МАЗМЂНЫ

2.5 ХИМИЯЛЫЌ ЗАЌЫМ ОШАЌТАРЫ

       Ірі љндірістік кѕсіпорындарда авария болып кљп мљлшерде кџшті ѕсер ететін заттар далаѓа тљгіліп ауаѓа атылып шыќса не химиялыќ ќару пайдаланылѓан болса осы љњірде кџрделі жаѓдай орын алуы мџмкін. Зиянды химиялыќ заттар жерге, техникаѓа, жабдыќтарѓа ќонып, азыќ-тџлік, суѓа еніп халыќты заќымдауѓа мџмкіншілік туѓызады. Ауаныњ љзінде КЅУЗ-дыњ булары жѕне газ тектес тџрлері бђлт ќђрап кењінен таралады. Осындай жаѓдай арнайы ќорѓау ќђралдармен жабдыќталмаѓан адамдардыњ љміріне, денсаулыѓына ќауіп тљндіреді.       КЅУЗ , немесе УЗ таралѓан жерді зарарданѓан аймаќ деп, ал осы аймаќќа кірген ел мекендерді химиялыќ заќым ошаќтары деп атайды. Заќым ошаќтарында адамдармен бірге ауыл шаруашылыќ малдар да, љсімдіктер де зиянды заттардыњ ѕсеріне ђшырайды. Апат ауртпалыѓы    КЅУЗ бен УЗ мљлшеріне олардыњ тџрлеріне, ауа-райыныњ жаѓдайына, жердіњ адыр-бђдыр бедеріне байланысты. Заќым ошаќтарында химиялыќ тљтенше жаѓдай ауыл-шаруашылыќ объектілерініњ жђмысына едѕуір ќиыншылыќтарды туындатады, сондыќтан олардыњ кейбіреулері тоќтатылады. Љндіріс џрдісі тек сањлаусыз ѓимарагттарда немесе жђмысшылар жеке ќорѓау ќђралдармен ќамтамасыз етілген жаѓдайда ѓана жалѓасуы мџмкін. Жалпы тіршілік осы заќымданѓан аймаќты, ѓимараттарды, ќђрылыстарды т.б. тазалап, территорияда зарасыздандыру жђмыстарын љткізгеннен кейін ѕрі ќарай жалѓасады. Химиялыќ тљтенше жаѓдай орын алѓан аймаќта барлау жѕне баќылау ѕрекеттері жџргізіледі. Жаѓдайды шамалап, љѓан баѓа беру џшін апаттыњ кљлемін, КЅУЗ бен УЗ тџрін аныќтап, олардыњ ќоршаѓан ортаѓа тіршілікке ететін зиянын сараптайды.

        Ењ бастысы улы заттардыњ тџрін, концентрациясын жѕне желдіњ жылдамдыѓын аныќтау керек. Ауа ќозѓалысы љте мањызды. Желдіњ сѕл ѓана жылдамдыѓы, айтарлыќ 6-7 м/сек-ден бастап жѕне онан да жоѓары, бђлттыњ тезірек ыдарауына ыќпал етеді. Ал топыраќ пен ауа температурасыныњ кљтерілуі ѕсері кџшті улы заттардыњ булануын жылдамдатады, кейінірек бђл факторлар біртіндеп жер бетіне жаќын ауа ќабатындаѓы улы заттардыњ шоѓырлануын арттыра береді.

 

 

        Таѓы бір фактор - ауаныњ тік аѓысыныњ дѕрежесі. Ол ѕсері кџшті улы заттардыњ алысќа таралуына жѕне олардыњ ауадаѓы конкентрациясыныњ ђлѓаюына зор ѕсер етеді. Ауаныњ тік тђраќтылыѓы џш дѕрежесімен сипатталады - олар инверсия, изотермия жѕне конвекция деп аталады.

         Инверсия ауаныњ тљменгі ќабаттары (жер бетіне жаќыныраќ орналасќан) жоѓарыдаѓыларына ќараѓанда салќындау болѓан кезде тђраќталады, сонымен инверсия ауаныњ биіктікке таралуына кедергі жасайды (ќозѓалыс тек кљлденењ, жерге жаќын мањайда болуы мџмкін).       Инверсия ѕдетте кешкі уаќытта басталып (шамада кџн батуына бір саѓаттай ќалѓанда) тањертењ бџлінеді (шамада кџн шыќќаннан кейін бір саѓаттай љткенде). Сонда, ауаныњ тџраќтылыѓыныњ осы дэрежесі кљбінесе желсіз тџндерде, кейде ќыс кезінде кџндіз де пайда болады.       Тџбінде, инверсия биіктіктіњ артуына байланысты ауа температурасыныњ кљтерілу себебінен туындайды. Жер инверсияларыныњ ќалыњдыѓы ондаѓан-жџздеген метрге барады, ал инверсиялыќ ќабатта температураныњ кљтерілуі градустыњ ондаѓан џлесінен 15-20°С жѕне одан да жоѓарыѓа дейін ауытќи береді. Инверсиялыќ ќабат атмосферадаѓы тђтќыр ќабат болып ауаныњ тік ќозѓалысыныњ џдеуіне кедергі жасайды, осыныњ салдарынан атмосфераныњ тљменгі ќабаттарында су буы, шањ конденсация ядролары жиналады, яѓни бђл тџтін, тђман, бђлттардыњ пайда болуына ќолайлы жаѓдай. Осы шарттар зарарданѓан ауаныњ жер бетіне жаќын маѓайда жоѓары концентрацияларын саќтап ќалу џшін љте ыњѓайлы жаѓдай туѓызады.

        Конвекция ауаныњ тљменгі ќабаттары жоѓарыдаѓыларымен салыстырѓанда кџштірек ќыздырылѓан кезде байќалады, бђл жаѓдай зарарданѓан ауаныњ тезірек таралуына, яѓни оныњ заќымдау ѕсерін ѕлсіретуіне ыќпал етеді. Конвекция ауа кљлемініњ бір биіктіктен басќа биіктіктерге архимед кџшініњ ѕсерінен ауысуы болып табылады; жылыраќ, ѕрі ќоршаѓан ортаѓа ќараѓанда тыѓыздыѓы азыраќ ауа жоѓарыѓа, ал суыѓыраќ ѕрі тыѓыз ауа тљменге ауысады. Ѕлсіз дамыѓан жаѓдайда конвекция ретсіз, турбуленттік сипатта болады. Дамыѓан конвекцияда жер бетініњ кейбір участкелерініњ бетінде атмосфера ќабатынан кейде стратосфера биігіне дейін љтіп кететін - кљтеріле жѕне бэсевдей тђратын ауа аѓыстары пайда болады. Кљтеріле тђрѓан аѓыстардыњ тік жылдамдыѓы бірнеше м/с-ден кейде, тіпті, 20-30 м/с-ге дейін жетуі мџмкін. Конвекция кезінде ѕсері кџшті улы заттардыњ шоѓырлануына ќолайсыз жаѓдай тђѓызатын, уланѓан бђлтты ыдыратушы кљтерліп жатќан ауа аѓыстары байќалады. Конвекция ѕдетте ашыќ жаз кџндерінде, кџн шыќќаннан кейін шамада екі саѓат љткенде басталып оныњ батуына екі-екі жарым саѓат ќалѓанда бџлінеді, яѓни кџні бойы конвекция болып тђрады.

         Изотермия ауаныњ ќалыпты, тепе-тењдік тђраќтылыѓымен сипатталады. Ол кљбінесе ауа райыныњ бђлынѓыр кезінде, сондай-аќ тањертењгілік жѕне кешкі уаќытта (ауаныњ инверсиядан конвекцияѓа жѕне керісінше конвекциядан инверсияѓа ауысатын кезењінде) пайда болады.

          Ауаныњ тік тђраќтылыѓын (ѕсіресе керектігі жерге жаќын ќабаттарыныњ) арнайы графиктерді пайдаланып ауа райын жобалайтын ќызметтер мѕліметтеріне сџйене отырып аныќтауѓа болады. Улы бђлттыњ жылжуын білу џшін осыѓан таѓы желдіњ баѓыты мен жылдамдыѓын џйлестіре графиктіњ керегі жері табылады.