МАЗМЂНЫ

 1.8 СЅУЛЕ АУРУЛАРЫ. ЖІТІСЅУЛЕ АУРУЫ.

          Сѕуле шарпуы жасуша ќђрамына кіретін атом мен молекулаларды иондап ќалыптасќан заттар алмасу процессін бђзады. Сонымен клетканыњ тіршілігін љзгертіп адамды сѕуле ауруына шалдыќтырады. Аз мљлшермен ђзаќ сѕулеленуге ђшыраѓанда созылмалы сѕуле ауруы љршеленеді. Оны сѕулеленуге ђшыраудыњ жиынтыќ мљлшері жѕне сол мљлшердіњ аѓзаѓа таралу сипаты бойынша, бџкіл дене мџшелері мен жџйкелер ќызметініњ бђзылуы арќылы аныќтауѓа болады. Созылмалы сѕуле аурудан ішек-ќарын ќызметі бђзылып, ќызыл иектен, мђрыннан ќан кетеді, сџйектері ауырады.

 

          Сырттай сѕулелендіруден љрістейтін жіті сѕуле ауруы (ЖСА) ерекше ќауіп туѓызады. Ауру барлыќ мџшелер мен жџйелер ќызметініњ бђзылуына негізделе дамып орталыќ жџйке жџйесі, ќан жасау жџйесі, асќазан жолыныњ заќымдануымен ќалыптасады.

         ЖСА-ы сѕулеленуге бір дџркін ђшыраѓан кезде 100 рентген мљлшерден бастап білінеді. Сѕулеленуге ђшыраѓан адам алѓашќы кезењде оны сезбейді. Шарпу мљлшері бір мезгілде 5000 Р-нен асќан кезде ЖСА кџрт дамиды, оныњ жасырын мезгілі болмай, организм алѓашќы кџндерінде-аќ љледі.

          ЖСА-ныњ 4 мерзімі болады:

-   бірінші мерзімде организмніњ алѓашќы реакциясы бірнеше саѓаттан џш тѕулікке созылады; адам тез арада ѕлсіреп ќалады, жџрегі айнып ќђсуы мџмкін, артерия ќысымыныњ ауытпалыѓы білінеді. басы ауырады, кљњіл-кџйі тљмендейді;

- екінші мерзімі (латент мерзімі) 2-3 аптаѓа деін созылуы мџмкін, біраќ неѓђрлым шарпу мљлшері кљп болса, соѓђрлым мерзім ќысќа; адам љзін уаќытша сауыќтанып ќалѓанын сезеді, сонда да тамаќќа тѕбеті тљмендеп, ђйќысы бђзылады, аздап терлеуі саќталады, ќан ќђрамы љзгере бастайды;

-  џшінші мерзімде, температурасы кљтеріледі, ішкі аѓзаларѓа жѕне теріден сыртќа ќан аѓуы басталып, ќан ќысымы тљмендейді, шашы  тџсуі   мџмкін;   ќан  џйысуы  бђзылады,   жалпы  организмніњ ќорѓаныс кџштері бѕсењдеп инфекциялыќ жѕне басќа ауруларѓа жол ашылады; ќанныњ жалпы ќаѓындысы дамиды, дене љте ѕлсізденеді;

- тљртінші мерзімі (сауыѓу мерзімі). Шарпу мљлшеріне ќарай ден-саулыќтыњ толыќ ќалпына келу уаќыты созылыњќырап келеді. ЖСА-мен бірге сѕуле кџйіктері де болуы мџмкін. Кџйіктердіњ бџл тџрлері терењде   жасырын   тџрде   дамып,   бђлшыќ   еттердіњ,   сџйектердіњ жансыздануына соќтырады. Жѕне ЖСА-ныњ 4 дѕрежесі болады:

- бірінші дѕрежесі денеге радиацияныњ мљлшері Д= 100-200 рад. шамасында енген кезде љтеді, бђл жењіл дѕрежесі. Жасырын мерзімі 3-5 апта. Ќан ќђрамында лейкоциттер саны азаяды, еттерге оттегі жетіспейді, инфекциялыќ аурулары асќынуы мџмкін;

- екінші дѕрежесі (орташа дэрежесі) Д=200-400 рад; алѓашќы 2-3 тѕуліктерде организм кџшті реакциясын кљрсетеді. Жасырын мерзімі 15-20 тѕуліктерге барады. Сырќау белгілері аныќ кљрінеді. Жџйке жџйесініњ функциялары бђзылады. Љлім шыѓыны 20%;

- џшінші дѕрежесі (ауыр дѕрежесі) - Д=400-600 рад; жасырын мерзімі 5-10 кџнге созылуы мџмкін. Организмныњ алѓышќы реакциясы айќын кљрінеді. Ем кљрсетілмеген жаѓдайда љлім шыѓыны 70-%-ке баруы мџмкін, адам инфекциялыќ ауруларынан не ќан аѓу салдарынан љледі. Емделу нѕтижесінде денсаулыѓы 5-6 айдан кейін дђрыстала бастайды. Џшінші дѕрежеде ќан денешектерініњ (лейкоцит, эритроцит, тромбоцит) саны ќатты азаяды;

-          тљртінші дѕрежесі - Д>600 рад, адамды ѕдетте ќазаѓа соќтырады.