МАЗМЂНЫ

 3 ТАРАУ. БИОЛОГИЯЛЫЌ ЌАРУ ЖЅНЕ ИНФЕКЦИЯЛЫЌ АУРУЛАР

          Дџниеде тањќалатын нѕрселердіњ бірі микроорганизмдер, оларды микробтар деп те атайды. Љте ђсаќ, кљзге кљрінбейтін, тірі табиѓаттыњ дамуында микробтардыњ џлесі љлшеусіз келеді. Љмірдіњ пайда болуына, оныњ џздіксіз жалѓасуына да љздерініњ ыќпалын тигізе љтіп жатыр десек артыќшылыќ болмас. Есепсіз санды, алуан тџрлі біткен олар біздіњ љмірімізде ќђтылмас серіктеріміз. Мысалы, адамныњ жуылмаѓан ќол терісініњ ѕр 1 мм2 ауданында 200 миллионѓа жуыќ микробтар болады екен.

 

 

          Сонымен бірге микробтардыњ бірталайы, малѓа љсімдіктерге, адам денсаулыѓына, љміріне зиянды жѕне ќауіпті. Ѓылым жолында табылѓан, ал кљбісі ѕлі де ашылмаѓан, микроорганизмдердіњ кейбір тџрлері ауруѓа себеп болып, оны бір адамнан екінші адамѓа жђќтырып, аурудыњ тџрлерін едѕуір кљлемге таратады да эпидемия деген ауру індетін туѓызады. Осы ќасиетіне негізделген жаппай ќыру ќарулардыњ бірі болып табылѓан биологиялыќ (бактериологиялыќ) ќаруды бір ќатар мемлекеттер дамытып келеді. Инфекция аурулардыњ ќоздырѓыштарына, таратушыларына микробтардыњ бактериялар, вирустар, риккетсиялар, спирохеттер, сондай-аќ сањыру ќђлаќтар деп атайтын тџрлері мен ќарапайым жљндіктер жатады.

 

 

         Бактериялар - бірклеткалы микроорганизмдер тобы, кљлемі 0,5-1 микрон шамасында олар 700-900 есе џлкейтетін микроскоп арќылы ѓана ѕр-тџрлі пішінді болып кљрінеді: таяќша пішінділері - іш сџзегініњ ќоздырѓышы, шар (стрептококк, стафилококк), ирек жіп (спирил), имек таяќша - тырысќаќ вибрионы.

         Вирус тар - тџмау, аусыл, полиомиелит, наѓыз шешек, энцефалит, ќызылша жѕне басќа аурулардыњ ќоздырѓышштары-тек электронды микроскоп арќылы ондаѓан, жџздеген мыњ есе џлкейтілгенде ѓана кљрінетін микроорганизмдер.

         Риккетсиялар болса бактериялар мен вирустар аралыѓында мљлшері жаѓынан бактерияларѓа жаќыныраќ келеді, олар Ку-ќызбасын, іш сџзегін т.б. ауруларды ќоздырады. Спирохеталардыњ пішіні жіњішке бђранда бейнелі шапшањ иілетін микроорганизмдер тѕрізді болады (ќайталама сџзек ќоздырѓыштары). Бђдан басќа кейбір инфекциялы аурулар сањырауќџлаќтардан таралады (ќауіпті микоза, таз жѕне басќалар). Сањырауќџлаќтар (кѕдімгі сањырауќџлаќтармен аттас болѓанымен ѕрине басќа) ќђрамы жаѓынан бактериялардан ѕлде ќайда кџрделі.

        Адам организмінде неше тџрлі микробтар біраз уаќыт мекендеп зиянын тигізбейді (шартты патогенді микроорганизмдер), ал организмніњ љз ќорѓану кџші кемігенде осы микробтардыњ кџшеюге жаѓдайы туады да олар бір ќатар ауруларды ќоздыруы мџмкін (кљршиќан, холецистит, пиеолонефрит жѕне басќа). Тіршілік барысында микробтар љздерініњ љнімдерін (токсиндер) бљледі, сол љнімдердіњ арасында улылылары да бар. Токсиндер ѕлсіреген организмді ѕсте одан ѕрі ќарай ќђлдыратады, ауруды ауырлатады. Ботулиникалыќ токсин, мысалы, љте кџшті у, одан адам љлуі мџмкін.

          Микроорганизмдермен ќоздырылѓан жѕне солар арќылы ауру организмнен сау организмге жђѓатын ауруларды инфекциялы аурулар деп атайды. Сау адамѓа инфекция мынадай жолдар арќылы љтуі мџмкін:

         -организмнен бљлінетін сілекей тамшыларымен ауа арќылы науќас жљтелгенде, тџшкіргенде, сљйлескенде тыныс алу органдарына енеді (тђмау, ќызылша, ќызамыќ); су жѕне азыќ-тџлік арќылы (тырыспа, іш сџзегі, дизентерия), ал олар болса, мысалы џшін, шыбындар, кеміргіштер микробтарды тасымалданудан зарарданады;

         -инфекцияланѓан жѕндіктердіњ шаѓуынан, мал, хайуандардыњ тістеунен, ќабуынан;

          -жаралар немесе терініњ кесіктері арќылы;

          -ауру адамѓа не малѓа жуысќандыќтан (контакт арќылы);

          -зарарсыздандырылмаѓан медициналыќ ине жѕне хирургиялыќ аспаптары арќылы.

         Осылардыњ бѕрін инфекцияныњ таралу механизмдері дейді. Ѕр ауруѓа љзінше берілу механизмдері тѕн. Инфекциялы аурулардыњ таѓы бір ерекшелігі - ол жџѓу сѕтінен бастап аурудыњ алѓашќы белгілері білінгенге дейін біршама уаќыттыњ љтуі, басќаша айтќанда бђл аурулардыњ жасырын мерзімі (инкубациялыќ кезењі) болады. Осы уаќытта адам сырттай ќараѓанда сау болып кљрінеді, біраќ енген микробтар љрістеп кџшее жатады. Аурудыњ тџріне ќарай инкубациялыќ кезењі бірнеше саѓаттан бірнеше айѓа созылады. Адам организміндегі ќоздырѓыштардыњ белгілі орнына жѕне инфекцияныњ берілу механизміне ќарай барлыќ инфекциялы ауруларды оларѓа тѕн ортаќ белгілерге байланысты тљрт топќа бљледі:

        -ауадаѓы тамшылар арќылы берілетін тыныс алу жолдарыныњ инфекциялы аурулары - тђмау жѕне тыныс жолдарыныњ жіті аурулары, баспа, дифтерия, ќызылша, кљкжљтел, туберкулез, наѓыз шешек;

        -азыќ-тџлік љнімдері, су, топыраќ, лас ќол, тђрмыстыќ нѕрселер, шыбындар арќылы љтетін ішек инфекциялы аурулар-дизентерия, іш сџзегі, паратиф, тырыспа, инфекциялы гепатит, полиомиелит;

        -ќансорѓыш тасымалдаушылар (маса, кене, бџрге, бит, ќђмыты жѕне т.б.) шаѓуы арќылы тарайтын ќан инфекциялы аурулар -безгек, бљртпе жѕне ќайталама сџзектері, кене энцефалиті, оба, туляремия;

        -кљбінесе жанасу арќылы љтетін дене сыртындаѓы инфекциялы аурулар - басыр, ќотыр, тџйнек, сіреспе.

 3.1. БИОЛОГИЯЛЫЌ ЌАРУДЫЊ ЌЫСЌАША СИПАТТАМАСЫ

            Биологиялыќ ќару ќазіргі заманныњ ќауіпті ќарулардыњ бір тџрі жѕне ол халыќты жаппай ќырып жою маќсатына арналѓан, оныњ потенциалы орасан зор: ќђрѓаќ биоматериалыныњ ѕр грамм мљлшерінде жџздеген миллиард микробтар болуы мџмкін. Мысалы, таза кристалды ботулиникалыќ токсинныњ 1 граммы 8 млн. адамды уландырып љлтіре алады. Химиялыќ ќару бірінші дџние жџзілік соѓыста, ядролыќ ќару екінші дџниежџзілік соѓыста ќолданылѓан болса, биологиялыќ ќару ѕлі пайдаланылмаѓан. Сондыќтан оныњ салдары ешкімге беймѕлім. Айтарлыќ, кейбір инфекциялы аурулар (тџмау) бір мезгіл кљтерілісінде бірнеше мемлекет территориясына, бірнеше ќђрлыќќа таралады - бђл ќђбылысты пандемия деп атайды. Химиялыќ ќару сыњайлы биологиялыќ ќару ѓимараттарѓа, ќђрылыстарѓа, жабдыќтарѓа тікелей љзініњ ѕсерін тигізбейді, біраќ адамдарды ауруѓа ђшырату арќылы љндіріс тіршілігін мџлде тоќтату мџмкін. Биологиялыќ ќару ќђралдары ретінде жау мынандай аурулардыњ ќоздырѓыиітарын пайдалануы мџмкін:

         -адамдарды заќымдау џшін - тџйнек, оба, наѓыз шешек, туляремия, сап, мандам, тырыспа, сары ќызба, орнитоз, іш сџзегі, ќу-ќызбасы, Цуцугамуши ќызбасы, солар мен ќатар ботулиникалыќ токсин;

        -жануарларды заќымдау џшін - аусыл, оба сап, тџйнек жѕне т.б.; љсімдіктерді   заќымдау   џшін   -   астыќ   тџќымдастарыныњ тотоќтырѓышы, кџріш пирикуляриозы, картоп фитофторозы, маќта гоммозы, ж.т.б.

        Биологиялыќ ќарудыњ негізін биологиялыќ ќђралдар ќалайды. Олар: бактериялар, вирустар, риккетсиялар, сањырауќђлаќтар; микробтардыњ љнімдері - токсиндер, мал жѕне ауыл шаруашылыќ љсімдіктеріне зиян келтіретін жѕндіктер мен зиянкестер, ауру ќоздыратын микробтарды тасымалдайтын жѕндіктер жѕне љсімдіктерді шірітетін синтетикалыќ химиялыќ заттар-гербицидтер мен дефолианттар.

        Биологиялыќ ќаруды нысаналарѓа жеткізу немесе ќолдану ѕдістерін екі топќа бљлуге болады: негізгі ѕдіс жэне диверсия жасау ѕдісі.

 

 

        Негізгі ѕдісі бойынша биологиялыќ ќђралдар аэрозоль (тђман) тџрінде ќђрѓаќ немесе сђйыќ ќалпында жел баѓытымен жіберіледі, сонда жерге жаќын ауа ќабатыныњ жџздеген шаршы шаќырымы зарарданылады (заќымѓа ђшырайды). Ѕдісті ќолдану џшін аэрозолды ђшаќтардан арналѓан шањдатќыштар арќылы себеді немесе авиациялыќ бомбалар тасталады. Одан басќа, жерге тиісімен љздігінен жарылатын: зењбірек снарядтары, миналар, пластиктен жасалынѓан бомбалар, контейнерлер, кассеталар, басќармалы биологиялыќ зымырандар. Нысаналарѓа жеткізу џшін ауа шарлар да пайдалануы мџмкін.

          Майда диверсия жасау маќсатында адамдардыњ кљпшілігі жиналатын жерлерде (вокзал, аэропорт, базар, стадион, мейрам

кџндерінде џлкен алањдар) жѕне ірі ќалалардыњ су ќђбырларына, ќђдыќтарѓа, џлкен мекемелердіњ ѓимараттарыныњ ауа ауыстыру арналарына салу џшін ампула тѕрізді ђсаќ мљлшерлі ыдыстар немесе шањдатќыш пеналдар пайдаланылады.

        Микроорганизмдер дайын не жартылай дайындалѓан таѓамдарѓа да салынып ќоюлуы мџмкін.

        Биологиялыќ ќару ќолданылѓанына кљз жеткізу џшін зымырандардыњ, бомбалардыњ ќалдыќтарын табу керек. Оларды ќђрамы ерекшеліктерінен тануѓа болады. Биобомбалар жарылѓанда ќатањ, аса кџшті емес дыбыс шыѓады, сол жердер тџтін тѕрізді аэрозоль жан жаќќа сейіледі. Осымен ќатар заттарда, аѓаш жапыраќтарында, шљпте тамшылар байќалады. Ѕсте дѕлірек бђл жаѓдайды бактериологиялыќ баќылау мен тексеруден алынѓан шљкілерді лабораториялыќ зерттеуден љткізгенде аныќтайды. Ќазіргі заманда соѓыс жџргізген мемлекеттердіњ маќсаттары ѕр-тџрлі болуы мџмкін, біраќ ењ басты сол маќсаты - жауды жењу. Биологиялыќ ќаруды іске ќосу да осы салада жатыр:

        -жаудыњ халќын ќарсы тђралмайтын ету џшін едѕуір шыѓынѓа ђшырату, мџмкіндік болса сол џшін малын да, љсімдіктерін де ќыру;

        -демографиялыќ  маќсаты  -  экономикалыќ  жѕне  саясаттыќ маќсаттармен ќалыптасады;

        -жењіліске    ђшыраѓан    мемлекеттіњ    соњѓы    шара    ретінде биологиялыќ ќаруды пайдалануы ѓажап емес;

        -эскери   материалдар   мен   жабдыќтарды   бџлдіру   џшін   де микроорганизмдер табылѓан.

        Биологиялыќ ќаруды ќолдану - адамзат алдындаѓы ауыр ќылмыс деп саналады, сондыќтан оны ќолдануѓа тыйым салынѓан жѕне оны жою туралы халыќаралыќ келісімдер бектітілген. Алайда бір ќатар мемлекеттер биологиялыќ ќаруды ђдайы дамыту џшін кљп кљлемді ќаржы жђмсап отыр. Жасырын тџрде ќђпия лабораторияларда биолог-ѓалымдар алуан тџрлі микробтардыњ жања ђрпаќтарын ѕлпештеп љсіруде. Бџл салада жђмыстар тоќтатылмайтын кљрінеді, љйткені биологиялыќ ќђралдарды ќару ретінде ќолдану џшін оларды мынадай ќасиеттеріне ќарай тањдап, іріктеп алады:

        -ашыќ ортада    (адам денесінен тыс)    бейімделіп, тірі ќалу ќабілеті;

        -дерттіњ ауыр, кџрделі формасын ќоздыру ќабілеті;

        -ауруды   тікелей    аэрозольдан   ќоздыруымен   бірге   науќас адамнан сау адамѓа љту, ауруды жђќтыру ќабілеті;

        -сырќаттыњ   жасырын,   инкубациялыќ   мерзімініњ   ђзаќтыѓы (ќысќа мерзімі де созыњќы мерзімі де жаѓдайѓа ќарай ќажет болады);

        -аурудыњ ђзаќтылыѓы;

        -барлыќ науќастардыњ санындаѓы љлімге соќтыратын, адам шыѓынына ѕкелетін џлесі;

        -биоќђралдыњ аз мљлшерімен-аќ дертті ќоздыру ќабілеті (аса патогендік микробтардыњ инфект мљлшері азыраќ болады).

         Молекулярлыќ биология мен генетиканыњ дамуы барысында микроб штаммыларыныњ не бір рекомбинанттары (љзгертілген микроорганизмдер) дџниеге келуде. Солардыњ ішінде дѕрілерге баѓынбайтындары, љнімдерініњ кџшті улылыѓы бар, танып білу ѕдістеріне сай келмейтін микроорганизмдер де жоќ емес. Ќару ретінде пайдалану жолында ѕсіресе ќђралдардыњ ерекше ќасиеттеріне назар аударылады. Мысалыѓа, плазмидтер деген кџрделі микроорганизмдер (ДНК-ныњ жеке алынѓан молекулалары) патогендік информацияны сау молекулаларѓа ендіріп, оны тђќым ќуалайтын дерт ќылады.