1.7. ЉТКІШ
РАДИАЦИЯ. РАДИОБЕЛСЕНДІ
ЗАЌЫМ
Гамма-сѕулелену жѕне нейтрондар аѓымы
ѕр-тџрлі ядролыќ реакцияларыныњ себенінен
материя ќойнауынан пайда болады. Бђндай
реакциялар ядролыќ жарылыс кезінде болады
жѕне олардыњ бір тџрі -радиобелсенділі
элементтердіњ ыдырауы. Ыдырау џрдісі
ядролыќ жарылыстыњ соњынан кљтерілген
бђлтта да, жерде де љтіп жатады.
Љткіш радиация алѓашќы 15-20 секундтар
арасында, яѓни жарылыс барысында жѕне
бђлттыњ 2-3 км биіктікке кљтерілгенінше ѕсер
етеді; осыдан кейін гамма-сѕулеленуді жѕне
нейтрондарды ѕуе ќабаты љзіне сіњіріп
алады. Радиобелсенді заќым болса (ластау)
тек ыдырау реакцияларынан (кейбір
элементтердіњ тђраќсыз изотоптарыныњ
ядролары ыдырауынан) туындайды, ол да басым
есебінде гамма-сѕулелену болып табылады.

Љткіш радиация мен радиобелсенді
заќымныњ негізгі заќымдаушы кљрсеткіші –
сѕулелену дозасы (шарпу мљлшері). Жіті сѕуле
ауруыныњ дѕрежелері шарпу мљлшеріне
байланысты. Ілгеріде айтќандай гамма-сѕулелену
мен нетрондардыњ атомдарды, молекулаларды
иондау ќасиеті бар. Шарпу мљлшері деп
сѕулеленген ортаныњ (материяныњ) бірлік
массасы сіњіріп алѓан иондатќыш сѕуле
аѓыныныњ энергия шамасын айтады. Шарпу
мљлшерініњ џш тџрін ажырата білу керек:
-
экспозициялыќ мљлшері
ѕуедегі радиацияны
сипаттайды. Халыќаралыќ
бірліктер жџйесінде
(СИ) ол
Кл/кг мен
љлшенеді (Кулон/килограмм), оныњ басќа
бірлік љлшемі (жџйеден тыс) рентген (р) деп
аталады. 1 р шарпу мљлшерінде гамма-сѕулелену
ыќпалынан ќђрѓаќ ауаныњ ѕр 1 см3
кљлемінде (1=0°С, сынап баѓанасы 760 мм) 2,08л>109
жђп иондар тџзіледі. 1 р=2,58 ІьІО"4 Кл/кг;
-
жђтылѓан мљлшері
иондатќыш сѕулеленудіњ
биологиялыќ ђлпаларѓа ететін ѕсерін
дѕлірек білдіреді, ол СИ жџйесінде Грей (Гр)
бірлігімен љлшеніп заттыњ 1
кг массасы 1 Дж
энергиясын жђтып алѓанын кљрсетеді, яѓни 1
Гр=1 Дж/кг. Жџйеден тыс бірлік љлшемі 1 рад,
яѓни 1 Гр=100 рад. Ѕуеде 1 р=0,87 рад, ал
биођлпаларында 1 р=0,95 рад. Есептеуге не
айтылуѓа оњай болуы џшін рентген мен рад
бір біріне тењ деп санауѓа да болады;
-
эквиваленттік мљлшерін (балама мљлшері)
білу џшін сапа коэффициентті (К) жђтылѓан
мљлшерге кљбейтеді. Балама мљлшері гамма
- сѕулелену
мен нейтрондардыњ
биођлпаѓа ететін
ѕсерін салыстыруѓа (тењестіруге)
арналѓан.
Гамма -, бета - жѕне рентген сѕулелену
џшін К=1;
Энергиясы 20 кэВ-тан кем нейтрондар џшін
К=3;
Энергиясы 0,1 МэВ пен 10 МэВ арасындаѓы
нейтрондар џшін К=10.СИ жџйесінде балама
мљлшері Зиверт (Зв) бірлігімен, ал жџйеден
тыс бэр бірлігімен љлшенеді, яѓни 1 Зв=100 бэр=1
ГрК.
Ѕртџрлі шарпу мљлшерлерін салыстыру
жђмыстарын мынадай оњаша берілген
байланыстар жењіл жолѓа тџсіреді:
1 Зв=1 Гр К; 1 Зв=100 бэр; 1 Гр=100 рад; 1 Р 1 рад.
Ядролыќ жарылыс барысында шыќќан љткіш
радиацияныњ шарпу мљлшері (алѓашќы
радиация шарпуы) бомбаныњ ќуатына, жарылыс
љрталыѓынан ќашыќтыќќа байланысты. Ќуаты 1
млн.тонналыќ жарылыста, одан 2,8 км
ќашыќтыќта шарпу мљлшері 100 р, ал 100 мыњ. т.
џшін ол 5 р-ге тењ.
Радиация фотоматериалдарды
бџлдіреді, кейбір радиоэлектронды
аппаратураны істен шыѓару мџмкін, біраќ
жалпы техникаѓа, ќђрылыстарѓа заќымы кљп
емес. Алайда тірі организмге радиацияныњ
кері ѕсері мол, ол шарпу мљлшеріне
байланысты. Даѓдылы жаѓдай кџндері адам
табиѓи радиация мљлшерін ќабылдап тђрады,
жылына оныњ шамасы 0,0015 Гр-мен шектеледі (0,15
рентген ). 30 жылда ќабылданѓан 0,05 Гр (5Р)мљлшері
ќауіпті деп саналмайды. Сѕуле ауруына
адамды (жэне малды да) 100 р-нен жоѓары
мљлшермен бір рет сѕулелену шарпу
шалдыќтырады. Ђлѓайтылѓан сѕулеленуге
тџскен организм 4-ші тѕуліктен бастап
љздігінен сауыѓуѓа кіріседі, сљйтіп ѕр
тѕулікте барлыќ ќабылдаѓан мљлшердіњ 3%
жойып љтырады. Алѓашќы бір ай мерзімінде
организм заќымныњ 50%-нен ќђтылады. Алайда
заќымныњ 10%-ті кері ќайтпас заќым болып ќала
береді, ал заќымдану ауырлыѓын айыруѓа
ђлѓайтылѓан сѕулеленудіњ биологиялыќ
нѕтижесі-барлыќ мљлшер сомасыныњ 50%-ті-алынады.
Сондыќтан адам организмі бір мезгілде
сіњірген жѕне ђлѓайтылып сѕулеленуге
тџскен мљлшерін ќатањ ќадаѓалап љтыру
керек. Бђрыныраќ айтылѓандай алѓашќы
радиацияѓа (љткіш радиация) шалдыѓу ќауіпі
негізгі нейтрон ќарудан жѕне жер џстіндегі
ядролыќ жарылыстан тљнеді. Сѕуле ауруы
адамныњ инфекцияѓа ќарсы тђратын ќабілетін
(иммунитетін) пѕсењдетеді.

Радиобелсенді бђлттан тџскен жѕне
жерде пайда болѓан (сіњген радиация)
радиобелсенді љнімдер (шамасында 36
элементтерініњ 200-ге жџыќ тђраќсыз
изотоптар) радиобелсенді заттар (РЗ) деп
аталады. Радиобелсенді
заттардыњ тџсі,дѕмі, иісі адамѓа білінбейді.
Ќуатыныњ ѕр мыњ тоннасына шаќќанда 37 грамм
осындай љнімдер шыѓады екен, бђлардыњ
белсенділігі 3000 т радийдіњ гамма-сѕулеленуіне
тењ болады. Біраќ заќымдану дењгейі шђѓыл
тљмендеп отырады. Радиация дењгейініњ (Р^)
басылуы американдыќ ѓалымдары Вей жѕне
Вигнер ашќан зањына ќарай мынау формулаѓа
тѕуелді:
Рt=P1t-½,
Р1
- жарылыстан
кейін бір саѓат љткендегі радиация дењгейі
(рад/саѓ);
t
- жарылыстан кейін љткен уаќыт (саѓ.)
Уаќыт 7 есе љткен сайын ол 10 есе шљгеді
("7-10" деген зањы). Мысалы жарылыстан 1
саѓат љткенде белсенділік 100% - деп саналса, 7
саѓаттан кейін ол 10% ал 49 саѓаттан кейін 1%-тін
ќђрайды.
Чернобыль АЭС ќирауында бђл
зањ басќаша болды, яѓни радиация дењгейі
тљмендеуі "7-2" деген зањѓа саяды.
Радионуклидтердіњ басым саны, жартылай
ыдырау мерзімі ќысќа болѓандыќтан, алѓашќы
бірнеше ай ішінде ыдырап таусылады. Ђзаќ
тђратындардан ќалѓаны
(-жѕне
- белсенділерге жататындар): церий - 144, Т1/2=284
тѕулік; цезий -134, Т1/2=2 жыл; цезий-137, Т1/2=30
жыл, стронций - 90, ТІ/2=28 жыл. Барлыќ
радионуклидтердіњ ѕсері (ќосып есептегенде)
шамада 10 жыл арасынды орын алады деп
кџтілген. Алюминийдіњ жартылай ыдырау
мерзімі Т1/2=2,3 мин, марганецтіњ - Т1/2
=2,6 саѓ., 24-натрийдіњ - Т,/2=15 саѓ. 235-уран,
239-плутоний сияќты реакцияѓа ќатысып
џлгермеген ѕлементтердіњ жартылай ыдырау
мерзімі ђзаќ болѓантыќтан (235-уранныњ Т1/2=6,85
108 жыл) олардыњ радиация дењгейіне
џлесі љте шамалы. Радиация дењгейі
зарарданѓан аумаќта Ампер/килограм
љлшенеді (А/кг), 1Р/саѓ=7,17 10"8 А/кг,
яѓни ол белгіленген уаќыт мерзімінде шарпу
мљлшерін кљрсетеді. Радиация дењгейі 0,5 р/саѓ
шамасынан жоѓары болѓан жаѓдайда ол жер
заќымданѓан болып есептеледі. РЗ-дыњ басым
массасы алѓышќы 10-12 саѓатта бђлттан тџсіп
џлгереді. Зарарданѓан жер аумаѓы жел
баѓытына ќарай созылѓан эллипс тѕрізді
формасын алады (егер жел бір келкі болса).
Оны елестете 4 зонаѓа бљлуге болады: Г-зонасында
РЗ-дыњ толыќ ыдырауынан шыќќан шарпу
мљлшері (Д ) 40,0 Гр-ге тењ (4000р); жарылыстан бір
саѓат љткендегі зона шетіндегі радиация
дењгейі Р^ВОО р/саѓ., бџкіл бђлт ізініњ
ауданынан алатын џлесі А=7%; В-зонасында-Д ~12,0
Гр(1200Р), Р1=240 р/саѓ., А=13%; Б- зонасында -Д
~ 4,ОГр(400р) Р,=80р/саѓ, А=20%; А-зонасында-Д -0,4 Гр(40р),
Р!=8р/саѓ, А=60%. Жарылыстан бастап саналѓан
белгілі уаќытта (і^љлшеген дењгейі (Р^ар)
жэне Д бір бірімен байланысты Д =5РЬар1зар.
Толыќ шарпу мљлшерініњ 50% бірінші тѕулікке
келеді, 7%-екінші, 3%-џшінші тѕулікке, ал
келесі тѕуліктерде 2%-тен. Сондыќтан
радиобелсенді заќымнан мђќият тџрде
алѓашќы џш тѕулік арасында ќорѓану ќажет,
бђл уаќыт аралыѓына шарпу мљлшерініњ 60%-ті
саяды.
Ќорѓану
ѕдістерін
жџзеге
асырѓанныњ
љзінде
сѕуле
ауруына
шалдыќќандардыњ
20% бірінші
дѕрежелі,
20%-екінші,
30%-тљртінші
дѕрежелі
болып
шыѓады
(орташа
шамалаѓан
есеппен).
Осылардыњ 50%-ті
2-3 аптадан кейін емделу џшін емханаѓа
жатќызылуы керек. Жарылыстыњ кезінде
немесе РЗ-мен ластанѓан ауданнан
радиацияны ќабылдау себебінен туындаѓан
сѕуле ауруыныњ клиникалыќ кљрінісі бірдей.
Ядролыќ жарылыс себебінен зарарданѓан
жердіњ формасы эллипс тѕрізді болуы
міндетті емес. Егер жел баѓыты жылдам
љзгеріп тђрса, радиобелсенді бђлттыњ
ќимылы да бір ќалыпты болмайды. Адамдар
сыртќы гамма-сѕулелену шарпуына тџсуімен
бірге РЗ-дыњ денеге жабысуѓа, тыныс алу
жолдарымен аѓзаѓа љтуге, тамаќ, су арќылы
ішек-ќарынѓа тџскенге байланысты
сѕулеленеді. Алайда бђл факторлар сыртќы
гамма-сѕулеленуге ќараѓанда шіли мањызды
емес кљрінеді. Тек сџтпен жѕне сумен бірге
љткен 131-йод изотопы ќауіпті болып саналады,

љйткені
ол ќалќанша безде жиналады. Табиѓат РЗ-мен
ластануы атом электр станциялары
талќандалып ќалѓанда да немесе љздігінен
атылѓан кезде де болады. Ондай оќиѓа болды
да. Ол белгілі Чернобыль АЭС-ныњ апаты (1986ж).
АЭС-ныњ жђмысы да ядролыќ реакциялардан
шыѓу энергиясын пайдалануѓа негізделген,
алайда энергия шыѓару эдісі жарылыс
тџрінде емес, керісінше баяу ќалпында љтеді
жѕне авария себебінен таралѓан
радионуклидтердіњ ќђрамы біраз љзгеше
келеді. Чернобыль апаты жаѓдайында
радионуклидтердіњ (РЗ-дыњ басќаша атаулысы)
жан-жаќќа таралуы ђзаќ мерзімге созылды
жѕне осы уаќыт арасында ауа райы ќђбылмалы
болып зарарданѓан зоналардыњ формасы
желпеуіш тѕрізді ќалыптасты. Радиация
дењгейі РЗ-дыњ ќђрамына байланысты 7 есе
ђзарѓан уаќыт сайын 2 есе басылып отырды.
Дегенмен бір жыл љткеннен кейін радиация
дењгейі 55 есе азайды. ЧАЭС аймаѓындаѓы ел-мекендерден
халыќ тџгел кљшірілді, ауыл-шаруашылыќ
љндіріске жердіњ 2 млн. гектар кљлемінде
тыйым салынды, љйткені оныњ бѕрі
зарарданылды деп саналѓан. Орманныњ 400 га
ауданы сарѓайып шыќты.