2.8
КЅУЗ
ЖЅНЕ
УЗ-мен
ЗАЌЫМДАНЃАН
АДАМДАРЃА
АЛЃАШЌЫ КЉМЕК
КЉРСЕТУ

Бђл заттардыњ тџрі де, ќасиеттері де кљп
болѓандыќтан хабары жоќ адамдар оларды
ажырата білмейді, оныњ џстіне, арнайы
органдар "Химиялыќ ќауіпі" дабылмен
апат туралы хабарлап џлгермеуі де мџмкін.
Сондыќтан алдымен улы химиялыќ заттарѓа
тѕн ерекшеліктерін, олардыњ ќоршауымызда
болу белгілерін кљрсету ќажет:
-біріншіден, олар газ, сђйыќ, аэрозоль,
тамшы тџрінде пайдаланылады (УЗ), немесе
апат кезінде тљгіліп, атылып шыѓады (КЅУЗ);
-екіншіден, иістері бейтаныс, кџнде
кездесе ќоймайтын, кљбінесе љткір, ќышќыл,
кей-кезде керісінше тѕтті болып келеді;
-џшіншіден, олардыњ тџрлі тџстісі,
тџтінді тџрлері де кездеседі, адам ауызына
бір-тџрлі дѕм келтіреді;
-тљртіншіден, тыныс алу органдарды,
денені ашытып тітіркентеді;
кейбір сђйыќ тџрлері тиіп кетсе кљз бен
теріні кџйдіру де мџмкін.

Ќауіпті жерлерден аулаќ жџрген жљн. Ол
џшін љмір сџріп тђратын мањайдаѓы КЅУЗ-ды
љндіретін, пайдаланатын немесе кљп
мљлшерде саќтайтын кѕсіпорындарды есте
ђстау керек. Зиян заттарды ашыќ тџрінде
байќап ќалѓан жаѓдайда, ол туралы адамдарѓа,
азаматтыќ ќорѓаныс штабына, санитарлыќ-эпидемиологиялыќ
ќызметтерге, милицияѓа хабарлауѓа
міндеттісіз.
Уланып ќалѓан кезде мынадай белгілер
пайда болуы мџмкін:
-кљздіњ ашуы, жасы аѓуы, кџюі, ќабаѓы
аурлауы; адам жарыќтан ќорќу сезімі немесе
жарыќты ажыратамауы, кљздіњ ісуі;
-терініњ кџюі, ашуы, ќышуы, ісуы,
жаралануы, кџлдіреуі, тџсі љзгеруі (кљгеру
немесе ќызару);
-тыныс алуы ќиындау, жљтелу, ауыздан
кљпіршік кету, тамаќ жђталмауы;
-бас айналу, ауру, жџректіњ айнуы, ќатты
соѓуы, лоќсу, ќђсу;
жџйке
жџйесі заќымданѓанда ќорќу сезімі пайда
болуы, тынышсыздыќ, мас болуы, сал ауруѓа
ђшырау, шайќалып жџру, џйќыѓа тарту, айнала
заттар кљзге ќос тџрінде кљріну, елес пайда
болуы;
-жалпы дененіњ
температурасы ќан
ќысымдылыѓы љзгеру,
ѕлсіздену, естен тану.
Заќымданѓан адамѓа кљмек кљрсету
сатылары:
Улы заттардыњ организмге сіњіуін
тоќтату. Ол џшін антихимиялыќ пакетті
ќолданып адамныњ бетінен улы заттарды
сџртіп тастау керек, противогаз кигізіп,
дененіњ ашыќ жерлеріњ сџртіп, киімніњ
жаѓасын, жењдерін тазалап ќауіпті аймаќтан
алып шыѓу.
Тасымалдаѓан кезде жергілікті пѕс
орындарды, тоннельдерді, сай, тоѓай, ми
батпаќты айналып љткен жљн, љйткені ауыр
улы газдар осындай жерде шоѓырланып тђрып
ќалады. Кџшті ѕсер ететін улы заттардыњ буы
ќаланыњ кљшелеріне, сая-баќтарына,
џйшатырыныњ астына жѕне подъездеріне шљгуі
мџмкін.
Жертљле сияќты жерлерге жасырынѓан
адамдар противогазды шешпеу керек, себебі
бђндай паналар улы заттардыњ сђйыќ
тамшыларынан ќорѓайтынымен олардыњ
буларынан саќтамайды.
Заќым ошаѓынан шыќќанда арнайы
ќойылѓан кљрсеткіштер арќылы немесе желге
бір ќырын беріп жџру керек. Сонда да аќырын
аяќ басып, жџгірмей, шањ кљтермей, џйлерге
сџйенбей, айналадаѓы заттарѓа, бђтаќтарѓа
тимей љтуге тырысу керек. Љсімдіктердіњ
жапыраќтары мен бђталарында улаѓыш
заттардыњ тамшылары болады, олармен
жанасуы адамныњ заќымдануына ѕкеп соќтыруы
мџмкін.
Денеге, киімге жђќќан тамшыларды
ќаѓазбен, немесе ќол орамалмен,
шџберектермен сџртіп отыру керек.
Противогаздардыњ ѕр-тџрлі маркалары
болатынын естен шыѓармау керек, кей бір улы
заттарѓа ќарсы ќосымша сџзгіш ќораптар
беріледі.
Ќауіпсіз орынѓа жеткізе зардап
шеккенніњ ауыз-мђрын, кљзін шайып, љзін
санитарлыќ љњдеуден љткізеді (мџмкіншілігі
болса душ ќабылдатады), киімін ауыстырады.
Кљзді шаю џшін суды немесе соданыњ 2% -тік
ерітіндісін ќолдануѓа болады, вазелин майы
1-2 тамшысын кљзге тамызуѓа да болады.
Асќазанды, ішек-ќарынды тазалау џшін ќолдан
ќђсќызады, іш-љткізетін дѕрілік береді.
Ішек-ќарынѓа адсорбент ењгізеді -
активтендірілген кљмірдіњ, карболенніњ 3-4
џлкен ас ќасыѓын 200 мл суѓа ќосып ішкізеді.
Іш љткізу џшін натрий сульфаттыњ немесе
магний сульфаттыњ 20-30 граммын 100 мл суѓа
ерітіп ішкізеді.
Зардап шеккен адамѓа жылы жаѓдай, таза
ауа ќажет, мџмкін ќолдан тыныс беріп
жџрегін басу немесе оттегімен ингаляциялау
керек шыѓар. Біраќ тђншыќтырѓыш затты
жђтќан адамѓа ќолдан тыныс беруге болмайды.
Кљмек кљрсету барысында жеке дѕрі
ќобдишадан керекті антидотты пайдаланѓан
жљн, ал антихимиялыќ пакеттегі сђйыќтыќтыњ
кљзге тимеуін ќадаѓалауды ђмытуѓа болмайды.

Алѓашќы кљмек алѓан адамды арнайы
емханада ары ќарай мамандар емдейді. Мынау
жѕйттерді есте саќтаѓан жљн:
-антидатторды уланудыњ алѓашќы кезењде
немесе уланды деген белгілері кљрінгеннен
кейін бірнеше минут арасында ќолдануы
нѕтиже береді;
-фосфорорганикалыќ заттар жѕне иприт
денеге тисе, оныњ ашыќ жерлерін алѓашќы 5
минут арасында ішінара санитарлыќ љњдеуден
љткізуі заќымдану ауырлыѓын едѕуір
тљмендетеді;
-алѓашќы жѕрдем неѓџрлым тезірек
кљрсетілуі керек, сондыќтан бђл жерде
заќымданѓандар љзіне жѕне љзара кљмек
беруге тиісті;
-ѕдетте ќолдан тыныс беруді УЗ тараѓан
ауада ќолданбайды.
Ќђтќарушылар химиялыќ заќымдау
ауќымына кірер алдында УЗ-дан саќтану џшін
жеке адамѓа арналѓан дѕрі ќобдишадан (АИ-2)
антидоттыњ саќтандыру дозасын ішіп,
ќорѓану киімініњ, резина етігін, ќолѓап
жѕне противогазды киіп алуы керек. Тіпті
химиялыќ заќымдау ауќымнан зардап шеккен
адамды алып шыќќаннан кейін де
фосфорорганикалыќ заттар, иприт жѕне басќа
да кейбір УЗ-мен заќымдаушылардыњ алѓашќы
медициналыќ кљмек кљрсетушілерге едѕуір
ќауіпті екенін естен шыѓармаѓан жљн.
Заќымданушылардыњ киіміне, шашына жѕне
терісіне жђќќан УЗ біраз уаќыт саќталып,
дененіњ жалањаш жерлерін заќымдауы мџмкін.
Сондай-аќ, ѕсіресе жабыќ џй-жайларда,
автомашиналарда киімге жђќќан УЗ-дыњ
буыныњ десорбциялануы (булануы) есебінен де
заќымдануѓа ѕбден болады.

Љндірісте жиі кездесетін ѕсері кџшті
улы заттардан зардап шеккен адамдарѓа
кљрсетілетін алѓашќы кљмек мынадай болуѓы
тиіс.
Аммиак. Аммиакпен заќымданѓан адамды
таза ауаѓа шыѓару ќажет. Алѓашќы кљмек
ретінде оѓан жылы сусын (ењ жаќсысы сџтке
боржоми ќосып) беріп жылы судыњ буымен
тыныс алѓызѓан жљн. Аммиак теріге тигенде
оны сумен жуып, 5% сірке суы немесе лимон
ќышќылы ерітіндісіне материалды шылап басу
керек.
Изоляциялыќ жѕне љнеркэсіптік "АД"
жѕне "М" маркалы противогаздар
аммиактан саќтануды сенімді тџрде
ќамтамасыз етеді. Бђлардан басќа
противогаздар аммиак буыныњ ѕсерінен
ќорѓай алмайды!
Ол су жѕне ќышќылдар ерітіндісімен
зарарсыздандырылады.
1
литр су 1000-1200 литр аммиакты ерітіп газѓа
айналдырады.
Хлор. Хлормен заќымданѓан адамды таза
ауаѓа шыѓарып, оны жылытып, тыныштыќ жаѓдай
жасау ќажет. Оттегімен ингаляциялау жаќсы
кљмек береді. Заќымданѓан адамѓа бђдан
былай да дѕрігерлік кљмек ќажет болады. Кљз,
мђрын, ауызды соданыњ 2% ерітіндісімен жуу
керек, оѓан жылы кофе, ѕлде сџтке боржоми
ќосып берілсе ол љте жаќсы кљмек есебінде
саналады.
"В" жѕне "М" маркалы
противогаздар хлордан сенімді ќорѓану ісін
атќарады.
Кљп мљлшердегі хлор сумен
зарарсыздандырылады.
Кџкіртті газбен заќымданѓан адамды
ауаѓа шыѓару, љттегімен ингаляциялау, ауызы-мђрынын
жѕне кљзін 2%-тік сода ерітіндісімен шаю,
сырќат адамды жылыту керек. Кџкіртті газдан
ќорѓайтын "В" маркалы противогаздар.
Зарарсыздандыру жџмысы сумен немесе су
ќосылѓан сілті ерітіндісімен жџргізіледі.