МАЗМЂНЫ

 2.4 КЏШТІЅСЕР ЕТЕТІН УЛЫ ЗАТТАР. ТЕХНИКАЛЫЌ СЏЙЫЌТАР. СЫНАП.

        Љнеркѕсіп орындарында, ауыл-шаруашылыќ љндірісінде, кџнделік тђрмыс љмірде улылыѓы бар, сондыќтан адамѓа жѕне ќоршаѓан ортаѓа зиянды кљптеген химиялыќ заттар пайдаланылады.

        Олар авария себебінен тљгілген немесе далаѓа атылѓан жаѓдайларда ќоршаѓан ортаны зарардануѓа, ал адамдарды заќымдауѓа ѕкеліп соќтырады. Аталѓан заттар оларды љндіретін, пайдаланатын немесе саќтайтын кљсіпорындарда кљп мљлшерде болады. Осы кѕсіпорындар ќатарына мынандайлары жатады: химиялыќ, дѕрі-дѕрмек љндіретін, ќаѓаз шыѓару комбинаттары, ќорѓаныс, мђнай љњдеу, ќара жѕне тџрлі-тџсті металлургия зауттары, минерал тыњайтќыштарын шыѓаратын кѕсіпорындар сондай-аќ, азыќ-тџлік, ет-сџт љнеркѕсіп объектілері, тоњазытќыштар, сауда ќоймалары, џй-жай тђрмысы шаруашылыќтары.

        Кейбір жиі кездесетін кџшті ѕсер ететін улы заттарды (КЅУЗ) атап љтсек, бђлар: хлор, аммиак (МН3), кџкіртті сутегі (Н28), фосген (СОСІ2), кџкіртті ангидриды (8О2), бензол (С6Н6), акрилонитрил (СН2=СН-СМ), метиламиндер (СН3КН2, (СН3)2КН т.б.), кљгерткіш ќышќылы (НСМ), тђз ќышќылы (НСІ), бром сутегі, фтор, фтор сутегі, азот ќышќылы (НМО3), кџкірт ќышќылы (Н28О4). Кљбінесе бђлар газ немесе сђйыќ тџрінде болады, ѕдетте саќтау немесе тасымадцау џшін ќысым ѕрекетімен сђйыќтыќ тџрге айналдырылады. Тђрѓындардыњ љздерініњ мекен жайы мањайындаѓы орналасќан объектілерден келетін ќауіпін білгені жљн. Мысалы џшін, ќаѓаз љндіретін комбинатта, су жџргізетін бекеттерде кљп мљлшерде хлор саќталынады; тоњазытќыш немесе ет комбинатында, мђнай љњдеу зауттарда, азот ќышќылы, сода; тыњайќыштарды љндіретін жерде аммиак болуѓа тиісті; кљгерткіш ќышќылы пластмасс шыѓаратын кѕсіпорында, ал кџкіртті сутегі мђнаймен айналысатын жѕне кџкірт пен оныњ ќоспалары бар заттарды дайындайтын зауттарда аса мол мљлшерде кездеседі.

        Хлор. Газ, кљкшіл-сарѓыш тџсті, ерекше иісті, адамды тітіркентіреді. Ауадан 2,5 есе ауыр, сондыќтан жел баѓытымен жер бетіне жаќын боп жылжиды; тоннель, ќђдыќ, жертљле сияќты пѕс жерлерде шоѓырланады. Ќасиеттеріне ќарай оны љндіріс кењінен, сонымен ќатар дезинфекциялыќ (зарарсыздандыру) ќђрал ретінде де пайдаланады. Ол жоѓары ќысым арќылы сђйыќ тџрінде саќталынады. Атмосфераѓа шыѓаралѓан кезде тџтіндейді. Адамныњ жоѓарѓы тыныс жолдарын тітіркентіріп љкпесін ќабындырады. Биік концентрациясында бір-екі дем алудан-аќ адам љледі, ал 100-200 мг/м3 шоѓырлануында 30-60 минут ѕсерінде љміріне ќауіп тљндіреді. Противогаз болмаса хлорѓа ќарсы соданыњ 2%-тік ерітіндісіне малынѓан матаны ќолдануѓа болады.

        Аммиак. Ѕдеттегі жаѓдайда тџссіз, мџсѕтір спиртініњ иісі бар газ, ауадан 2 есе жењіл. Атмосферада тџтіндейді. Ќысым арќылы сђйыќтыќ тџрінде тасымалданады. Ќауіп-ќатерлі концентрациясы 500 мг/м3 мањайында. Мџсѕтір спирт осы аммиаќтыњ 10%-тік ерітіндісі. Аммиак тыныс алу жолдарын, жџйке жџйесін заќымдап, сіњірін тартылтады. Љлім љкпеніњ ісінуінен болады.

        Кџкіртті сутегі. Газ, тџссіз, жаѓымсыз иісі бар, ауадан ауыр. Мђнай кен орындарынан, жањартаулардан шыѓатын газдардыњ ќђрамында, минералды су кљздерінде табылады. Сђйыќ тџрінде тасымалданады, атмосфераѓа шыќќан кезде газѓа айналады. Жанбайды. Адамныњ тамаѓын жѕне кеудесін кџйдіріп, жљтелдіреді, кљз жасын аѓызады. Адам тђншыѓудан љлуі мџмкін.

        Азот ќышќылы. Тџссіз сђйыќтыќ, алтын мен платинадан басќа металлардыњ бѕрін тотыќтырады. Ќаѓаз, май, аѓаш, кљмірді љздігінен жандыртады, маќта маталарды ірітіп бџлдіреді.

        Кџкіртті ќышќыл. Тџссіз, майлы сђйыќтыќ. Азот ќышќылы сияќты љте кџшті тотыќтырѓыш.

        Кџшті ѕсер ететін улы заттар мен бірге химиялыќ авария жаѓынан ќауіпті заттарды (ХАЌЗ) атап љтсек, олар: бензин, керосин, ацетон, толуол, ксилол, эфирлер, спирттер, анилин, фосфор – жѕне хлорорганикалыќ улы химикаттар, мышьяк пен фосфордыњ сутегімен байланыстары, радиоактивтік йод жѕне оныњ байланыстары, радионуклидтер, азот пен кљміртектіњ оксидтері, бороводородтар (диборан, этилпентаборан, т.б.).

        Авариямен кџрес жџргізетін адамдар атап љткен ХАЌЗ не КЅУЗ-дыњ тџріне ќарай арнайы противогаз немесе респираторларды ќолданады жѕне ќауіпті заттарѓа тѕн осы противогаздарѓа бекітілетін сџзгіш ќораптарыныњ маркасын (белгіленген тџрін) тањдап алу керек.

        Техникалыќ сђйыќтыќтар. Метил спирті (метанол) - сырларды еріту џшін, дѕрі дѕрмектерді ѕзірлеуде, медициналыќ аспаптарды зарарсыздырѓанда т.б. жаѓдайда пайдаланылады. Шарап спиртініњ иісі бар болсада метанолды ішуге болмайды - улану барысы бірден емес, бірнеше саѓаттан кейін білінеді жѕне оныњ салдарынан адам кљру ќабілетінен айырылып ќалуы мџмкін. Метанолды ішкен жаѓдайда асќазанды шайу жолымен ѓана адамды ќђтќарып алу мџмкін. Антифриз жѕне тосол деген сђйыќтыќтар автомобиль моторларында ќолданылады, ќђрамында этиленгликоль бар. Білместен ішіп ќойѓан адам 12-23 тѕуліктер арасында ќаза табады.

        Дихлорэтан (хлорлы этилен). Кљкшіл сђйыќтыќ. Лак, смола (шайыр), майларды еріту џшін пайдаланылады. Негізгі уландыру жолы - тыныс алу арќылы. Бђл заттыњ улылыѓына ќарсы дѕрі табылмаѓан. Љлім 2-3 тѕуліктіњ арасында бџйрек жѕне бауыр мџкісінен болады.

         Сынап. Ауыр металлдардыњ ќатарындаѓы ќорѓасын, кадмий, мышьяк, хром, никель, ќалайы, мырыш жѕне сурьма аталѓандар адамзат тіршілігініњ нѕтижесінде ќоршаѓан ортаны ластап экологияны бђзады, сонымен љмірге ќауіп туындатады. Ѕсіресе адамдар жиірек сынап деген металлѓа кездеседі. Айтарлыќ, ол тас кљмірді пайдаланып жаќќаныњ љзінде ќалдыќтарымен бірге тџсіп жатады, ал кџйіп кеткен электр шам шыраќтарын есептегенде жыл сайын тонналап далаѓа шыѓарылады. Тіршіліктіњ барлыќ саласына ќатыса отырып ол љмірдіњ ќайсы болса да формасында ќауіп тљндіреді. Сынаппен зарарданѓан жерді тазалау жђмыстары ќиындыќќа соќтырады, мысалы ол сањлауларѓа тыѓылып, жер ќыртысына енеді да жер асты суларына жетеді. Демеркуризация жџргізетін жђмыстарѓа арнайы мамандар ќатысуы тиісті. Сынапты ашыќ тџрінде байќап ќалѓанда, ол жерге адамдарды жаќындатпай санитарлыќ-эпидемиялыќ бекетке, милицияѓа жѕне денсаулыќ саќтау органдарѓа хабарлау керек. Демеркуризация дегеніміз оќиѓа болѓан жерден сынапты жѕне оныњ ќоспаларын механикалыќ тџрінде алып ѕкету. Бђндай жђмыстар арнайы противогаздарды киіп алып жџргізуді талап етеді. Сынапты жинаѓанда амальгамаланѓан мыс таќтайша ќолданылады. Егер адам сынапты жђтып ќойѓан болса оныњ асќазанын активтендірілген кљмірдіњ 20-30 ќосылѓан сумен, немесе белокты сумен (суѓа жђмыртќаныњ сарысын араластырады) жаќсылап шаяды. Ќайнатќан кџріштіњ, болмаса сџлы жармасыныњ суын да ќолдануѓа болады. Аяѓында заќымданѓан адамѓа ішті љткізетін дѕрі беріледі. Бђныњ бѕрі кезек кџттірмейтін жедел кљмек деп саналады.