МАЗМЂНЫ

1.11  РАДИАЦИЯ ЅСЕРШЕН ЌОРЃАНУ ТЅРТІПТЕРІ. ЯДРОЛЫЌ ЖАРЫЛЫС ПАРАМЕТРЛЕРІН БОЛЖАУ.

         Радиация ѕсерінен ќорѓану белгілі бір тѕртібіні маќсаты-халыќты, жђмысшыларды, АЌ-тыњ ѕскери емес жасаќтары ќђрамындаѓы ќызметкерлерді радиация ќауіпі бар жаѓдайда саќтандыру, радиацияныњ шарпу мљлшерініњ белгіленген шамадан аспауын ќадаѓалау болып табылады. Осыѓан орай ѕр-тџрлі ќимылдарѓа регламентация салынады.

        Бђл тѕртіптер наќты жаѓдайларѓа байланысты болѓандыќтан алдын ала есептеліп дайындалады. Ќазіргі кезде сегіз типтік (џлгі) ќорѓану тѕртіп ѕзірленіп ђсынылады:

        1-3 - жђмыс істемейтін тђрѓындар џшін;

        4-7 - шаруашылыќ объекті жђмысшылары мен ќызметкерлері џшін;

        8 - АЌ- тыњ ѕскери емес жасаќтарыныњ ќђрамдары џшін. Бейбіт кезінде негізгі ќорѓау тѕртібі - халыќты кљшіру-іске ќосылады (мысалы Чернобыль АЭС апаты болѓанда пайдаланды).

        Жоѓарыдаѓы аталмыш тѕртіптердіњ ѕрќайсысы џш кезењге бљлінеді:

        1 - радиациядан ќорѓайтын паналарда (РЌП) болу уаќыты;

        2 - ќорѓаныс паналар мен кѕдімгі ѓимараттарда болудыњ алмасу кезењі;

        3 –тѕулігіне бір-екі саѓатќа ашыќ ауаѓа шыѓуы мен кѕдімгі ѓимараттарда   болуы   мен   џйлестіру   кезењі   (ќорѓаныс   паналарда џзіліссіз, ђзаќ уаќыт болуын адамдар ауырсынады, сондыќтан оларѓа ќысќа мерзімге ашыќ аулаѓа шыѓуѓа рђќсат беріледі).

        Ќорѓаныс паналардыњ жѕне басќа ѓимараттардыњ љздеріне тѕн радиацияны ѕлсірету коэффициенті (Кѕлс) болады. Ол ѓимараттардыњ ішінде ашыќ даламен салыстырѓанда радиация дењгейі неше есе тљмендейтінін кљрсетеді.

       Ќорѓану тѕртіптерін тџсіндіріп кљрсетуі:

       №1 - ауыл тђрѓындары џшін, аѓаш тамдардыњ Кэлс=2, РЌП-дыњ Кэлс = 50 (жабылѓан жыралар, жертљлелер);

      №2 - бір ќабатты жер тамдардаѓы тђрѓындар џшін кірпіш, тастан соѓылѓан џйлердіњ Колс=10, РЌП=50;

      №3 - ќала тђрѓындары џшін, кљп ќабатты џйлердіњ Кэлс =20-30, РЌП-дыњ Кэлс =200-300 (кљп ќабатты џйлердіњ тљлесі);

       №4 - аѓаш ќђрылыстарда Кэлс =2 орналасќан Шаруашылыќ объектіде (ШО) істейтін жђмысшылар џшін, РЌП-дыњ Кэлс =20-50;

 

        №5 - бір ќабатты, кірпіштен жасалѓан ѓимараттарда орналасќан ІНО-де (Кэлс=10) істейтін жђмысшылар џшін, РЌП-дыњ Колс=50-100;

        №6 - бђл тѕртіп № 5- ге ђќсайды, біраќ РЌП-дыњ Кзлс =100-200;

        № 7 - бђл тѕртіп № 5 - ђќсайды, біраќ РЌП-дыњ Кэлс 1000;

        № 8 -АЌ-тыњ ѕскери емес жасаќтары ќђрамы џшін; ќђтќару жѕне авариялыќ ќалпына келтіру жђмыстары барысында бђл ќорѓану тѕртібі ењгізілуінде келесі ережелер кљзделеді;

        -радиация дењгейі биік жерде адамдардыњ болу уаќыты ќатал ќадаѓаланады;

        -жђмыстар алмасу тѕртібімен (смена ретімен) жџргізіледі; адамдар   ќабылдаѓан   радиация   шарпу   мљлшерін   баќылап отырады;

        -жеке ќорѓаныс ќђралдарыњ, медициналыќ ќорѓаныс ќђралдарын жѕне техниканыњ, ѓимараттардыњ ќорѓаныс ќасиеттерін пайдаланады.

        Ќорытып айтќанда аумаќтыњ радиобелсенді заттар арќылы ластануы халыќтын жџріп-тђруына, ќђтќару жѕне кезекті кџттірмейтін жђмыстарды жџргізуге едѕуір ќиыншылыќтарды туындатады.

        Ќорѓану тѕртіптерін орнымен пайдалану, тљтенше жаѓдайларда жетекшілер уаќтылы шешім ќабылдау џшін алдын ала арнайы жасалынѓан кестелер жѕне графиктер ќолданылады. Мђндай кестелерде ѓимараттардыњ радиациядан ќорѓайтын ќасиеттері, аумаќтаѓы радиация дењгейі, белгіленген, рђќсат етілген дозалар, т.б. мѕліметтер есепке алынады.

        Ќорѓану тѕртіп Азаматтыќ ќорѓаныстыњ бастыѓы бђйрыѓымен ењгізіледі, сондай-аќ тоќталады: алдымен ТЖ туралы хабар берісімен жђмысшылар РЌП-ѓа жасырынады, ТЖ барысында объектідегі радиациялыќ жаѓдай барлау ѕдістерімен аныќталады, осыдан кейін радиация дењгейіне байланысты ќорѓану тѕртіптіњ нљмірі белгіленеді.

        Адам, техника, жабдыќтар, киімдер жѕне басќа заттарѓа радиометриялыќ баќылау жасау џшін арнайы приборлар кљмегімен (џлгісі, ДП-5 аспабы) олардыњ сыртындаѓы радиация дењгейін љлшейді (мр/саѓ.). Азыќ-тџлік љнімдері, су, малѓа беретін жем-шљп ќаншалыќты ластанѓанын білу џшін, оларды радиометриялыќ лабораторияларда тексеріп, радионуклидтердіњ меншікті белсенділігін љлшейді (Ки/кг,Ки/л).

Радионуклидтердіњ белсенділігі Кюри (Ки) жѕне Беккерель (Бк) бірлік љлшемдерімен кљрсетіледі - СИ: 1 Бк=1 ыдырау/секундта, 1 Ки=3,7 1010 Бк. Осыдан, заттардыњ бетіндегі белсенділігі - Бк/м2, кљлемді белсенділігі - Бк/м3, меншікті белсенділігі - Бк/л бірліктермен љлшенеді.

         Тђрѓындардыњ ќалыптасќан жаѓдай кџндерінде жыл сайын ќабылдап отырѓан радиация шарпу мљлшері шамалап есептегенде тљменде кљрсетілгендей болады екен:

         -ѓарыш кењістіктен келетін радиация - 0,03 бэр - 13,9%; жердіњ табиѓи радиация кљздері - 0,04 бэр - 18,6%; радон ыдырауыныњ љнімдерінен:

         -кљбінесе жабыќ џй-жайларда болѓан кезде - 0,06 бэр-27,2%; џй-жайлардан тыс жерде - 0,02 бэр - 10%; азыќ-тџлік љнімдерініњ љздігінен болатын радиобелсенділігінен (ішкі радиация шарпуы) - 0,037 бэр - 17,2%;

         -медицинада       ќолданылатын       радиодиагностика       жѕне радиотерапия ѕдістерінен - 0,025 бэр - 11,6%;

         -ќосымша радиация кљздері (теледидардан, ђшаќтарда жџру т.б.) - 0,00Ібэр-0,5%.

         Осыныњ бѕрін ќосќанда адам жылына 0,213 бэр радиация шарпу мљлшерін алады; басќа мѕліметтерге ќараѓанда орташа шарпу мљлшері 0,5 рентген ќђрайды.

         Барлау кезінде радиация дењгейі 0,5 р/саг. кљп болѓаны байќалса (жер бетінен 0,7-1 м биіктікте љлшенеді), бђл мањайда жер радиация жаѓынан заќымдалѓан болып есептеледі.

         Џй ішінде радиация дењгейі 90 мр/саѓ аспауѓа тиіс.

         Соѓыс кезењінде рђќсат етілген радиация шарпу мљлшерін сѕл кљтеріп белгілейді: алѓашќы 4 тѕулікте - 50р, 30 тѕулікте - 100 р, 3 ай арасында - 200р, бір жыл уаќыт мерзімінде - 300 р.

         Ядролыќ жарылыстан туындаѓан радиациялыќ жаѓдайды болжау џшін келесі мѕліметтерді білу ќажет: ядролыќ жарылыстыњ ќуаты (q, кт), болѓан уаќыты, координаттары, желдін баѓыты мен жылдамыѓы.

         Желдіњ параметрлерін метеостанциялар біліп хабарлап отыруѓа тиіс. Желдіњ быѓыты мен жылдамдыѓын жер бетінен 0-2, 0-4, 0-6, 0-8, 0-10 км биіктікке дейін, яѓни радиобелсенді бђлттыњ кљрерілуіне байланысты, аныќтау керек.

         Жарылыстыњ параметрлерін ќарапайым тѕсілдермен зерттеуге де болады. Мысалы :

        -жарылыстыњ дыбыс толќыны  1   км ќашыќтыќты  3  секунд аралыѓында љтеді;

         -егер сањырауќџлаќтыњ шањ баѓанасы (аяќшасы) шатырымен ќосылып тђрса, бђл жер џсті жарылысы болѓаны;

         -аяќшасы шатырды ќуып жететін жаѓдайда жарылыс биіктігі Н 20    , м;

         -егер аяќшасы шатырды ќуѓанымен оны жетпесе, онда - Н   20 ,м.

         Осы екі соњѓы жарылыстар - ѕуе жарылыстары деп саналады, бђлар жердіњ радиобелсенді ластануына кљп ыќпал етпейді.

         Радиобелсенді бђлт љз биіктігіне 8-9 минут аралыѓында кљтеріледі жѕне бђл уаќыт жарылыстыњ ќуатына байланысты емес. Жарылыстыњ ќуатын аныќтау џшін ћ/<1 ќатынасты шамалап љлшеу керек. Бђл жерде ћ - жерден алѓанда бђлттыњ жоѓарѓы шетініњ биіктігі; <1 - љз биіктігінде тђрѓан бђлттын кљлденењ диаметрі. ћ жэне d параметрлерді линейка арќылы аныќтауѓа болады (ќолды созып ђстаѓанда).

         Ќатынасы мен жарылыс ќуатыныњ арасында шамалаѓан байланыс байќалады екен:

 

h/d

5

2,5

1,5

1,0

0,9

q,кт

1

10

100

1000

10000

       

         Радиобелсенді ластану зоналардыњ љлшемдері аныќтамалар арќылы табылады, оларды "Азаматтыќ ќорѓаныс " штабтарда наќтылайды.

          Радиация шарпуыныњ басым дозасы бірінші тѕулікке келеді (50%), алѓашќы бес тѕулік арасында ол 60% жетеді, ал бір айда - 70%.