1.4.
ЖАРЫЌ СЅУЛЕНІЊ ЗАЌЫМДАУШЫ КЕСІРІ
Жоѓарыда айтылѓандай жарылыс болѓан
ортадаѓы температура бірнеше миллион
градусќа кљтеріліп жарќыл шар ойнайды. Осы
кезде жан жаќќа љте кџшті ультра кџлгін
сѕуле тарайды. Бірте-бірте шардыњ ша сууы
барысында кљрінетін сѕуле кџшейеді,
аяѓында инфраќызыл сѕулесі энергияныњ
шыѓуыњ жалѓастырады.

Ультра кџлгін, кљрінетін жѕне
инфраќызыл сѕулелер ядролыќ жарылыстыњ
жарыќ сѕулесін ќђрайды, табиѓатында
электромагниттік сѕулелену болып табылады.
Адам жанарыныњ
ультракџлгін жѕне инфраќызыл сѕулелерді
кљру ќабілеті жоќтыѓынан жарќыл шардыњ љсу
жѕне сљну мерзімдерін кљрмейді, алайда ол
адамныњ кљзін осы кезде де заќымдауы мџмкін.
Ќысќаша айтканда, адам ядролыќ жарылыстыњ
басталѓан алѓашќы сѕтін біле алмайды.
Жарыќ сѕулесі жан-жаќќа тџзу баѓытпен
тарайды, мљлдір емес заттардан љтпейді.
Жарќыл шардыњ жарыќ сѕуле шашу уаќыты (І, с)
мен бомбаныњ ќуаты (я,кт) арасында
эмпирикалыќ байланысы байќалады t=
.
Ѕуедегі жѕне
жер џстіндегі жарлыстардыњ сѕуле шашу
уаќыты сонда: q=1 млн.т. - t=10 с; q= 10 мыњ. т. - t=2,2 с. Соќќы
толќынымен жэне љткіш радиациямен
салыстырѓанда жарыќ сѕулесі едэуір
ќашыќтыќќа ѕсер кљрсетеді, оныњ негізгі
кљрсеткіші болып жарыќ кџші (жарыќ импульсі)
саналады.

Жарыќ кџші Дж/м2 бірлігімен
љлшеніп, сѕуле таралу баѓытына ќарама ќарсы
перпендикуляр кџйінде жайѓасќан бір шаршы
метр (1м2) бетіне жарќырау уаќытты
бойынша тџскен жарыќ энергиясыныњ мљлшерін
кљрсетеді. Оныњ басќаша алынѓан бірлік
љлшемі 1 кал/см2, аныќтау џшін 1кал/см2=4,18
104 Дж/м2(1 каллория-судыњ 1 г
мљлшерін 19,5°С-тан 20,5°С-ќа дейін кљтеру џшін
ќажет энергиясы). Ауа райы ашыќ, ауасы
мљлдір кџндерде 1 млн. тонналыќ бомба
жарылысында жарылыс орталыѓынан 17 км
ќашыќтыќта жарыќ кџші шамада 240 кДж/м2
тењ (эуедегі жарылыс џшін). 100 мыњ т. бомба
жарылысы џшін бђл
кљрсеткіштер 6 км ќашыќта болады.
Жарыќтыњ сѕуле шыѓару ауќымы
жарылыстыњ ќуаты мен биіктігіне жѕне
атмосфералыќ жаѓдайларѓа байланысты
болады, оныњ ѕсерінен ќатты ќирау жѕне
орташа ќирау зоналарда тђтас жаппай, ал
жењіл ќирау зонасында жекелеген љрт пайда
болуы мџмкін. Толыќ ќирау зонасында барлыќ
нѕрсе ќирап, ђшатындары ђшырылып
кеткендіктен љрт болмайды да, біраќ ќатты
тџтіндейді. Тђтас жаппай љрт аумаѓында љрт
дауылы кљтеріледі; жанып жатќан љлкеге жан
жаќтан 50-60 км/саѓ. жылдамдыќпен ауа ђмтылып
љртті одан ѕрі љрістетеді.
Ѕсіресе бџл мањайда
орналасќан жанар, жаѓар майлардыњ
ќоймалары таѓы да басќа женіл от алдыратын
заттар болса, олар љртті мџлде кџшейте
тџседі. Жекеленген љрт алѓан территорияда
ќалыњ тџтін, кљміртек ќышќыл тљтыѓы жѕне
басќа да улы газдар басып кетеді.
Жарыќ сѕулесі адамдардыњ денесін
кџйдіріп жанарын заќымдайды. Ќуаты 1 млн. т.
жарылыста ауа мљлдірлігі орташадай
жаѓдайда 7 км ќашыќтыќта адам денесі
бірінші дѕрежелі кџйікке шалдыѓады (жарыќ
кџші 3 кал/см2).
Бірінші дѕрежелі кџйікте терініњ беті
ќызарып ісінеді, сыздап ауырады; екінші
дѕрежлі кџйік шамада 6 км ќашыќтыќта пайда
болады (4-10 кал/см2), тері кџлдіреп,
талауратады; 4-5 км ќашыќтыќта џшінші
дѕрежелі кџйік љзін теріні жансызданып,
ойыќ жара пайда болуымен білдіртеді. Бђл
жерде жарыќ кџші 10-15 кал/см2. Бђл
бірнеше секунд уаќыт мерзімге сыѓымдалѓан
ашыќ ауа райында кџн сѕулесі жер бетініњ эр
см210 минут аралѓында тљгілген
энергиясымен тењ.
Кљзді заќымдауда жарыќ сѕулесі џш тџрлі
ѕсер білдіреді: бірнеше минуттай уаќытша
кљрмей ќалу - бђл жарыќтыњ ауытпалыѓына
байланысты, ѕсіресе ымырт не тџнгі кезењде -
жанары орнына љздігінен ќайта оралады; алыс
ќашыќтыќтаѓы жарылысќа тіке ќараудан
болатын ќабаќтын кљз шарасыныњ кљздіњ
торлы ќабаѓыныњ кџюі.
Жарыќ сѕулесінен љрістеген љрт
салдарынан да адамдар ѕр-тџрлі дѕрежелі
кџйіктерге шалдыѓады.
Оѓан ќосымша љрттер аумаѓында оттегі
жетіспегендіктен, кљміртек ќышќылымен
уланѓандыќтан жѕне ауаныњ ыстыѓынан
адамдар ауыр
жаѓдайѓа ђшырайды.
Аздап бђзылѓан
ќорѓаныс паналарында да бђл нѕрселер
орын алады деп кџтілуде.