МАЗМЂНЫ

III. ЌОРШАЃАН ОРТА ЖЅНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫЌ ФАКТОРЛАР

§ 9. Биосфера туралы тџсінік

         Биосфера терминін австриялыќ геолог Эдуард Зюсс ,1875 жылы алѓаш рет ќолданѓан болатын. Орыс минералогы В.И.Вернадский (1863-1945) Зюсстыњ ењбектерінен жылдан соњ, біз осы кџнге дейін мойындап жџрген биосфера концепциясыныњ негізгі каѓидаларын тђжырымдады. Биосфера ретінде ол, жер ќыртысыныњ бџкіл тарихы бойында, тірі организмдердіњ љсеріне ђшыраѓан барлыќ ќабаттарын тџсінді. В.И.Вернадскийдіњ аныќтамасы бойынша, биосфера - тіршілік иелері мен тіршілік кљздерініњ Жер бетіндегі белгілі бір ќабаты. Ал тіршілік иелері, яѓни тірі органикалык, заттар, биосферадаѓы еркін энергияныњ тасылмалдаушы кљзі болып табылады. Биосфера ќђрамына адамзат ќоѓамы жѕне оныњ љндірісі де жатады.

         Ѓылымныњ ќазіргі деректеріне ќараѓанда, біздіњ планетамыз шамамен бђдан бес миллиард жыл бђрын пайда болѓан.

         Біздіњ планетамыздыњ табиѓаты тірі организмдерден жѕне ќатты, сђйыќ, газды денелерден тђрады. Оларды ѕдетте "сфера^” деп  атайды.  Тіршілік,  негізінен литосферада (жер ќабатыныњ сыртќы ќатты беті), гидросферада (љзен, кљл, тењіз хљне мђхиттар) жѕне   тропосферада  (жер   шарыныњ  газ  кџйіндегі  ќабаттары-атмосфера) ђшырасады.

         Биосфераныњ тљменгі шекарасы жер ќыртысыныњ 2-3 км-ге дейінгі, ал мђхит тџбінен тљмен  1-2 км терењдікітегі аумаќті ќамтиды, ал џстіњгі жаѓы 20-25 км биіктіктіктегі озон ќабаты болып   табылады   (3-сурет).   Тірі   организмдердіњ   ењ   тыѓыз орналасќан бљлігіне  - тропосфераныњ 50 м биіктікке дейінгі тљменгі ќабаты мен топыраќ ќыртысы жатады.

         Литосфераныњ беткі жоѓарѓы ќабатын, тіршілік иелері 99%-і   ќђрайды.   Жер   беті   мен   оныњ   ќойнауындаѓы   тірі организмдер    массасы    2,4-10¹²    тоннадай    болады (Н.И.Базилевич жѕне љзгелердіњ мѕліметтері бойынша, 1971ж.) Кестеден   кљрініп   отырѓандай,   жер   бетіндегі љсімдік жѕне микроорганизмдермен    салыстырѓанда биомассаныњ шамасы онша мардымды емес.

         Ќазіргі  кезде, ѕуелгі биосферадан (первичная биосфера); оныњ жања тџрі - б и о т е х н о с ф е р а н ы бљліп ќарастырады.  Аталѓан ќљзќарас бойынша, адамзат келешекте жања табиѓи-техникалыќ ќоршаѓан ортаныњ калыптасуын жобалап, соныњ орныѓуына ыќпал етеді. Техника - биосфера ќђрамына бљтендік етпейді,ќайта даму барысындаѓы жања бір кезењ (этап) болып табылады.

3-сурет.    Биосфера ќђрылымы

          Бірнеше миллиард жылдар бойы, жаратылыс зањдарына сѕйкес љсіп жетілген биосфера, біртіндеп н о о с ф е р а га, биосфераныњ жоѓары сатысына айналуы тиіс. Бђл мезгілде ќоѓам мџшелері мен табиѓат араќатынасында – адамдардыњ іс-ѕрекеті, аќыл-ойы шешуші кџшке айналады. 

         Биосфера, љзініњ миллиардтаѓан жыл мерзімі ішінде, ѕртџрлі жолдарын басынан љткерді. Мђны, бір сљзбен эволюция деп атайды. Эволюцияныњ алѓашќы кезењі тіршіліктік жансыз  материядан туындауын ќамтиды. Тіршілік пайда болар алдында бейорганикалыќ заттар, яѓни кљміртегі, сутегі, оттегі, азот жѕне т.б. жай заттар мен органикалыќ ќосылыстар тџзіледі. Органикалыќ ќосылыстарѓа, мысалы - су, метан, аммиак т.б. жатады. Кџнніњ ультракџлгін сѕулелерініњ, вулкан атќылауыныњ нѕтижесінде туѓан жоѓарѓы температура жѕне басќа да жаѓдайлар, жер бетінде тіршілік ќђраушылардыњ - амин ќышќылдарыныњ, кљмірсулардыњ, белоктардыњ пайда болуына алып келді. Осындай эволюциялыќ дѕуірдіњ ішінде органикалыќ

1- к е с т е

Жер беті мен оныњ ќойнауындаѓы тірі организмдердіњ ќђрѓаќ биомассасы

заттардыњ ыдырауы немесе љзара   синтездеу реакциясына тџсуі жања ќосылыстар тџзуі, оныњ ењ мањызды бљлігі болып табылады.

         Ал, тџзілген молекулалар љзге бір ќосылыстардыњ ќђраушысы болады,    яѓни    органикалыќ    заттардыњ    алѓашќы айналымы (первичный      круговорот)      пайда      болды.  Органикалыќ ќосылыстардыњ су бойында ѕркелкі таралуы, коллоидты жџйелер  мен    коацерваттардыњ    тџзілуіне    ѕсер етті.   Коацерватты тамшылардыњ ѕртџрлі заттарды іріктеп, талѓап (изберательно)      сіњіру ќасиеті ерітіндідегі керек емес  ќосылыстардан ќђтылудыњ жолы болып табылатындыѓын еске сала ошрып оныњ энергия   алмасудыњ  яѓни   информация   алмасудыњ бастамасы екендігін   ерекше   атаѓан   жљн.    Коацерватты тамшылардыњ талѓампаздыѓы, олардыњ љз ќђрылымдарын тџзе білуі жѕне ѕр тџрлі болуы, оларды даму барысында, тірі микроорганизмдер пайда болатын дѕрежеге дейін кљтерді.

         Ѕдетте, тіршілік саласыныњ кџрделенілуі, кљпклетканыњ пайда болуымен байланыстырылады. Шынын айту керек, бђл туралы ѕр тџрлі пікірлер баршылыќ. Осылардыњ ішінен отаршылдыќ (колониальная) гепотезасын ерекше атауѓа болады. Отаршылдыќ кљзќарас тђрѓысынан, толыќ емес жыныстыќ ќатынас нѕтижесіндегі кљбею барысында клетка бљлінеді жѕне бљлінген бљліктер, бір-бірінен алшаќтап кетпейді. Бљліну нѕтижесінде пайда болѓан клетка бљліктері даму барысында ѕртџрлі љзгеріске ђшырап, олардыњ химиялыќ ќђрамы да љзгере бастайды. Міне, бђл жаѓдайдыњ љзі, клеткалардыњ ќоршаѓан ортамен зат алмасу барысында, олардыњ ѕрќайсысыныњ љзінше ќызмет етуіне жѕне функционалдыќ ерекшеліктер мен ќасиетке ие болуына ѕкеліп соќтырады.

         Кљпклеткалы организмдер, љздерініњ миллиондаѓан жылдар бойы даму барысында жетіліп, љзара айырмашылыќтары айќындала тџсті. Органикалыќ заттар айналымы биологиялыќ айналыммен алмасты. Биологиялыќ айналым дегеніміз- организм мен ќоршаѓан орта арасындаѓы џздіксіз зат-энергия- алмасуы нѕтижесінде организмдердіњ тџзілуі, яѓни олардыњ пайда болуы жѕне жойылуы.

         Тіршіліктіњ жер бетіне - ќђрлыќќа кљшуі, ѕр тџрлі физика-химиялыќ жаѓдайлар ѕсерінен туындап, тіршілік иелерініњ жања жаѓдайѓа бейімделуін талап етті. Жања жаѓдайѓа кљндіге алмаѓан тірі организмдер жойылып, ал кљнбістері сол тіршілік жаѓдайына бейімделе бастады. Яѓни, эволюция барысында табиѓи іріктеу (отбор, селекция) љз дегенін істетті. Жалпы, жер бетіндегі тіршілік басталѓаннан бергі мерзім - 6 эра жѕне 17 кезењнен (период) тђрады, яѓни оныњ ђзаќтѓы 3,5 млрд. жылдай. Осыныњ ішінен, тек 1,5 мли. жыл ѓана жер бетіндегі тіршілік басталуыныњ џшінші бљлігіне (этап), яѓни соњѓы кайнозой - антропоген эрасынан бергі уаќыт џлесіне тиесілі. Антропоген кезењі - адамзат эволюциясында љте ќарќынды даму кезењі болѓандыѓын айѓаќтайды. Антропогенездіњ ќозѓаушы кџші - ќоѓамдасып ењбек ету болып есетелінеді. Соныњ нљтижесінде, ењбек ету мџшелері мен љзара байланыс ќђралы - тіл, ойлау ќабілеті жетілді. Міне, осыныњ бѕрі, адамзат ќоѓамыныњ биогенездіњ бір бљлігі екендігін дѕлелдейді.

         Ал, ќазіргі эволюциялыќ кезењніњ, биогенезден айырмашылыѓы - ол аќыл-ойдыњ, сананыњ жетілуімен ерекшеленеді. Сондыќтан да ол ноогенез деп аталынады. Осыѓан сљйкес, біртіндеп биосфера ноосфераѓа алмасады, яѓни оныњ зањды алмастырушысы болып табылады. Бђл кљзќарас тђрѓысынан, ноосфера биосфераныњ зањды жалѓасы жѕне алмастырушысы бола отырып, адамзат ќоѓамы мен ќоршаѓан табиѓи ортаныњ љзара саналы ќарым-ќатынас жасайтын кезењі болып саналады. Ноогенез дѕуірі жања ѓылым саласын, яѓни адамзат ќоѓамы мен табиѓаттыњ љзара ќарым-ќатынасын саналы аќыл-оймен басќару жолдарын ќарастыратын ноогеника ілімін туындатады.