МАЗМЂНЫ

 1.2. ЯДРОЛЫЌ ЖАРЫЛЫСТЫЊ ЖАЛПЫ СИПАТЫ

             Жарылыс тџрлерініњ ішінде ерекше орын алатыны ѕуедегі жѕне жер џстіндегі ядролыќ жарылыстар; олардан басќа жер астындаѓы жѕне су џстіндегі (су астындаѓы) ядролыќ жарылыстар да болуы мџмкін.

           Жарылыстыњ алѓашќы бастамасында энергияныњ бір бљлігі гамма-сѕулелер жѕне нейтрон аѓындары тџрінде босанады. Бђлар материядан оњай љтіп терењ енетін ќасиетіне ќарай љткіш радиация деп аталѓан жѕне жолында кездескен тірі организмніњ клеткаларын иондайды (екі ќарама-ќарсы электр зарядына бљледі). Энергияныњ басым мљлшері жылу формасына айналады. Жарылыс орталыѓында температура шамада 10 миллион градусќа дейін кљтеріледі. Салыстыру џшін - кџн бетіндегі температура 6 мыњ градус шамасында. Оќ дѕрініњ ќоры мен ќабыќшасы кірпік ќаѓым уаќыт арасында газ тџріне айналады да реакциялар барысы тоќталады.

 

 

           Ќызѓан газ бен ауа сѕуле шашатын отты жарќыл шарды ќђрайды. 1 Мт ќуаты бар жарылыстыњ жарќыл шары љрістеп кљлемі 10 секундта 2000 метрдей шамасына жетеді.

           Кењістіктіњ шектелген аз кљлемінде орасан зор энергияныњ босатылуы себебінен ауа ќысымы кџрт кљтеріледі (1 млрд. атм. шамасына). Тыѓыздалѓан ауа массасыныњ жан жаќќа таралуы нѕтижесінде ќысым кљрші ауа ќабатына љтіп, ауа толќынныњ туындатады. Сыѓымдалѓан ауаныњ алдынѓы ќабатын соќќы толќыныњ шебі деп атайды. Соќќы толќыны екі зонадан ќђралѓан: тыѓыздалѓан зонасында ауа ќысымы атмосфера ќысымынан артыќ, сирету зона тыѓыз зонаѓа ілесіп келеді - оныњ ауа ќысымы атмосфера ќысымынан тљмен. Соќќы толќынымен бірге ауа аѓыны да пайда болады. Дыбыс жылдамдылыѓынан арта тџсіп жылжыѓан ауа аѓыны мен соќќы толќыны зор ќирату кџші деп табылады. Кењістікте жан-жаќќа таралып олар орталыќтан алыстаѓан сайын жайылып бара-бара заќымдау ѕсерін тљмендетеді, ауа толќыны тљњіректе кџн кџркіреген сияќты дыбыс шыѓарады. Соќќы толќыны жарылыстыњ тџріне ќарай су астында да болады. Жер астындаѓы соќќы толќыны жер сілкінісіне ђќсаѓан ќимыл келтіреді.

           Биікте болѓан ядролыќ жарылыстыњ радиобелсенділі љнімдері -ядролардан бљлінген бљлшектері, реакцияѓа ќатысып џлгермеген жанар заттары, нейтрон аѓынныњ ыќпалынан пайда болѓан радиобелсенді изотоптар, т.б. - тропосферадан ђзаќ уаќыт бойы (бірнеше аптадан џш айѓа дейін) жер бетіне тџсе,радиобелсенділік бђлт ізін ќђрайды. Бірнеше мыњ километрге созылып олар тірі жандарѓа аса ќауіп туѓызбайды. Жарылыстыњ таѓы басќа љнімдері стратосфераѓа еніп жер бетіне 5-10 жыл бойы тџсе береді. Ѕуе ядролыќ жарылысыныњ кіндігінде нейтрондар ѕсерінен сінген радиацияныњ дењгейі тез арада тљмендейді, љйткені радиобелсенділік заттардыњ (РЗ) кљбісініњ жартылай ыдырау мерзімі ќысќа. Сонымен ѕуедегі болѓан ядролыќ жарылыстыњ негізгі заќымдау факторларына соќќы толќыны, жарыќ сѕулесі жѕне љткіш радиациясы жатады.

           Жалпы ядролыќ жарылыс энергиясы былай таралады: 50% -соќќы толќыны, 35% - жарыќ сѕулесі, 10% - ядролыќ сѕуле ќалдыѓы, 5% - љткіш радиация.

           Жер џстіндегі ядролыќ жарылыстыњ жарќыл шары жер ќыртысына тиеді, суи бастап ол жер бетінен ќисапсыз мљлшерде топыраќты љзіне сорып биікке кљтереді де сањырауќђлаќ тѕрізді радиобелсенді бђлтты ќђрайды. Топыраќтыњ ќђрамына кіретін кремний, натрий, магний элементтері алѓашќы нейтрондардыњ ыќпалынан радиобелсенділік ќасиетіне ие болып алѓан, ал жарылыстыњ љзінен шыќќан РЗ-тар ѕлгі топыраќпен араласып, оныњ бљлшектеріне ќонады. Жел баѓытымен жылжыѓан бђлттан тљмен алдымен ірі, ауыр бљлшектер, сонан соњ ђсаќтары тђнба болып тџсе береді. Бђлттыњ ізімен тџсіп отырѓан РЗ-тар осы љњірде биік дењгейлі радиацияны ђшыќтырып, адамдарды жѕне малдарды заќымдауѓа соќтырады.

          Сонымен жер џстіндегі ядролыќ жарылыстыњ заќымдау факторларына радиобелсенділік заќымы да ќосылады.

          Ядролыќ ќарудыњ бір тџрі нейтрондыќ ќару деп аталѓан, љйткені энергияныњ басым бљлімі љте ќуатты нейтрон аѓынына айналып жер ќыртысында сіњген радиацияныњ пайда болуына себеп болады. Оныњ џстіне нейтрондар, жоѓарыда айтылѓандай, электр заряды болмаѓандыќтан материалдардан оњай љте береді. Нейтрондыќ ќару ќуаты аз, тротил баламасымен санаѓанда 10 мыњ т. жетпейтін бомбалар боп саналады; ќђрамыныњ ерекшелігі - оѓан тек плутоний (ќыздырѓыш ретінде) жѕне дейтерий мен тритийдіњ ќоспасы кіреді.

          Бђл ќарудан саќтану маќсатында ќорѓау паналарды бірнеше тџрлі материалдарды џйлестіріп, ќабырѓалары мен тљбесін љте ќалыњ ќылып тђрѓызады.

            Ядролыќ жарылыстыњ салдарынан адамдар, малдар жѕне љсімдіктер жаппай заќымѓа ђшыраѓан, ал ѓимараттар мен ќђрылыстар ќирап бџлінген территорияны ядролыќ заќымдау ошаѓы деп атайды.