яѓни шекті мљлшерден 6 есе кљп болып шыќты. Ќорѓасынныњ бірќатар мљлшерін тђрѓындар су, азыќ тџлік љнімдері арќылы ќабылдайды. Сондыќтан да шыѓыс Ќазаќстандыќтардыњ аќ ќан   ауруымен  науќастанѓанда саны кљбейіп отыр. Товар кџйіндегі 1 тонна ќорѓасын алу џшін 1000 тонна кенді ќазып љњдеуге, 5 тоннаѓа дейін бос жынысты ќазып   алуѓа  тура   келеді.   Ќазаќстан   полиметалл  кендеріндегі ќорѓасынныњ концентрациясы 0,32 мен 0,8 % аралыѓында. Бђл кљрсеткіш ењ бай кен кљздері џшін — 1,5÷2,5 % . Ќалдыќсаќтаѓыш ќоймаларда     жинаќталѓан     уаќытына     байланысты,     љндіріс ќалдыќтарындаѓы ќорѓасын мљлшері 0,4 % , 0,7 % , кейде 1,5%  ке дейін жетеді.  Осыѓан орай, бђл техногенді ќалдыќтар ђзаќ уаќыт жатќан  сайын,  олардаѓы микроэлеметтер зияндылыѓы ќоршаѓан орта џшін арта тџсері де сљзсіз. Жалпы, бџгінгі кџнге дейін,    Ќазаќстандаѓы   тџсті   металлургия   кѕсіпорындарыныњ тенхогенді ќалдыќтарыныњ мљлшері астрономиялыќ цифрларѓа жетіп жыѓылып отыр: 9,139 млрд тонна. Республика бойынша ќалдыќтардыњ 16,5 %-і шыѓыс Ќазаќстан экожџйесініњ џлесіне  тисе, бір ѓана "Жезќазѓантџстіметалл" љндірістік бірлестігінде -13,5%    ќалдыќ   ќордаланѓан   (912046   млн.т),    ал   "Соколов-Сарыбай"љндірістік    бірлестігінде     ќалдыќтардыњ    42,9 жинаќталѓан.

 

 

         Республикадыѓы    жђмыс    істеп   тђрѓан   кѕсіпорындара тазалау   ќондырѓыларыныњ   сапасы   мен   тиімділігі   30   %-тен аспайды. Љндіріс сарќынды суларыныныњ ѕсерінен - Ертіс, Орал т.б.     љзендерініњ    суы    зияндылыѓы    жљнінен      нормативтік кљрсеткіштерден   ѕлдеќайда   асып   тџседі.   Љзендердегі   суі љздігінен тазаруы, тек 300 километрлік жол жџріп љткен соњ турбулентті  жѕне   ламинарлы   араласулар   ѕсерінен  жџзеге асады.   Тіпті   бђл   су   кљздерініњ   "есте   саќтау   ќабілеті" заќымданѓан ќізіргі   экожџйені   калытастыру,   ѓылым мен техника жетістіктерін  ендіру,   осы  маќсаттарѓа  ќаржы  жђмсау мљлшері тењізге тамѓан тамшыдай...

         Жер жѕне минеральды шикізат ресурстары, ауылшаруашылыќ алќаптары, тозудыњ аз-аќ алдында десе де болады.  Бђл айтылѓандарѓа, џлкен аумаќтардаѓы жер дефляциясы дѕлел бола алады. Суармалы жерлердегі ќђнарлылыќтыњ тљмендеуі, топыраќ ќабатындаѓы гумус ќабатыныњ кљз алдымызда жђќалануы Казаќстан далаларыныњ егіс алќаптарында жиі байќалып отырѓан ќђбылыс. Ал, табиѓатта ќалыњ-дыѓы 5 см гумус ќабатын жинау џшін жџздеген жылдар ќажет болса, аридті климатты аймаќтар џшін бђл маќсатќа мыњдаѓан жылдар кететіні аныќ. Топыраќќа рекультивация жасау да ќымбатќа тџсетін іс-шара: 1 га џшін 300 мыњ тењгеге дейін, кейде онан да кљп. Мђныњ таѓы бір зияны, экожџйеніњ микроклиматы енді ќайтып орнына келмейтін кџй кешеді.

         Пайдалы ќазбалардыњ ішінен, республикаѓа, ѕсіресе ењ максимальды экономикалыќ, экологиялыќ жѕне ѕлеуметтік зиян шектіріп отырѓаны — полиметалл кендері, тџсті металлургия, ал микроэлементтерден - ќорѓасын, хром оксиді, марганец жѕне уран. Олардыњ басым кљпшілігі, шикізат кџйінде, басќа елдерге жљнелтіліп, дайын љнім мен ќымбат бђйымныњ тиімділігін солар кљріп отыр. Біздіњ мањдайымызѓа ѕзірше жазѓаны - шикізат љндіретін орындардыњ мањындаѓы зиянды ќалдыќтар мен бџлінген су, ауа, топыраќ.

         Ќоршаѓан  ортаныњ, Республикамыздаѓы халыќтыњ науќастануына тигізер ѕсері 60 % шамасында. Ол ѕсіресе, тау-кен љнеркѕсібі орналасќан калаларда жоѓары. Ќалаларда экологиялыќ ахуал, соматикалыќ ауру тџрлерініњ љршуіне ыќпал етуде.

         Арал љњірініњ экологиясы, Арал ќасіреті республика аумаѓынан асып, бџкіл планетаныњ бас ауруына айналып отыр. Оны сауыќтыру баѓытында Орталыќ Азиядаѓы бес мемлекет -Ќазаќстан, Ќырѓызстан, Тѕжікстан, Љзбекстан жѕне Тџркіменстанныњ президенттері бірнеше рет кездесті. Мемлекет басшыларыныњ шешімімен, Арал бассейнін калпына келтіру жобаларына ќолдау білдіру туралы шаралар айќындалды.

         Орта ѓасырда Сейхун деп аталѓан Сыр љзенініњ Фархад тауын жарып љтетін бір тармаѓына 1948 жылы Фархад СЭС-і салынса, бертін келе, алпысыншы жылдары, Шардара СЭС-і, мђнан басќа - Тоќтаѓџл, Ѕндіжан, Шарбаќ су ќоймалары пайдалануѓа берілді. Бђл кљптеген суару-суландыру жџйелерін іске  ќосты. Жол жљнекей Сырдыњ суын ѕркім ѕлі келгенше жырып ала берді деу аќыр аяѓы, бір кездері кемерінен асып, тљгіле аќќан лай суыныњ жойќын кџшіне ќарай Сейхун аталѓан, мол  љзенніњ жђрнаѓы  ѓана  Арал  тењізіне  жетіп  жатты.  Дѕл осындай  кџйді  егіздіњ сыњарындай Амудария  љзені де  кљріп жатты.   Арал   тењізіне   негізгі   суды   ѕкеліп   жатќан   екі   љзен жабылып, 60-шы жылдардыњ басында 60 текше шаќырым берсе,  1980 жылдан бастап, жылына    орта есеппен, 4 текше шаќырым ѓана су беріп келді. Ал тењізге ќажетті ылѓалды бер) џшін, кемінде жылына 40-45 текше шаќырым су керек. Аралды бђрынѓы 66 мыњ шаршы шаќырым су айдынынан, ќазір небѕрі шамамен 25 шаршы шаќырымѓа жуыќ су айдыны ќалып отыр.

         Бір кездері арнасынан асып-тасып жаткан алып тењіз, бџгінде жыламсырап аѓады. Тењіз ђлтанынан ђшќан тђзды ѕлемніњ тџкпір-тџкпіріне жетіп жатканы туралы суыт хабарлар барѓан сайын ќатерлі де, ќорќынышты сипат алып барады. Бђл проблеманыњ Біріккен Ђлттар Ђйымы мен басќа да мѕртебелі мінберлерден ќайта-ќайта кљтерілуі де сондыќтан.

         Экологиялыќ апат аймаѓында отырѓан ел, ењ алдымен, ауыз су тапшылыѓын кљріп отыр. Тењізбен ќоса, Арал тљњірегіндегі жергілікті    тђрѓындарды    да    ќђтќару    керек.    Љйткені,    елді мекендердіњ тек 15-20 проценті ѓана таза су ішіп отыр, ал ќалѓан тђрѓындар мемлекетгік стандартќа мулдем ќайшы келетін ауыз суды пайдалануда. Соныњ љзінде, ауылдыќ жерде, су бір адамѓа бір шелектен келеді. Ал, љркениетті елдерде, оныњ шамасы 200-400 литрге жетіп отыр.  Мђныњ љзі тџрлі жђќпалы аурулардыњ љршуіне, љњір халќыныњ денсаулыѓына кері есерін тигізуде. Олар, бір жаѓынан Арал тењізінен кљтерілген тђзды тозањныњ астында жатса, екінші жаѓынан Байќоњыр ѓарыш айлаѓыныњ ќасіретін бастан љткізуде. Соныњ салдарынан, тђрѓындар арасында жџрек, љкпе, ќан ќысымы, бџйрек, бауыр жѕне басќа ќауіпті аурулардыњ кљрсеткіші республикадан да жоѓары болып тђр. Мысалы, Арал аймаѓы   орналасќан   Ќызылорда   облысы   кљлемінде   бір   ѓана туберкулез ауруымен науќастанѓан адамдардыњ жалпы саны 19,5 мыњ.  Осыѓан байланысты, кейінге ысыруѓа болмайтын шара — осы љњірдіњ тђрѓындарыныњ хал-ахуалын жаќсарту, асты суларын кењінен пайдалану арќылы тђщы ауыз су жіберу, су ќђбырлары  ќђрылысын жџргізу,  "Кљкарал"  бљгеті кђрылысын аяќтап, Кіші Аралды сумен толтыру.

         Тењіздіњ тартылуы салдарынан, ауаныњ орташа ылѓалдыѓы 18 процентке тљмендесе, ауа райыныњ жылы кезењі бір айѓа дейін ќысќарды. Бђл љлкедегі бђрынѓы 3000-дай кљлден ќазіргі тањда 85-і ќалды. Аралдыќтардыњ ќазіргі жоспары Кіші тењізді суѓа толтырып, оны бђрынѓы ќалпына келтіру, "Кљкарал" бљгеті ќђрылыс жђмыстарын аяќтау. Егер "Кљкарал" бљгеті болмаса, Сырдария суы Џлкен тењіз терењдіктеріне аѓып барып, џлкен айдынѓа жайылып, бостан-босќа буланып, ауаѓа ђшатын еді. Кіші тењіз тола бастаѓаннан бері, оныњ табиѓи байлыќтары да кљбейе бастады. Оныњ болашаѓы баянды болу џшін, Кіші тењізге Сырдарияныњ суын кљбірек жеткізу мљселесін тџбегейлі шешу ќажет.

         Табиѓат - бізге ата-бабамыздан мђраѓа ќалѓан ењ ќасиеттіміз. Арал љњірін экологиялыќ апаттан кђтќару џшін кљпшіліктіњ кџші, кџресі ќажет.

         Ќазаќстан экологиясы џшін, Семейдегі полигоны ѕкелген зардап-ќасірет орны толмас љкініштерге ђрындырып отыр. Осы љњірде жарылѓан 500-ге жуыќ бомбаныњ сойќаны, адамдарды аќырзаман індетіне шалдыќтырып, Жер-Ананы есінен тайдырып жібере жаздады. Егер жарылыс тоќтамаѓанда, ѕр сынаќ табиѓатќа љлшеусіз зиян ѕкеліп, улы тозањ мен аждаћа ошаѓы жарты ѕлемді ойрандап, Орта Азияны ядролыќ кџл-тозањѓа тђншыќтырып, ондаѓы халыќтыњ тџбіне жететін еді. Љйткені, осы полигон мањындаѓы ќазаќтардыњ кљбі дѕрігерлердіњ љзі аныќтай алмайтын аурулардан ќырылѓаны белгілі. Жарты ѓасырѓа жуыќ жалѓасќан атом от-жалыны жер-суды ойрандап, неше тџрлі аурулардыњ шыѓуына жол ашты. Осы зілзала аймаѓында тђратын 1,5 миллионѓа жуыќ адам жазылмайтын дертке шалдыѓып, ђрпаќтан ђрпаќќа жалѓасатын кеселге душар болѓаны жасырын емес.

         Тљрткџл дџние, казаќты Семей сойќаны арќылы білді десек, артыќ айтќандыќ емес. Антиядролыќ "Невада-Семей" ќозѓалысыныњ акция-шерулері Батыс пен Шыѓысќа шындыќты жеткізіп, Кењес империясыныњ сђмдыќ ќаруыныњ, "ќђпия соѓыстыњ сырын ашты. Ќоѓамдыќ кџрес пен табанды талаптардыњ арќасында, 1991 жылы полигон жабылды. Алайда, ел мен жер таѓдыры толыќ шешіліп біткен жоќ. Апат аймаѓы ѕлі де ќансырап жатыр. Полигон аймаѓындаѓы тђрѓындарѓа дѕрігерлік кљмек кљрсетіп, жер-суды сауыќтыру - бірінші кезектегі мањызды шара болып ќала бермек.

         Экологиялыќ зардап аймаѓына айналѓан таѓы бір љлке - ол “Байќоњыр" ѓарыш айлаѓы. Байќоњырмен шектес Ђлытау Даласыныњ ќай тџкпіріне џњілсењіз де, ѕр тџрлі зымырандардыњ (ракеталардыњ) сыныѓынан аяќ алып жџру ќиын. Бђлар -зымырандардыњ бірінші ђшу сатысынан айрылып, жерге кђлаѓан бљлшектері. Зымырандардыњ отын ќђрамында хлорлы ќосылыстар жиі кездеседі. Аспаннан от-жалынѓа оранып тџскен 3-4 гектар аумаќты улап, љртеп,тып-типыл етіп кететіндіктен, ђзаќ жылѓа дейін, ќу таќырларѓа айналѓан бђл жерлерде ештење љспейді. "Байќоњыр" ѓарыш айлаѓыныњ аумаѓында зымыран бљлшектері кђлайтын 39 аудан белгілі жѕне ол 105 мыњ шаршы километрден асады. Одан тљмен ќђлдилап келе жатканда, сђйыќ отын ретінде ќолданылатын гептил тљгіліл-шашылып - ауаны, жер мен суды улайды. Одан тараѓан уландырѓыш заттар, сол тљњіректе 130 елді мекенніњ џстін себелеп љтеді. Зерттеулер аныќтаѓандай, зымыран ђшырѓан кезде ауаныњ ластануы 100 мыњ автомобильден бірден будаќтаѓан тџтінге тењ. Белгілі мѕліметтер бойынша, бір зымыран ђшќан кезде оныњ отынынан ауаѓа тасталатын зиянды зат мелшері 300 тоннаѓа жетеді. Мђныњ бѕрі, ењ алдымен, адамдар денсаулыѓына ѕсер етеді. Осыныњ салдарынан, соњѓы жылдары, ѕсіресе Ђлытау ауданы тђрѓындары арасында жџйке, ќатерлі ісік аурулары, ќан аѓару, ќан ќысымыныњ кљтерілуі, кем-кетік бала туу кљбейіп, нѕрестелердіњ шетінеуі љсіп кетті.

         Сонымен, атмосфераѓа жуздеген тонна гептал ќалдыѓыныњ ыдырап, аэрогендік миграцияѓа кљшіп жџруі, ќоршаган ортаны уландыруы џйреншікті ќђбылысќа айналып отыр. Ђшу жолы Казаќстанныњ осы аймаѓына орналасќан зымырандардыњ ењ ќатерлісі — "Протон-К" деп саналады. Оныњ отын багіне толтырылѓан 500 тонна гептил кљтерілген бетте жанып кетпей, 2-3 тоннасы ђшып љткен жолына ауа арќылы, желмен жџздеген километр жерге жайылып, топыраќќа, љсімдікке сіњеді, су кљздеріне тџседі. Егер, гептилдіњ 1 грамы ѓана мыњдаѓан адамдарды уландырып, ќатерлі ауруларѓа шалдыќыратындыѓын еске алсаќ, бђл экологиялыќ апат тџрініњ адамдар денсаулыѓына, жан-жануарлар тіршілігіне тигізер зардабын айтып жеткізу ќиын. Осы орайда, ѕйгілі Королевтіњ љзі де, гептилді зымырандарѓа сђйыќ отын ретінде пайдалануѓа ќарсы болѓандыѓын, жайдан-жай емес шыѓар деген ойѓа еріксіз жетелейді.

         Ќалай болѓанда да, адамзаттыњ ѓарыш кењістігін зертеуі жалѓаса беретіні даусыз. Ќазір, космонавтика сияќты жедел дамыѓан ѓылым мен техниканыњ бір де бір саласы жоќ. Ѓарыш техникасыныњ кљмегімен кен іздеу ісі де кењінен жџргізілуде. Сондай-аќ, ѓарыштан тџсірілген фотосуреттерде Ќазаќстан территориясында мђнай мен газдыњ перспективалы аудандары табылды. Біраќ, халыќ шаруашылыѓында берері аз емес болѓанымен, бђл саланыњ тљњірегінде де экологиялык апаттар ќанатын кењ жайып отыр. Дегенмен, экологиялыќ, медициналыќ жѕне биологиялыќ, ѕлеуметтік-экономикалыќ, санитарлык-гигиеналыќ шараларды кењ кљлемде жџргізу арќылы, Арќа жеріндегі зардап ізін азайтуѓа, љзек љртейтін касірет мљлшерін едѕуір азайтуѓа болады;

         Солтџстік Каспийдіњ Ќазаќстанѓа ќарайтын экваториясы байлыѓыныњ халыќ џшін де, мемлекет џшін де, жалпы тіршілік џшін де мањызы зор. Оныњ фаунасы мен флорасына ѕлемде тењдес аналог жоќ. Осы ќасиетті Каспийге де бђрѓы салынып, мђнайына шабуыл басталды. Ќђрамында тоѓыз мђнай компаниясы бар алпауыттар Каспийдіњ экологиялыќ жаѓдайын асќындыра тџсуде. Соњѓы жылдары тењіз дењгейініњ кљтерілуі, ахуалды одан ѕрі нашарлатып отыр. Болжамдарѓа сџйенсек, 2010 жылѓа дейін Каспий дењгейі 2,6 метрге кљтеріледі деп топшылануда. Сонда бірќатар елді мекен, мањызды объектілер су астында ќалу жаѓдайында. Каспий мђнайыныњ ќђрамында кџкірт мљлшерініњ жоѓары екендігі аян. Сондыќтан, тењіз суындаѓы тіршілік ќауіпсіздігі жоѓары ќойылуы тиіс. Мђнай љнімініњ суѓа тљгілмеуі, бђрѓылау, мђнайды љњдеу кезіндегі зиянды ќалдыќтарды залалсыздандыру жђмыстары басты назарда болуы тиіс. Тењіз тџбіне бђрѓы тџскен кезден бастап, Каспий айдынына, оныњ байлыѓына, радиацияѓа ќарсы емдік ќасиеті бар, мђнайдыњ баѓасы екі есе ќымбат ќара уылдырыќ беретін бекіре тектес ќызыл балыќ пен аќ балыќ тђќымына шындап ќатер тљнді. Енжарлыќтыњ, болжаусыздыќтыњ салдарынан, кезінде Арал тењізі аймаѓындаѓы экологиялыќ апаттарѓа жол беріп ќойып, кейін кеш ќалып, бармаќ тістегенімізді еш ђмытуѓа болмайды. Каспий џшін бђл сабаќ болуы тиіс жѕне бђл љњірдегі фауна мен флораныњ тепе-тењдігі саќталуы шарт.

         Ќазаќстандаѓы кљптеген экологиялыќ проблемалардыњ ќордаланып жиналуы, оларды шешуге баѓытталѓан тџрлі шараларды бір сѕтке де кешіктіруге болмайтындын кљрсетеді. Кен љндіру орындары, ауыр љнеркѕсіп, радиация, сынаќ полигондары мен ѓарыш айлаќтары, мђнай мен газ љндіру — мђныњ бѕрі республикамыздыњ табиѓи ортасына, экологиясына едѕуір мљлшерде бірден-бір теріс ѕсер етіп отырѓан тђстары. Тек бір ѓана сала - азыќ-тџлік љнімдерініњ ќђрамындаѓы гербецидтік, пестицидтік, вирустыќ, бактериальдыќ жѕне химиялыќ уланулар, олардыњ 16 %—і нормативтік талаптарѓа сай емес екендігін кљрсетті (Ќазаќстандаѓы 1985-1990 ж. кљрсеткіштер бойынша). Осыныњ бѕрі, экологиялыќ баѓалау кљрсеткіштері мен экожџйелерді ќалыпќа келтіруге баѓытталѓан мемлекетгік шаралардыњ ѕлі де болса мардымсыз екендігін, бђл іске жалпыхалыќтыќ дењгейде жђмыла кірісу ѓана экологиялыќ апаттан алып ќалудыњ тљте жолы екекдігін кљрсетеді.