МАЗМЂНЫ

 1.3. СОЌЌЫ ТОЛЌЫННЫЊ ЗАЌЫМДАУШЫ ЅРЕКЕТІ

           Ѕуе соќќы толќынныњ негізгі заќымдаушы ѕрекетініњ кљрсеткіштері: артыќ ќысым ( Рш), ауа аѓымыныњ жылдамдылыѓына байланысты итеру кџші (Рж) жэне артыќ ќысымныњ ѕрекет ету уаќыты болып табылады. Артыќ ќысым деген термин толќын шебі ќысымыныњ атмосфераныњ кѕдімгі ќысымынан артыќшылыѓынан шыѓады. Толќын мен аралас жылжыѓан ауа аѓымы динамиќалыќ ќысымды, яѓни итеру ќабілетін кљресетеді. Рш жѕне Рж Паскаль (Па) деген љлшем бірлігімен есептеледі. 1 Па^І Н/м2, мысалы џшін бір атмосфералыќ ќысым 105 Па-ѓа тењ (1 атм 105 Па =100 кПа = 1 кгс/см2).

          Ядролыќ заќымдау ошаѓы љткен артыќ ќысымныњ шамасына ќарай бірнеше зонаѓа бљлінеді:

1) Толыќ ќирау зонасы - Рш=50 кПа-мен (0,5 кгс/см2) шектеледі. Жер џстіндегі ќђрылыстардыњ барлыќ тџрі жермен жексен болып, тек ќана   џйінділер   ќалады.   Жер   астындаѓы   ќорѓаныс   ѓимараттар, панаханалары, коммуналдыќ жџйелері едѕуір бџлінеді. Ќорѓанбаѓан адамдардыњ бѕрі љліп, жер астында орналасќан паналаушылар ѕр-тџрлі жараќат алады.

2) Кџшті ќирау зонасы - Рш=50-30 кПа арасында. Љнеркѕсіп жѕне тђрѓын ѓимараттардыњ кљбісі толыќ ќирап немесе ќатты бђзылады, біраќ    жер    астындаѓы    ќђрылыстар    толыќ    саќталуы    мџмкін; жасырынбаѓан    .адамныњ     кљпшілігі     ќаза     табады.     Ќорѓаныс паналардаѓы адам арасында жараќат алѓандар кљп емес, жер беті радиобелсенді заттармен ќатты ластанады.

3) Орташа ќирау зонасы - Рш=30-20кПа арасында. Кљп ќабатты ѓимараттар, электр жџйелерініњ баѓандары орташа немесе бір шамада бџлінеді, ќорѓаныс паналар, жер тљлелер толыќ саќталып ќалады. Кейбір жерлерде џйінділер болуы мџмкін. Адамдарѓа кљмір ќышќыл газбен улану ќауіпі тљнеді. Осы џш зоналар ядролыќ заќымдану ошаѓыныњ 1/3 бљлігін ќђрайды жѕне бђл жерде ќђтќару жђмыстары кџрделі тџрде жџреді.

4) Жењіл бџліну зонасы - Рш=20-10 кПа арасында. Ѓимараттардыњ тек терезе жаќтаулары,  есіктері,  ішінара џй шатырлары   бџлінеді.   Аѓаш   џйлер   бђзылады,   жењіл   от   алатын заттардыњ тљгілуінен   екінші ќайтарма љрт пайда болуы мџмкін.

 

          Егер жарылыстыњ ќуатын q ѕріппен, ал зоналардыњ   радиусын К эріппен   белгілесек,   онда   мынау шамалаѓан   формулалармен зоналардыњ љлшемін   есептеуге болады:

К,=(0,35-0,4) К2=(0,5 - 0,55) Я3=(0,75 - 0,7)

          Бџл формулаларда К километрмен (км), q килотоннамен (кт) љлшенеді; жаќшаныњ ішіндігі бірінші сандар ѕуе жарылыс џшін, ал екінші -жер џстіндегі жарылыс џшін арналѓан.

          Ядролыќ заќымдау ошаѓы аумаѓыныњ 12%-толыќ ќирау зонасы, 10%-кџшті ќирау зонасы, 18%-орташа ќирау зонасы, 60%-жењіл бџліну зонасын ќђрайды. Тротил баламасымен есептелген 1 млн. тонналыќ бомба жарылѓанда 50 кпА ќысымдылыѓы жарылыстыњ кіндігінен К-4 км шамасындаѓы ќашыќтыќта, ал 10 кПа- К=15 км ќашыќтыќта орын алады; 100 мыњ тонналыќ бомбаныњ кљрсеткіштері: 50 кПА - Я=2км, 10кПа-КХ7км.

             Осыдан: 500 мыњдай тђрѓындары бар орташа ќаланы едѕуір дѕрежеде ќирату џшін ќуаты 500кт бомбаныњ біреуі ѓана ќажет екен.

             Жалпы ядролыќ жарылыс аяќ астынан ђйымдастырылып халыќ алдын ала дайындалмаѓан, хабарландырылмаѓан жаѓдайда џлкен ќаланыњ тђрѓындарыныњ 1/3 бљлігі ќазаѓа ђшырайды. Едѕуір бљлігі жараќат алады, кџйеді, уланады, сѕуле ауруына шалдыѓады, психикалыќ ауру болады, жоѓалады, т.б.

             Хиросима апатынан зардап шеккен адам саныныњ 40% жѕне ќаза тапќандардыњ 20% жарылыстыњ соќќы толќынныњ себебінен болыпты. Соќќы толќыныњ таѓы ерекшелігі-ол герметикаланбаѓан (сањлаулары бар) ќорѓаныс паналарѓа љтіп кетеді. Сондыќтан осы паналар толќын сљндіретін керек-жараќтармен жабдыќталу керек. Адам денесі соќќы толќынныњ ѕсерінен лезде сыѓылып одан кейін ђлѓайтылады, алдымен бђдан дененіњ ауа жѕне сђйыќтыќ толѓан ќуыстары органдарыныњ (љкпе, бас миыныњ ќарыншалары) џлпалары жарылып, џзілуі мџмкін.

         20-30 кПа ќысымдылыќта контузияныњ жењіл дењгейі, ќђлаќтыњ дабыл жарѓаќтарыныњ жарылуы, есту ќабілеті бђзылады, 30-50 кПа -ќђлаќтан, ањќадан ќан аѓу, ќысќа мерзімге естен тану, орташа дењгейдегі жараќаттану, кейкезде сџйек сынуы, љліммен аяќталу да мџмкін. 50-80 кПа ќысымдылыќта ішкі аѓзалардыњ жарылуы, ђлпалардыњ майда, нџкте тектес ќан аѓуы, љліммен аяќталу жаѓдайлардыњ саны кџрт љсуі. Ќорѓаныс паналарда, жерттљлелерде соќќы толќыныњ ѕсері лезде емес, сѕл созыњќырап келеді, сондыќтан осы жерде орналасќан адамдар биігірек ќысымдылыќты басынан љткізе алады.

         Соќќы толќынныњ шебінде ауа температурасы да жоѓары болады. Мысалы, 100 кПа артыќ ќысымда ауа температурасы 350°С дейін барады. Бђл фактор жарылысќа жаќын орналасќан панахананыњ ішінде отырѓан адамныњ ашыќ мџшелерін, тыныс алу жолдарын кџйдіруі ыќтимал.

         Бђдан басќа ѓимараттардыњ ќђлаѓан ќабырѓалары жѕне басќа да заттары адамды басып ќалып асфикция (тџншыѓу), ђзаќ жаншылу синдромы сияќты жаѓдайларѓа ѕкеледі.

         Ауа аѓымымен ђшќан заттар да (џйдіњ бљлшектері, терезе ѕйнегініњ сыныќтары, т.б.) адамныњ жараќаттану себебі болады. Салыстыру џшін: 30 кПа артыќ ќысымдалыѓында ауа жалдымдылыѓы 60 м/с дейін барып дауылдан екі есе асып тџседі. Ауа аѓымы адамды тек лаќтыру мен тыйылмай, шањ-тозањ кљтеріп кљзін жѕне тыныс жолдарын шањмен бітеп тастайды.