МАЗМЂНЫ

1.12. ХАЛЫЌТЫЊ ЯДРОЛЫЌ ЖЅНЕ РАДИОБЕЛСЕНДІЗАЌЫМ ОШАЃЫНДА ЖЏРІП-ТЏРУ, ЅРЕКЕТ ЕТУ ТЅРТІБІ

          Халыќтыњ ядролыќ заќым ошаѓында тірлік жасайтын тѕртібі жарылыс кезінде паналау орындарында немесе олардан тыс жерлерде болуына байланысты белгіленеді. Ќорѓаныс ѓимараттарѓа паналанѓандар, онда белгіленген тѕртіпті, ќызмет кљрсетуге жауапты ќызметкерлердіњ талаптарын орындауѓа міндетті.

         Ќорѓаныс паналарѓа келген адамдар љздерімен бірге жеке ќорѓаныс ќђралдарын ѕкеліп, оларды пайдалануѓа дайын ђстап тђру керек. Бђл жерде болуыныњ ђзаќтыѓы жѕне басќа ережелерді азаматтыќ ќорѓаныс штабы сол жердіњ радиобелсенді заќымдану дѕрежесіне байланысты белгілейді. Штаб мѕліметтерді хабарлап ќорѓаныс шаралары жљнінде жарлыќтар беріп отырады. Паналау ѓимараты орналасќан жерде ядролыќ жарылыстан кейін 1-саѓат љткен уаќытта радиация дењгейі 240 р/саѓ. - ге жуыќ немесе одан кљп болса бђл жерде џш жѕне одан да кљп туѕлік, 80 р/саѓ-нен 240 р/саѓ-ге дейін -џш тѕулікке дейін, 8 р/саѓ-Мен 80 р/саѓ-ге дейін -бірнеше саѓаттан бір тѕулікке дейін жасырыну керек. Сондыќтан паналай жерге келу алдында 4 тѕуліктен кем емес уаќытќа жететін тамаќтыњ ќоры, адам басына бір тѕулікке судыњ 3 л жететіндей мљлшерін жѕне дѕрі-дѕрмек, керекті заттарды ќамдау (дайындау) керек.

        Мерзімі љткеннен кейін паналаушылар штабтыњ рђќсатымен џйлеріне кљшеді. Ауаѓа шыќќанда, ѕсіресе шањ жолмен жџргенде жеке ќорѓаныс ќђралдарын пайдалануы ќажет. Џйлерден аса ќажетті жаѓдайлар болмаса бірнеше тѕулік бойы шыѓуѓа болмайды, соныњ љзінде џйден тыс жерлерде болуы тѕулігінде 4 саѓат аспауѓа тиіс.

 

 

        Егер паналау ѓимараты заќымданып, бџлініп ќалса, онда да адамдар одан шыѓуѓа мѕжбџр болады. Сол џшін штабтыњ шешімі бойынша, алдын ала ауданда барлау жџргізіліп, кљшу жолдары (маршрут) белгіленеді. Ѓимараттыњ негізгі шыѓу есігі (жолы) кљміліп ќалѓан жаѓдайда ќосалќы есіктерден немесе тљбесін бђзып шыѓады. Кей кезде адамдарды ќорѓану жерлерден мерзімінен ерте шыѓарып кљшіруге тура келеді, љйткені жабыќ ѓимаратта ђзаќ отыру ќиындыќќа соѓады. Осындай жаѓдайларда паналаушылар жеке ќорѓаныс ќђралдарды киіп ѓимараттан ђйымдасќан тџрде ќызмет кљрсету жасаќтары бастыѓыныњ бђйрыѓымен сыртќа шыѓады.

 

 

           Ашыќ жерде ќалѓан адамдар ядролыќ жарылысы басталѓан заматта жарылысќа сыртын бере, бетін тљмен ќаратып, ќолын бауырына алып жерге жату керек. Жасырылу џшін сай, ор, арыќ сияќты орындарды пайдалану керек. Соќќы толќыны љткен соњ 15-20 секундтан кейін орнынан тђрып дереу тыныс алу жолдарын ќорѓау маќсатында противогаз, респиратор, олар болмаса маќта —дѕке тањѓыш кию, немесе мђрын мен ауызды орамалмен, бљкебаймен тањып алѓан жљн, жѕне киімдерініњ шањ тозањын ќаѓып, тездетіп заќым ошаѓынан шыѓып кеткен дђрыс.

           Келесі жџріп-тђру ережелерін ѕркімніњ білгені жљн. Радиацияныњ дењгейі уаќыт љткен сайын тљмендейді. Медициналыќ профилактикалыќ дѕрі-дѕрмектерді (антидоттар) сѕуле шалдыќќанѓа дейін, оѓан џлгермесе шарпуына шалдыќќаннан кейін бірден ќолдануы оныњ салдарын едѕуір жењілдетеді. Антидоттарды сѕуле шарпуына тџспеген адам да ќолдануына болады. Заќымдалѓан территорияда темекі шегуді, ашыќ ќалѓан азыќ-тџлік пен суды ішіп, тамаќ жеуге болмайды. Тамаќ ѕзірлеу џшін ол жерде радиация дењгейі саѓатына 1 рентгеннен, ал тамаќ ішу орында саѓатына 5 рентгеннен аспау керек. Заќым ошаѓынан шыѓар кезінде шањдатпай жџріп, жайдаќ суды айналып љткен жљн. Жарылыстыњ салдарынан осал болып ќалѓан џйлерге жаќындамай кењ жолмен азаматтыќ ќорѓаныс барлау топтарыныњ ќойылѓан белгілері бойынша жџрген дђрыс. Жолшыбай кездескен зардап шеккен адамдарѓа ќолдан келгенше кљмек беруге ѕр кім міндетті.

           Ядролыќ заќым ошаѓынан шыќќаннан кейін мџмкін болса барынша дезактивациялау жѕне санитарлыќ љњдеуді жасаѓан дђрыс болады. Киім тазартылады (ќаѓылады, жуылады) немесе толыќ ауыстырылады, адам денесін моншаѓа, душќа тџсіп жуады, ѕйтпесе дененіњ ашыќ жерлері, кљздері, мђрын мен ауыздары сумен шайылады. Су тапшы болѓан жаѓдайда дѕке тампонды суѓа малып, дененіњ ашыќ жерлерін бірнеше рет ысќылап сџртеді. Ысќылау жоѓарыдан тљмен ќарай жџргізіледі, оќтын-оќтын тампонды ауыстырып отырады. Ќыстыњ кџні киім-кешекті, аяќ киімді, ќорѓаныс ќђралдарын дезактивациялау мен санитарлыќ љндеуді заќымданбаѓан ќарды пайдалануѓа, ал жазда санитарлыќ љндеуді љзенде немесе басќа да аѓын суда жасауѓа болады.

Радиоактивтік заќымдау ќауіпі тікелей тљнген кезде немесе бђлттыњ кљшу баѓыттаѓы елді мекендер мен аудандарда мынадай шаралар жџзеге асырылады: жеке ќорѓаныс ќђралдары ѕзірленеді, паналау орындары дайындыќ жаѓдайына келтіріледі, љндірістік ќызметін тоќтатпайтын кѕсіпорындар ерекше жђмыс тѕртібіне љтеді, ѓимараттардыњ сањлаулары бекітіледі; арнаулы паналау орындары жоќ болѓан жаѓдайда тас џйлер мен жертелелер пайдаланылады; халыќ босќа жаќќа кљшірілуі де мџмкін ; радиацияѓа ќарсы антидот ішу ќажет болады; ауыл тђрѓындары љздерініњ малдарын ђзаќ уаќыт тђруѓа дайындалѓан ќораларѓа айдап кіргізіп, есіктерді, ќаќпаќтарды мыќтап жабады; Сонан соњ љздері тыѓыз бекітілген жасырын орындарѓа кіреді.

          Радиобелсенді заќымданѓан ауќымда ќалѓан адамдар тљмендегі мѕлімметтерді білгені дђрыс:

          -џйлердіњ ішінде радиация дењгейі сыртќа ќараѓанда тљменірек болады, љйткені џй ќабырѓарлары, тљбесі сѕулені љзіне ішінара сіњіреді. Сондыќтан да жаќын-жаќын орналасќан џйлерде жеке тђрѓан ѓимаратпен салыстырѓанда радиация дењгейі тљменірек болуѓа тиісті. Сѕуле шарпуын азайтуѓа терезелерді, есіктерді, џй айналасын ќђм, топыраќ салынѓан ќаптармен ќыштармен ќалыњыраќ ќалап ќойѓан жаѓдай дђрыс септігін тигізеді. Радиацияны молыраќ сіњіретін материалдарѓа ќорѓасын, темір, бетон, ќђм, жер топыраѓы жатады. Гамма-сѕулеленуге жаќсы бљгет болалмайтындарѓа аѓаш жѕне органикалыќ денелер, су, ќар сияќты жењіл материалдар жатады;

         -радиация дењгейі радионуклидтер тџсе бастаѓан сѕттен 3-4 тѕулікке дейін биік, келесі кџндері ол тљмендегенімен паналардан ашыќ далаѓа шыѓу мерзімі ќадаѓалау керек;

         -сѕуле шарпуы 300 метрлік айналадан келетіндіктен территорияны дезактивациялау онша пайдасын келтірмейтіні кљрінеді;

         -уаќытша жања сауылѓан сџтті ішуді тоќтатуѓа тура келеді, оныњ орнына кептірілген џнтаќ немесе ќоюланѓан сџтті (консервленген) пайдаланѓан жљн;

         -алѓаш кџндері калий йодидты таблетка тџрінде жеу керек (300-600), ол ќалќа безге тђраќты йод жинап, радиобелсенді йодќа жол бермейді (радиобелсенді заќымды 50-100 есе азайтады) ;

         -суды ќђдыќтардын, артезиан ќђдыќтардан бђлаќтардан бірінші кџннен-аќ бастап ішуге бола береді - ол су радионуклидтермен зарарданбайды; Ашыќ ќоймалардыњ суын 7-10 кџннен кейін (егер жарылыс ќарбонатты ќљмір ќышќылды тђздар) жерде болса, бірнеше саѓаттан кейін (егер жарылыс силикатты (минералдар, табиѓи тђздар) жерде болса ќолдануѓа болады;

         -азыќ-тџліктіњ барлыќ тџрі шањ-тозањњан ќорѓау маќсатында ѓимараттардыњ ішінде, жабылѓан ыдыстарда болуѓа тиісті; жиналмаѓан астыќ (мысалыѓа бидай дѕні) ќауіпті емес, љйткені ђн тартќан кезде тазаланады; жемістер, баќша љнімдер жуылѓанда РЗ-дан тазаланады;                                                                                                                                 малдардыњ ас ќорыту тыныс алу органдарынан басќа еттері тамаќќа жарайды;

          -жел кљтеріліп шањдатќан кезде басты, мойынды, ќолдарды жалпы дененіњ бѕрін кѕдімгі киімдер тыѓыз тџймелеген, байланѓан ќалпында РЗ-дан ќорѓайды - капюшонды плаштар, етіктер, ќолѓапткар; тыныс органдарды ѕдейі ќорѓау ќажеттілігі жоќ, бђл жерден ќабылданѓан радиация сыртќы радиациямен сыластырѓанда 10 есе тљмен болады;                    жиі-жиі ауыз, мђрын, кљздерді шайып тђрѓан жљн, душ астында да шомылѓан РЗ-ды жуып кетеді; сабындап жуу ќолдар, дене терініњ РЗ-дан тазалану дењгейін 10 есе кљтереді; РЗ-мен заќымдалѓан ауќымда организмніњ ќорѓану кџштері тљмендеуінен ѕдетте инфекциялы аурулар асќынуы мџмкін, сондыќтан жеке гигиена ережелерін мђќият орындау керек;

         -џйдіњ ішіндегі радиация дењгейі 90 мр/саѓ-нен кљп болмауѓа тиісті; егер шањмен бірге кірген РЗ радиация дењгейін кљтерген болса маќта-дѕке тањѓыш киіп тђрѓын џйді (жџмыс орнын) зарарсыздандыруѓа кірісу керек.

         Ѓимарат тљбесі, ќабырѓалары, есік, терезе, едені-бѕрі сыпырѓашпен сыпырылады (немесе шањсорѓышпен тазаланады, щеткамен), сабындалѓан жылы суѓа малынѓан дымќыл шџберектермен ысќылап сџртіледі. Еденді жуѓан кезде суѓа жуѓыш ђнтаќ ќђралдарды ќосуѓа болады - олар РЗ-ды зарасыздандыра алмаса да сањлауларѓа кіріп кеткен топыраќпен бірге ќатып ќалѓан жерден ерітіп шыѓаруды ѕбден жењілдетеді. Ѓимарат сыртына да шатырынан бастап осындай ѕдістерді ќолдануѓа болады. Асфальт пен бетон беттері сумен жуылады.