МАЗМЂНЫ

 2.3. УЛАЃЫШЗАТТАРДЫЊ ФИЗИКАЛЫЌ, БИОЛОГИЯЛЫЌ ЖЅНЕ ХИМИЯЛЫЌ ЌАСИЕТТЕРІ

           Жџйке-сал ауруына ђшырататын улаѓыш заттар (зарин, зоман, ви-экс) бѕрі де тџссіз, иіссіз сђйыќтыќтар. Бђлар орталыќ нерв жџйесін заќымдап сіњір тартылуѓа, сал ауруына, љлімге соќтырады. Жеке дѕрі ќобдишада осы заттарѓа ќарсы антидоты бар.

          Зарин - тђраќсыз, жоѓары ђшпалы, тез буѓа айналады, љлім дозасы (мљлшері) 0,10 (мг мин)/л тењ, бу тџрінде ќолданылады, ќату температурасы - 56°С, ќайнау температурасы 158°С, сумен жаќсы араласып, оѓан сіњіп, ыдыстыњ тџбіне тџседі. Сондыќтан су ќоймаларын ђзаќ уаќытќа заќымдайды. Тљмен температураныњ љзінде адам љлтіретін ауада шоѓырлануын беруі мџмкін. Адам тері ќыртысына љзгеріс келтірмей денеге сіњіп кетеді, жѕне организмде жиналып тђратын ќасиеті бар (кумуляивтік ќасиеті). Заринныњ ыќпалына тџскен адамныњ кљзініњ ќарашыѓы кішірейіп, љзі жарыќты ауырсынады, кеудесіне ауыр салмаќ басып тђрѓандай сезінеді, дем алуы ќыиндайды.

       Ви-экс - тђраќты, жазда бір аптаѓа, ќыста бір айѓа дейін ќасиетін саќтай алады. Ђшпалыѓы нашар, суѓа арыласпайды, ќайнау температурасы 300°С, ќату температурасы - 50°С. Аэрозоль тџрінде ќолданылады, љлім дозасы 0,01 (мг мин/л) тењ, теріден љткенде 7 мг/адам тењ. Зариннен кџшті. Бђл заттыњ тері арќылы љтетін кезде жасырын тџрінде ѕсер ететін уаќыты бар (бірнеше саѓат). Кумулятивтік ќасиеті бар.

       Зоман жоѓарыда айтылѓан зарин мен ви-экс аралыѓындай ѕсер етеді.

б)  Теріні кџлдірететін улаѓыш заттарѓа иприт тџрлері жатады. Осы топтыњ бір љкілі - љњделген иприт атты - тџсі сарѓыш, немесе тџссіз, сарымсаќ иісті, майлы сђйыќтыќ, суѓа араласпайды, ѕр-тџрлі материалдарѓа, соныњ ішінде резина бђйымдарѓа да, оњай еніп кетеді. Тђраќты, жазда 7-14 кџн, ќыста бір ай ќасиетттерін саќтай алады, ќайнау жѕне ќату температурасы 217°С, 6-10°С. Бу жѕне тамшы тџрінде ќолданылады, тері мен тыныс алу жолдары арќылы заќымдайды, теріде    жара    пайда    болады.    0,1    мг/л    шоѓырлауында    кљзден айырылтады. Љлім дозасы 1,30 (мг мин)/л, ал теріден љткенде 5 г/адам тењ. Антидоты жоќ. Кумулятивтік ќасиетке ие.

в)   Жалпы  улайтын   заттар  (кљгерткіш  ќышќылы,   хлорциан) тыныс алу органдарын заќымдайды. Табиѓатта шие дѕнінњ сџйегінде, темекі тџтінінде еркін кџйінде кездеседі. Синтетикалыќ каучук, ѕйнек-шыны љндірісінде пайдаланады, кеміргіштерді жоюѓа ќолданылады.

       Химиялыќ ќару ретінде бу тѕрізді кџйінде ќолданылады. Љздері тџссіз сђйыќтыќтар.

       Кљгерткіш ќышќылы (ционий-сутек ќышќылы, НСК), улылыѓы жаѓынан зоман, зарин, ви-экс атты заттармен салыстарѓанда ѕлде ќайда жењілірек. Тџссіз, мљлдір сђйыќтыќ, бас айналдыратын (мас ететін) бадам аѓашыныњ иісі бар. Љте ђшпалы келеді. 80 мг/м3 концентрациясында адамды уландырады. Табиѓатта шие дѕнектерінде кездеседі. Орта љлім дозасы (дем алу арќылы бір минут уаќыт аралыѓында есептегенде) 2 мг/л тењ. Жџрек жђмысын тоќтатып адамды мерт ќылады.

       Хлорциан кљгерткіш ќышќылы сыњайлы ѕсер етеді. Екеуініњ антидоты амилнитрит жѕне пропилнитрит.

г)  Фосген (тџншыќтырѓыш УЗ, СОСІ2)- негізі сђйыќ зат, ќайнау температурасы 8°С. Газ тџрінде пайдаланылады, ол аудан 3,5 есе ауыр.         Фосген љкпеніњ ісінуіне соќтырады. Оттегініњ жетіспеуініњ салдарынан газ алмасу тѕртібін бђзуѓа экеледі. Љлім дозасы 3,2 (мг мин)/л тењ. Жасырын ѕсер ету ауќыты 4-5 саѓат, љлім екі кџн аралыѓында келеді. Кумулятивтік ќасиетке ие. Антидоты жоќ.

д) Псхихохимиялыќ улаѓыш зат (би-зет).

Би-зет жџйке жџйесіне ѕсер етіп, адамды дђрыс шешімдерді ќабылдау ќабілетінен айырылту џшін ќолданылады. Адам жџргенде шайќалады, лоќсиды, сљйлеу ќабілеті тљмендейді, сонан соњ оныњ кљз алдына елестер келеді. Бђл зат аќ тџсті кристалдыќ ђнтаќ, ќолданылу тџрі аэрозоль. Ѕсер ету жасырын уаќыты 0,5-3 саѓат.

е)  Тітіренту улаѓыш заттарѓа жататын си-эс бен си-ар адамѓа жасайтын ѕсері жаѓынан ђќсастыќ білдіреді,  біраќ си-ар  шамалы кџштірек.   Си-эс  аќ  тџсті  кристалл  ђнтаѓы,   ол  аэрозоль  тџрінде ќолданылауды.    Ауада    шоѓырлануы    5л>10"3    мг/л    жаќындаѓанда адамдарды  бірден  істен  шыѓарады,  љйткені  кљздері  мен  кеудесін ауыртып, жљтел келтіріп кљзінен жасын аѓыздырады. Заќымданѓан аймаќтан шыќќан адамныњ ауру белгілері ќайтады, алайды ќайта ѕсеріне тџсуден ќорќыныш сезім туындайды.

ж)  Ботулиникалыќ токсин А таза тџрінде аќ тџсті кристаллды зат,   улаѓыш   заттардыњ   арасындаѓы   ењ   кџшті   у   деп   саналады. Жасырын ѕсер ететін уаќыты 30-36 саѓатќа дейін барады. Адкам љлімі бас       миыныњ       орталыќтарыныњ       тырысќандыѓынан       келеді. Ботулиникалыќ токсиндер микроорганизмдердіњ тіршілік барысында шыѓатын љнімдер.