МАЗМЂНЫ

 1 ТАРАУ.  ЯДРОЛЫЌ ЌАРУЃА ЌАТЫСТЫ ЖЅЙТТЕР

           Дџниеге    келгеннен    бастап-аќ    ядролыќ    љзіне    ие    болѓан мемлекеттіњ кџштілігін білдіретін белгісі болып саналады.  Ќазіргі заманда ірі халыќаралыќ саясат даулары барысында ядролыќ ќару міндетті тџрде есепке алынады. Орасан зор ќирату кџші бар осы ќару адамзат ќолында болѓандыќтан оныњ бір кезде пайдаланылатынына кџмѕн жоќ. Ол ќолданылды да. Ѕлемді дџр сілкіндіріп Хиросима мен Нагасаки жапон ќалаларын жермен жексен ќылды.

 

  

 Адамдардыњ басым кљпшілігі ядролыќ (атом) бомбаларыныњ барын біледі, олардыњ жарылыс салдары туралы да естіген болатын. Алайда, ракеталыќ-ядролыќ соѓысынан кљтерілетін экологиялыќ проблемаларды, шыѓындардыњ мљлшерін, жалпы ќирау кљрінісін наќтылы мѕнінде кљз алдына елестете алатын тђлгалардыњ саны шамалы болса керек. Айтарлыќ, жалпы ќырып жоятын ќарудыњ ќолданылуы аса шыѓындарды халыќ ќалыњ орналасќан аймаќтарда келтіреді, ядролыќ жарылыстардыњ адамдарѓа психологиялыќ жаѓынан ететін ѕсерін де есептен шыѓаруѓа болмайды. Оныњ џстіне, ќаза тапќандардыњ, жараќат алѓандардыњ, жалпы зардап шеккендердіњ саны сау ќалѓан адамдардыњ санынан, мысалы жеке бір ќаланы алсаќ, молыраќ болуы мџмкін. Жырылыс салдарыныњ біраз уаќытќа созылатын ѕсері де жоќ емес.

         Осыѓан ќарай мынадай сауалдар туындайды: егер сау ќалѓан адамдар ядролыќ заќымдау ошаѓында кљмек кљрсету жѕне таѓы да басќа жђмыстарды жџргізіп љздерініњ љмірлеріне ќауіп тљндіретін болса, онда бђндай жђмыстардыњ алып баратын маѓнасы неде, жалпы ол ѕрекеттердіњ љздері шын мѕнінде жџзеге асырылуы мџмкін бе?

         Жауап алу џшін, алдымен, ядролыќ ќару жѕне оныњ жарылыстарыныњ салдары туралы бір ќатар мѕліметтерді білу керек.

1.1. ЯДРОЛЫЌ РЕАКЦИЯЛАР  ЭНЕРГИЯНЫЊ КЉЗІ

           Атом ядросы протондар мен нейтрондардан (жалпы аты-нуклон) ќђралѓан. Кейбір ауыр элементтердіњ (мысалы, уран, плутоний) ядролары бљлінген кезде, ал жењіл тџрлері (сутегі изотоптары) ќосылып аурыраќ (гелий) элементтерді ќђраѓанда ядролыќ реакциялар барысында едѕуір энергия босайды екен.

          Бљліну реакцияларында атом ядросы сыртќы нейтрондардыњ ѕсерінен екі немесе одан кљп бљлшектерге ыдырайды. Егер 1 кг уранныњ барлыќ ядролары ыдыраса босалѓан энергияныњ шамасы тротилдыњ 20000 тоннасыныњ жарылуынан шыѓатын энергиясына тењ болады. Салыстару џшін, тротилдыњ (тринитротолуол деген жарылѓыш химиялыќ зат) 1 кг мљлшері жарылѓанда кѕдімгі жер ќыртысында екі метрдей диаметрлыќ шђњкыр пайда болады. Ядролыќ бомбалардыњ ќуатын тротил эквивалентімен љлшейді. Бљліну реакцияларына негізделген бомбалардыњ ќуаты тротил баламасымен есептелгенде ондаѓан тоннадан бастап шамада 500000 тоннаѓа дейін жететіндей жасауѓа болады.            Ќосылу реакцияларыныњ љз ерекшелігі бар: бђл жаѓдайда нейтрондыњ ќатысымен емес, жењіл ядролар љздері электростатикалыќ керіс тебу кџштерін жењіп ќосылуѓа тиіс (синтез реакциясы). Уранныњ бљліну реакциясымен салыстырѓанда дейтерий жѕне тритий, немесе дейтерий мен литий ќоспаларыныњ синтез реакциясында босану энергиясы тљрт есе кљп болады. Алайда, синтез реакциясы жџру џшін жоѓары температуралар ќажет, сондыќтан оны тремоядролыќ реакция деп атайды. Термоядролыќ бомбаларда температураны кљтергіш ретінде 235-уран немесе 239-плутонийдіњ ядро бљліну реакциялары жарылыс ќалпында пайдалынады; олар негізгі ќоспаны ќыздырады. Жѕне жарылыс заттардыњ ќабыќшасыныњ ќђрамына 238-уран кіргізіледі. Сонда алдымен бљліну реакция жџріп, температура кљтеріледі; сонан соњ синтез реакциялары іске ќосылады - бђл жерде кљптеген нейтрондар пайда болып, ќабыќшада бљліну реакция жџруіне себеп болады. Жырылыстыњ осы џш сатысы ѕріне лезде љте шыѓады (микросекунд џлестерініњ шамасында). Термоядролыќ жарылыстыњ ќуатын 50 Мт-ѓа дейін кљтеруге болады (елу миллион тонна)  

                           Ењ ќарапайым бомбалардыњ ќђрылысы екі немесе одан кљп уранныњ бљлшектерінен тџзелген, оныњ ѕр ќайсысыныњ массасы ауыспалы (ауытќы) массадан аз болу керек. Жарылыс айтылѓан бљлшектердіњ бірге ќосылуынан басталады. Ауыспалы масса деген жарылѓыш заттыњ (мысалы, уран) ењ аз мљлшері, ол одан асса љздігінен бљліну реакциясы љрістейді. Уранныњ ауспалы массасы ондаѓан, ал плутонийдікі бірнеше килограммѓа тењ. Біраќ іске ќосылатыны бђл заттардыњ тек 20%-ке дейін-аќ. Мысалы Жапонияѓа ќарсы ќолданылѓан атом бомбасында не бары зарядтыњ 3%-ті ойнады. Ќалѓан масса атылуѓа џлгермей газ тектес жаѓдайѓа айналып ђшып кетті.