1.14. ЯДРОЛЫЌ
ЗАЌЫМ ОШАЃЫНДА ЌЂТЌАРУ
ЖЅНЕ
АВАРИЯЛЫЌ ШЂЃЫЛ-ЌАЛПЫНА

Осы
жђмыстардыњ
маќсаты:
адамдарды
ќђтќару
жѕне
зардапшегушілерге
медициналыќ
кљмек
кљрсету,
апаттардыњ
кењінен
жайылмауын
ђйымдастыру
жѕне
ќђтќару
жђмыстарына
кедергі
жасайтын
жаѓдайларды
тџзету,
ѕрі
ќарай
жалѓасатын
ќалпына
келтіру
жђмыстарѓа
жаѓдай
жасау.

Заќым ошаѓында жџргізілетін ќђтќару
жђмыстары мыналарды ќамтиды:
-жасаќтардыњ жџру баѓыттарын жѕне жђмыс
объектілерін белгілеу, барлау: барлау
жђмыстар барысында да тоќтамай жџргізіле
береді;
-љрт сљндіру немесе оны шектеу;
-зардапшегушілерді іздеу, оларды сыртќа
шыѓару;
басылып
ќалѓан немесе бџлінген ќорѓау ѓимараттарды
аршу,
паналаушыларды сыртќа шыѓару;
-желдету жџйесі бџлінген ќорѓаныс
ѓимараттарѓа ауа љткізу;
-барлыќ заќымданѓан адамдарѓа
ќђтќарѓан сѕтте алѓашќы кљмек кљрсету,
оларды емханаларѓа жеткізу;
-халыќты ќауіпсіз аумаќќа кљшіру;
-адамдарды санитарлыќ љњдеуден љткізу,
территорияны жѕне заттарды
зарарсыздандыру. Џйінділер астында ќалѓан
ѕр мыњ адамдардыњ ішінен ѕр саѓатта 50 адам
љліп жатады екен, сондыќтан жђмыстардыњ
бѕрін жедел де батыл жџргізу керек.
Авариялыќ - шђѓыл ќалпына келтіру
жђмыстары:
-џйінділер мен заќымданѓан учаскелерде
љтетін жолдар салу;
-газ, энергия, су, сарќын сулар жѕне
технологиялыќ жџйелердегі аварияныњ
жайылуына жол бермеу;
-ќђтќару жђмыстарын жџргізуге кедергі
болатын, ќђлаѓалы тђрѓан осал ќђрылыстарды
бекіту немесе ќђлату;
-ішінара бџлінген байланыс жѕне
коммуналдыќ - энергиялыќ жџйелердіњ істен
шыќќан жерлерін жљндеп, уаќытша ќалпына
келтіру;
-бџлінген ќорѓау ѓимараттарды жљндеу;
-жарылмаѓан ќару-жараќтарды, жарылатын,
уландыратын, немесе тез оталып кететін
заттарды зиянсыздандыру.

Жђмыстар џздіксіз, жан-жаќты, толыќ
аяќталѓанша жџргізіледі. Олар АЌ бастыѓы
шешімімен басталып, соныњ басќарумен
жџреді. Бђл жђмыстарѓа ењбекке жарам барлыќ
адам, біраќ негізі АЌ жасаќтары, кџштері
жѕне барлыќ ерлік жасаќтар жђмылдырылады,
олар екі немесе одан кљп смена бойынша
істейді. Ѕсіресе, ењ алдымен барлау, ќђтќару,
авариялыќ-техникалыќ, љртке ќарсы,
медициналыќ, инженерлік жасаќтары іске
ќосылуы міндетті. Бђлар басќа ќалалардан
тартылуы ѕбден мџмкін. Жђмыстар барысында
механикалыќ жѕне техникалыќ ќђралдарды
дђрыс пайдаланудыњ мањызы љте зор, љйткені
ќысќа мерзімде бђл кљп кљлемді жђмыстарды
атќаруѓа мџмкіндік береді. Џйлерді
аршыѓанда жѕне љтетін жолдар салѓанда
ќуатты бульдозерлер, коммуналдыќ жѕне
технологиялыќ желілерде авариялыќ
жђмыстарды іске асырѓанда экскаваторлар
мен крандар ќолданылады. Болаттан, аѓаштан
темір-бетоннан жасалѓан инженерлік
ќђрылыстарды, бљренелер мен басќа
бљлшектерді керосин, бензо-кескіштермен
кеседі.

Љте ауыр конструкцияларды кљтергіш
ќђрама блоктармен, бђрандалы домкраттардыњ
кљмегімен кљтереді. Ќђлау ќауіпі бар
ѓимараттардыњ бљліктерін шыѓырлармен,
сондай-аќ жарылѓыш заттармен ќђлатады. Таѓы
басќа жђмыстарда жылжымалы компрессор
станциялары мен электр станцияларынан
энергия алатын пневматикалыќ мото-электр
аспаптары пайдаланылады. Коммуналдыќ-энергетикалыќ
желілердегі аварияларды тоќтату кезінде,
љрттерді сљндіргенде насостар мен басќа да
сутартќыш ќђрадцар, бђрѓылау ќондырѓылары,
сџзгіш станциялар, автоцситерналар, су
шашыратќыштар жѕне ортке ќарсы машиналар
ќажет болады. Љњдеу жѕне ќызмет кљрсетуші
ќђралдар-жљндеуханалар, жарыќ беру
станциялар, машиналарѓа бензин жѕне су
толтыратын станциялар ѕркезде ќызмет етуге
дайын болуѓа тиісті.
Ќђтќарушы мамандар џйретілген иттерді,
љте сезгіш аппаратураны (инфраќызыл
камералар, виброфондар, т.б.), байланыс
ќђралдарды, ќуатты, жарылыс шыѓармайтын
шамдарды, љте бекем капрон жіптерді, шаѓын
кескіштерді т.б. іске ќосады. Ядролыќ
жарылыс болѓан ошаѓында жџргізілетін
жђмыстардыњ біршама ерекшеліктері бар
екенін атап љткен жљн. Ењ басты ќиындылыѓы -радиациялыќ
заќымдануыныњ орын алѓаны. Сондыќтан, осыны
есепке алып жасаќтар белгілі ќорѓану
тѕртіптеріне сай жђмыс істейді.
Заќымданѓан зоналардыњ кей жерлерінде
жђмыстар бірден басталмауы да мџмкін.

Жоѓарыда айтылѓан жђмыстардыњ кей
біреулеріне кењірек тоќтаймыз.
Барлаушылар, барлау топтары немесе
шолѓыншылар аймаќта жаяу немесе кљлікпен
жылжып отыратын радиациялыќ жѕне химиялыќ
барлау жасайды, керек орындарда, жолдарда
кљзге кљрінетін белгілер ќойып жџреді,
зарарсыздандыруѓа жататын учаскелерді
айыќтайды. Сонымен бірге олар бџлінудіњ
тџрін, адамдарды ќђтќару жђмыстарыныњ
кезектілігін жѕне кљлемін аныќтап байланыс
арќылы АЌ штабына барлау барысында
хабарлап тђрады.
Жылжу маршруттарын барлаѓанда
џйінділердіњ тџрлері, љтетін жолдар
салудыњ анаѓурлым тиімді тѕсілдері, жђмыс
кљлемініњ аз болуы, су басќан учаскелерден
љтетін айналма жолдар салу сияќты
мѕліметтер жинаќталады. Радиациялыќ жѕне
химиялыќ барлау мен бірге љнеркѕсіп
орындарында ќауіпті заттары бар
сыйымдылыќтар, улы газды жаюы ыќтимал
химиялыќ заттар ќђюлы ыдыстар туралы есеп
жџргізіледі, жарылѓыш ѕрі љрт шыѓарѓыш
ќауіпті љнімдері бар объектілердегі
техникалыќ ќондырѓылар мен ќђбыр
љткізгіштерге айрыќша назар аударылады.
Уаќытша сумен ќамтамасыз ету џшін артезиан
ќђдыќтарыныњ бљлістіргіш тараптарыныњ
техникалыќ жаѓдайы тексеріледі, басќа су
кљздері, су ќашалары мен насос
станциялардыњ ќђрылыстары жѕне жабдыќтары
бџлінген жерлері, ашыќ жатќан су кљздері
ќарастырылады.
Барлау барысында егжей-тегжей
жђмыстардыњ тџрлері ѕрі кљлемі, осыѓан орай
ќажетті кџштер мен ќђралдар белгіленеді.
Адамдарды ќђтќару жђмыстарын
жџргізгенде џйінділердіњ астынан адам
табыла ќалса, олармен байланыс жасауѓа жѕне
де мџмкіндігінше хал-жаѓдайларын білуге
тырысады. Џйінділерді аршыѓанда саќтыќ
шаралары ќатањ саќталады, љйткені олар
шљгіп кетуі мџмкін. Џйлердіњ жоѓары
ќабаттарындаѓы адамдар (егер баспалдаќ
сатылары ќираѓан болса немесе љрт кезінде)
терезелердіњ тесігінен жиылмалы
сатылармен, арќанмен шыѓарып жіберіледі.
Тџнде жђмыс істеу џшін электр жарыѓы
беріліп тђрады.
Жђмыстардыњ ќай тџрі болмасын олар
ойдаѓыдай љтуі џшін кљліктер ары-бері
жџруге жолдар болу керек. Ѕсіресе бђл
проблема џйінділер кљп орын алѓан жерде
пайда болады. Сондыќтан џйінділерден
љтетін жол салѓанда объектілерге апаратын
кењ магистральді жѕне ќосалќы жолдар керек.
Магистральді љтетін жол, ѕдетте ерсілі-ќарсылы
ќозѓалу џшін, ені 6-6,5 метрдей ќылып жасалады.
Ерсілі-ќарсылы љтетін жол жасауѓа
мџмкіндік болмаса ќатар жатќан кљшелерден
бір баѓытта љтетін екі жол жасалады. Жол
салуда жђмыстыњ орындалу уаќытын
ќысќартуѓа жѕне жасаќтарды љткізуді
тездетуге мџмкіндік беретін техниканыњ
ролі зор.
Жарыќ беру, объектілерге электр
энергиясын жеткізу џшін электр тораптары
мен ќђрылыстарды уаќытша келтіру шаралар
ќодцанылады - шамалы ѓана бџлінген электр
кљздерді, трансформатор нџктелер мен тљмен
вольтты желілерді, жоѓары вольтты
желілерді жљндеуден басталады, жер џстімен
жалѓаѓыш кабельдер жџргізіледі. Ќысќа
уаќыт ішінде электр жабдыќтармен
ќамтамасыз ету мџмкін болмаса (ѕсіресе
ќђтќару жђмыстары кезекті кџттірмейді),
онда мђндай жаѓдайларда жылжымалы электр
станциялары мен энергопоездар
пайдаланылады.
Кљшелерді, џйінділер астын т.б. су басып
ќалмау џшін негізгі су келетін ќџбырларды
жауып, айналмалы љртке ќарсы шлангілер
немесе металл ќђбырлар жер бетімен
тартылады. Љте кџшті су аѓып жђмыстарѓа
кесепат тигізсе оны ашыќ џлкен арыќтар
арќылы аѓызады. Сондай-аќ газ жіберуді
біржола алѓаш уаќытта тоќтату керек.

Џйлер мен ѓимараттар осал болып,
жарылып, жантайып ќалып халыќќа да, ќђтќару
жђмыстарын іске асыратын жасаќтардыњ адам
ќђрамына да ќауіп туѓызатын болса олар ѕр
тџрлі ѕдістермен (шыншырмен трактор
тартады, жарылѓыш заттар пайдаланады)
опырылып тасталынады немесе тіреуіштер
жѕне тарќыштар арќылы бекітіледі.
Сумен
ќамтамасыз ету барысында суды ќоршайтын,
тазалайтын, саќтайтын жѕне бљлістіретін
алањдар, судыњ сапасын баќылайтын нџктелер,
техникалыќ ќџралдар мен ѕрќилы материалдар
саќталатын ерлер жабдыќталады, олардыњ
шекараларына саќтау белгілері іліп
ќойылады немесе ќоршау салынады. Ыдыстар
мен су алуѓа келген кљліктерді
зарарсыздандыру жер белгіленеді. Тђтынатын
объектілерге су уаќытша ќђбыр љткізгіштер
арќылы немесе автгоцситерналармен жѕне т.б.
ќђралдармен жеткізіледі.
Ќоѓамдыќ тѕртіпті саќтау маќсатында
аймаќта коменданттыќ ќызмет
ђйымдастырылады, ол ќызмет адамдары,
жасаќтарды жђмыс істейтін орындарына
кідіртпей жіберуді ќамтамасыз етеді,
олардыњ жылжуын реттейді, ќоѓамдыќ
тѕртіпті бђзушылармен жѕне халыќ мџлкін
талан-таражѓа салушылармен кџрес жџргізеді.

Ѕрине жђмыстар љткізіліп жатќан
аймаќта бір ќатар ќауіпсіздік ережелерді
саќтау керек. Бџлінген
ѓимараттарѓа кіруге, ашыќ от пен керосинді
шамдарды пайдалунуѓа болмайды. Кљп
жерлерде тек жеке ќорѓаныс ќђралдармен
ѓана ѕрекет жасауѓа болады (мысалы, џйдіњ
астындаѓы ђзаќ уаќыт жанѓан жѕне сондыќтан
да кљміртегі тотыѓы кљп жиналуы ыќтимал
бљлмелерде). Газдыњ бар екенін тек ќана
арнаулы аспаптармен аныќтайды, газ
тораптарын жљндеу кезде тџсті металлдан
жасалынѓан немесе мыс жалатылѓан аспап
ќолданылады. Биікте істегендер жѕне љрт
сљндірушілер (љрттен адамдарды
ќђтќарушылар) осындай жђмыстарѓа тѕн
ережелерді ѕсте саќтау ќажет. Нашар
кљрінетін жаѓдайда жђмыс істеу барысында
ондай жер жарыќпен ќамтамасыз етілуге тиіс,
кей кезде газды жарылысќа ђшыратпайтын
шамдар пайдаланады. Барлыќ ќауіпті
учаскелерде мейілінше саќтыќ шартты
белгілер орнатылуы керек.
Азаматтыќ ќорѓаныстыњ медициналыќ
ќызмет жасаќтары ядролыќ жарылыстыњ
салдарынан ѕр тџрлі жараќат алѓан
адамдарѓа (ядролыќ заќым ошаѓында) кљмек
кљрсетумен бірге радиобђлттыњ ізінде
жатќан елді мекендерде бір ќатар
жђмыстарды атќаруѓа тиісті. Біріншіден,
барлау жасалынѓаннан соњ радиобђлттыњ
ізінде радиациялыќ болжау есептеледі.
Айтарлыќ, бђл болжауѓа жататын мѕліметтер:
-жарылыс сѕтінен љткен уаќыттыњ ѕр
кезіндегі радиация дењгейі;
жергілік тђрѓындардыњ алатын толыќ
радиацияныњ мљлшері;
- шектелген радиация мљлшері аспауына
байланысты халыќтыњ зарарданѓан аумаќта
тђруѓа болатын уаќыты;
-су жѕне азыќ-тџліктіњ зарардану
дењгейі.
Болжау мен бірге тђрѓындарѓа жџріп-тђру
ережелерін насихаттауы да медициналыќ
жасаќтардыњ міндеті.
Екіншіден, медициналыќ жасаќтар
ядролыќ жарылыс зоналарында жѕне
радиобђлтыњ ізінде сѕуле ауруына шалдыќќан
науќастарды айыќтау жѕне оларѓа
медициналыќ кљмек кљрсететін ауыр
халдегілерді емханаѓа жеткізу. Жењіл
дѕрежедегі ауруларѓа кљмек џйінде
кљрсетіледі.
Радиобђлттыњ ізінде инфекциялы аурулар
љрістейді, сондыќтан џшіншіден, инфекциялы
ауруларѓа, эпидемияѓа ќарсы шаралар
ђйымдастыру (негізі СЭС-ныњ міндеті):
-џздіксіз эпидемиологиялыќ барлау
жасап тђру, инфекциялы ауруѓа шалдыќќан
адамдарды ертерек айыќтап алу, оларды
оќшаулау:
-су жѕне азыќ-тџлікке бактериологиялыќ
баќылау жџргізу;
-сѕуле шарпуына тџскен адамдарѓа
иммунизация (ем салу) жџргізу;
-халыќтыњ бѕрін айналаны
зарарсыздандыру жђмыстарына жђмылдыру.