
Тљтенше жаѓдайлар џш ортада пайда
болады: љндірісте (техногендік), табиѓатта
жѕне экологиялыќ ортада, сонымен бірге
болуы мџмкін ќарќынымен (кљлемділігімен)
сипатталады да, жеке (бір кѕсіпорныныњ
жекелеген жџйесінде), объектілік,
жергілікті, аймаќтыќ жѕне глобальды болып
бљлінеді, сонымен авария (сѕтсіздік) немесе
апат (катастрофа) деп аталады. Экологиялыќ
апатты ќасырет деп те атайды, мысалы, Арал
ќасыреті. Басты белгілеріне шыѓынныњ
ауырлыѓы жѕне адам ќђрбандарыныњ болуы
жатады. Авария деп кљбіне адам љлімі жоќ
оќиѓаларды айтады. Стихиялыќ, апат ѕдетте
кљлемді сипатта болады, сондай-аќ,
геолргиялыќ, гидрогеологиялыќ,
атмосфералыќ жѕне басќа да жаѓдайлардыњ
себебімен тџсіндіріліп (табиѓи љрттер,
жаппай кљпшілік аурулар) кљбіне техногенді
сипаттаѓы авариялар мен апаттардыњ пайда
болуына ѕкеледі. Экологиялыќ апаттар
тђрѓылыќты жерде кљптеген жаѓымсыз
љзгерістерді туындатады, сондай-аќ ѕдетте
тірі организмдердіњ љліміне (ќђстар,
балыќтар мен кљптеген басќа жануарлар)
ѕкеледі; олар стихиялыќ ќђбылыстардан да,
техногенді авариялардан да љрістеуі мџмкін.
Авариялар мен апаттардыњ
мінездемелерін, олардыњ заќымдану
ошаќтарыныњ ерекшеліктерін білмей, пайда
болѓан себептерін тџсінбей ауыртпалыќты
алдын алу жѕне салдарын ойдаѓыдай жою
мџмкін емес десе болады.
Жиырмасыншы ѓасырдыњ аяѓында табиѓи
сипаттаѓы тљтенше жаѓдайлардыњ дамуы
байќалды. Жанар таулардыњ ѕрекеттері љсті,
ѕсіресе жер сілкіністер тым кљбейді, ал
топан су басу жѕне ќатты
дауылдар
мен ірі тайфундар ѕдетке айналѓан сияќты.
Бђл тенденция ескерусіз ќалмады, біраќ
ќауіп мџмкіншілігі биік болѓан аймаќтарда
бѕрібір кљп ќабатты џй ќђрылыстарын, зияны
зор љндіріс кѕсіпорындарын салу ѕліде
жалѓасуда. Осы факторлар ќауіпті
аймаќтарда адамдардыњ шоѓырлануына
септігін тигізіп, тђрѓындардыњ љміріне
ќатер тљндіруде, стихиялыќ апаттардыњ
кљптеген катастрофалыќ зардаптарын
туѓызуда.
- Ќауіпті табиѓи
ќђбылыстарды себебіне жѕне сипатына ќарай
жалпы былай жіктеуге болады:
- геологиялыќ
(геофизикалыќ) ќђбылыстар - жер сілкіністер,
жанартаулар атќылауы, жер жѕне ќар
кљшкіндері,селдер;
- метеорологиялыќ
(ауа-райына тѕн)
ќђбылыстар-дауылдар, борандар, ќђйындар;
- гидрологиялыќ
ќђбылыстар-топан су басуы, цунами,
љзендердегі мђздыњ кептелуі, сењніњ
тоќтауы, љкпек желдіњ ѕсерінен су
дењгейініњ кљтерілуі;
- табиѓи љрттер - орман, дала, шым тезек
љрттері;
-
жаппай
кљпшілік аурулары (жђќпалы аурулардыњ кењ
тарап жайылуы) - эпидемиялар (індет),
эпизоотиялар, эпифитотиялар.
Табиѓаттыњ ќаћарлы ќђбылысы - жер
сілкіну- жалпы (кљбіне) геофизикалыќ
себептерден болатын жер ќыртысындаѓы, оныњ
астынѓы ќабаттарындаѓы дџмпу (соќќы, ќимыл)
жѕне жер бетіндегі діріл, тербеліс. Бђныњ
бѕрі былай љрістейтін кљрінеді. Жер
ќайнауында ѕрдайым кџрделі процесстер орын
алуда.
Жер ќыртысы бір тђтас емес, оны
литосфералыќ плиталар (блоктар) ќђрайды-континенталдыќ
жѕне мђхиттыќ; плиталардыњ (тахталардыњ)
шеттерін сейсмикалыќ жѕне тектоникалыќ
жаѓынан алѓанда белсенді опырылу (уатылу)
аудандар ќоршайды. Литосфералыќ плиталар
ѕрдайым ќозѓалыста болып жылына 1-6 см
жылдамдыќпен тџрлі баѓыттарѓа жылжиды.
Бђндай ќозѓалыстардыњ себебі - Жер шарыныњ
айналу динамикалыќ эффектілермен џйлескен
жер ќыртысыныњ астындаѓы ыстыќ жѕне ќою
сђйыќтыќтыњ баяу конвекция тџріндегі
аѓыстары шыѓар деп білеміз. Бір жерде жања
сђйыќ зат тљменнен жоѓары кљтеріліп
плиталарды жан-жаќќа ыѓыстырса,
екіншісінде плиталар бір-бірін шеттерімен
жанай љтеді, ал таѓы басќасында бір плита
екінші плитаныњ џстіне мінгесіп оны
тљменге батырып жатады. Таќталардыњ
осындай баяу ќимылдары бара-бара
кернеулердіњ пайда болуына, олардыњ
ђлѓаюына ѕкеледі де оларды арттыра тџседі.
Енді осы кернеулер аќыры жер сілкінісіне
айналу џшін бір тџрткі болу керек сияќты.
Тџрткі ретінде келесі физикалыќ процесстер
болуы мџмкін: ай жѕне кџн тартысымен
болатын су толысуы; кџн белсенділігі; жер
полюстерініњ орнынан жылжуы; жер
субядросыныњ ќозѓалысы бірќалыпты
еместігі (элипс бойынша жылжуы); басќа
жердегі сілкіністер; адам ѕрекеттері (?);
аталѓан процесстердіњ бір-бірімен џйлесіп
келуі.

Терењдіктегі
тектоникалыќ
кџштер
ѕсерінен
орасан
зор
ќысым
немесе
жер
астындаѓы
жарылыс
мантияда
кернеулер
туындатып,
жер
астын
дџмпітетін
жѕне
бетін
дірілдететін
жер
сілкінудіњ
кљзін
пайда
етеді.
Ќатты
кџштердіњ ѕсерінен кџштену, ќозѓалыс пайда
болады, жер ќабаттарыныњ формасы љзгереді,
ќатпарлары жиырылып, бір-бірінен ажырап,
жер тџйдектерге айналады. Жарылыс
айтарлыќтай лезде болатын ќатты соќќы
сипатында, немесе бір ќатар дџмпулер
тџрінде љтеді. Жер ќойнауында шоѓырланѓан
энергия бѕсењдетіледі.
Ол жер ќабатыныњ ќалыњдыѓында серпінді
толќындар туындатып, солар арќылы жер
бетіне жетеді де, ќирату себебі болып, бара-бара
сейіледі.

Жер
астынан
дџмпу
пайда
болатын
алап-
жер
сілкіну
ошаѓы
-ішінде
кљптен
бері
жиналѓан
энергияныњ
ытќып
шыѓу
процесі
љтетін
жердіњ
ќалыњ
бір
аумаѓы
болып
табылады.
Ошаќтыњ
ортасынан шартты тџрде гипоцентр деп
аталатын нџкте алынады. Гипоцентрдіњ жер
бетіндегі проекциясы (пішіні) эпицентр деп
аталады. Гипоцентрден тђс-тђсќа бойлай жѕне
кљлденењ жайылатын серпінді сейсмикалыќ
толќындар, ал эпицентрден тђс-тђсќа жердіњ
бетімен џстінгі сейсмикалыќ толќындар
таралады. Кџшті жер сілкініс кездерінде жер
ќабаттыњ (топыраќ) тђтастыѓы бџлінеді, жер
сілкініс жер астынан шыѓатын гуілге
ђласады. Жер сілкіну ќаѓида бойынша, пайда
болѓан кезіне дейін, ќашыќтыќќа байланысты
ѕрќилы ќарќындаѓы кљптеген дыбыстар
шыѓарады. Эпицентрге жаќын жерде ќатпарлы
шоќы џйіндісініњ опырылѓанындай ќатты
дыбыстар естіледі; одан гљрі алыстањќыраса
дыбыстар кџнніњ кџркіреуіне немесе
жарылыстыњ гуіліне ђќсап кетеді.
Жер ќойнауындаѓы дџмпулердіњ
нѕтижесінде бірнеше секундтыњ арасында
немесе кљзді ашып-жђмѓанша жер ќыртысыныњ
бір учаскелері кљтерілсе, келесі
учаскелері бірнеше сантиметр немесе тіпті,
бірнеше метр тљмен тџседі, ал кейбір
учаскелер басќаларына ќараѓанда
горизонталь баѓытта да ќозѓалады. Џйлер мен
ѓимараттар, кљпірлер ќирайды, темір жол
рельстері иіліп џзіледі. Аѓаштар
бђтаќтарын жерге тигізе тењселеді.
Коммунальдыќ-энергетикалыќ желілері істен
шыѓып ќалады, адамдар ќђрбан болады. Газ
жѕне электр желілерініњ бџлінуінен љрт
шыѓады. Тауларда опырылып ќђлау жѕне
кљшкіндер, џлкен ойыстар да болуы ыќтимал.
Су астында жер сілкінгенде орасан зор
толќындар - цунами пайда болады; ќђрѓаќта
сђрапыл ќирату пайда ететін, биіктігі 60
метрден асатын цунами тіркелген. Жер
сілкіну адамдарѓа ырымшыл џрей туѓызатын
зілзала ќђбылыс. Жер сілкінудіњ
материактерде де, мђхиттарда да болып
тђратынын баќылаулар кљрсетеді.
Жер сілкіну ошаѓыныњ кљлемділігі
бірнеше километр мен бірнеше жџз километр
арасында љзгермелі. Екі негізгі
сейсмикалыќ белдеу белгілі. Жер орта тењізі
- азиаттыќ сейсмикалыќ белдеу; бђл
Португалия, Италия, Грекия, Туркия, Иран,
Солтџстік Џндістан жѕне ѕрі ќарай Малайзия
архипелагын ќамтиды; Тыныќ мђхиттыќ
сейсмикалыќ белдеу- Жапония, Ќытай, Ќиыр
Шыѓыс, Камчатка, Сахалин жѕне Курил
аралдарын ќамтиды (Жер шарыныњ
сілкіністерініњ 90% осы белдеуде љтіп жатады).
Ќазаќстан шекарасында Алматы, Ќызыл-Орда,
Шыѓыс Ќазаќстан, Мањѓыстау, Жамбыл жѕне
Оњтџстік Ќазаќстан облыстары сейсмикалыќ
ќауіпті аймаќта орналасќан.
Жер сілкінудіњ негізгі сипаттары деп
ошаѓыныњ терењдігін, магнитудасын жѕне жер
бетіндегі ќарќындылыѓын айтуѓа болады.
Жер сілкінудіњ ошаѓы ѕрќилы
терендіктерде, кљбінесе 20-30 километр
терењціктегі жер ќыртысында пайда болады.
Кейбір аудандарда жџздеген километр
терењдіктен шыѓатын ќимылдар байќалады.
Магнитуда жер сілкінісініњ жалпы
энергиясын сипаттайды. Ол эпицентрден 100 км
ќашыќтыќта микрон бірлігімен сейсмограф
љлшеген топыраќ ќимылыныњ максимальды
амплитудасынан (топыраќ тењселу ауытќу
шегінен) алынѓан логарифм болып табылады.
Рихтер баѓанасы бойынша магнитуда (М) ноль
мен тоѓыз сандардыњ арасында љзгереді. Егер
Магнитуда бірлікке арттса топыраќ ауытќуы
он есе ђлѓаяды, сондай-аќ жер сілкінудіњ
жалпы энергиясы отыз есе артады. Оны
тџсіндіру џшін мынаны кљрсетеміз.
Тџсіндірме:
М- магнитуда;
X-
жер тербелісініњ
амплитудасы (микрон љлшемінде).
Олай болса:
М=lgХ,
Х=10М;
Егер М2=М,+ п, онда: X2=10M2=10M1+n=X1*10n
n- толыќ сан болатын жерде.
Сол арќылы: п=
1, Х2= 10 X,.
Жер бетіндегі энергияныњ ќарќындылыѓы
баллмен љлшенеді. Ол ошаќтыњ терењдігіне,
эпицентрден ќашыќтыѓына, топыраќтыњ
геологиялыќ ќђрылысына жѕне басќа да
факторларѓа байланысты болады. Љзініњ
ќарќыны бойынша, яѓни жер бетінде білінуіне
ќарай, халыќаралыќ сейсмикалыќ М8К-64
баѓанасына сѕйкес, жер сілкіну 12 градацияѓа
- баллѓа бљлінеді. АЌШ-да 12 баллдыќ ММ
баѓанасы ќолданылады. Жер ќыртысында пайда
болѓан негізгі сызат (жарыќ, жарыќшаќ)
терењдікте тоќтап ќалуы немесе жер бетіне
шыѓуы мџмкін; оныњ ђзындыѓы бірнеше метрден
жџздеген километрге барады (ірі сілкініс).
Сілкіну ауданныњ радиусы орта
ќарќындылыѓында 5-15 км, ал кџшті болѓан
кезде 50-160 км ќђрайды. Кљлемді сейсмикалыќ
толќындар (алѓашќылары, негізгілері) 3-8 км/с
жылдамдыќпен таралады, екінші кезењдегілер
- 2-5 км/с.
Жер ќыртысыныњ ќозѓалысын сезетін
аспаптар, сейсмографтар, оныњ болмашы
сілкінуін љлшеп, жазып отырады. 1-2 баллдыќ
ѕлсіз жер сілкінуді адам сезбейді, оларды
аспаптар ѓана тіркейді. Олар планетамызда
кџнделікті болып тђрады. 4-баллдыќ жер
сілкінісінде заттар (ыдыс, шыны, есік)
тењселеді жѕне жењіл сылдыраѓан дыбыстар
естіледі; 6-баллдыќ (кџшті) сілкінуде
ќабырѓадан картиналар ќђлап, сылаќтардыњ
бљлшектері уатылып ѓимараттардыњ
ќабырѓалары жарылып, џйлер жењіл бџлінеді;
7- баллдыќ (љте кџшті) сілкінуде тасты
џйлердіњ ќабырѓаларында жарыќтар пайда
болады, нашар џйлер ќирайды; 8-баллдыќ (ќирататын)
сілкінуде мыќты салынѓан ѓимараттар
ішінара ќирайды; 10 баллдыќ (жойќын)
сілкінуде ќђрылыстар толыќ бђзылады, темір
жол рельстері майысып, жер бетінде жарыќтар
пайда болады, кљшкін, опырылып ќђлау деген
ќђбылыстар орын алады; 12-баллдыќ сілкінуде
ешќандай ќђрылыс шыдамайды, жерді џлкен
жарыќтар бљліп тастайды, кљшкіндер мен
опырылып ќђлау саны љте кљбейеді, су
ќђламалар (сарќырамалар) пайда болады,
љзендер аѓысы баѓытын љзгертеді. Осылайша,
жаппай кљпшіліктіњ зардап шегу ошаќтары
жер сілкінісі 7-8 баллдан бастап, одан да
жоѓары болѓан аймаќтарда орын алады.
Жер сілкіну оќиѓаларын жыл бойынша
планетамызда болатын жиілігі жѕне ђзаќтыѓы
бойынша да жіктеуге болады, олар да баллдыњ
љсуіне байланысты. Мысалы, 11-12 баллдыќ жер
сілкінулер жылына 1-2 ѓана рет болса, олардыњ
ђзаќтыѓы 30 секунд пен 90 секунд арасында
созылады. Бђндай жаѓдайда сілкініс алатын
аумаќтар (6 баллдыќ сілкінуден бастап
ќосќанда) радиусы 80-160 км-ге жетеді. 7-8
баллдыќ сілкінулер 10-30 секундта љтіп,
жылына 100-150 рет болады. Кџшті жер
сілкіністері, ќарќындылыѓы 5-6 баллѓа
баратындары, жылына 8000 реттей орын алады,
ђзаќтыѓы 5 секунд. Яѓни, жер сілкіну - бђл
айтарлыќтай жиі жѕне ќауіпті табиѓи
ќђбылыс. 1999 жылы кљптеген адам ќђрбаны мен
орасан ќиратулар ѕкелген жер сілкіністер
Тџркияда, Грекияда жѕне Тайванда љтті.
Жалпы, жер шарында жылда 100 мыњѓа таяу
сілкіністер љтіп жатады.
Жер сілкінісі басќа да стихиялыќ жѕне
техногенді апаттарѓа, ауыртпалыќтарѓа
себеп болады, мысалы, топан су басуына (бљгендер
мен бљгеттерді бђзу арќылы), љрттерге (мђнай
ќоймаларын ќиратуында, газ ќђбырларын
џзгенде), кџшті ѕсер ететін улы заттарды
ашыќ далаѓа шыѓарып жіберетін химиялыќ
кѕсіпорындардаѓы аварияларѓа,
радиобелсенді заттарды ќоршаѓан ортаѓа
шашырататын атом электростанциялардаѓы
апаттарѓа жѕне таѓы басќаларына. Кџшті жер
сілкіну ядролыќ заќымдау ошаѓында болатын
салдарын еске тџсіреді.
Ѓылым жѕне техниканыњ жетістіктерін
пайдалана отырып, жер сілкінісініњ болуы
мџмкіндігін алдын ала білу маќсатында, бір
ќатар мемлекеттер осы салада ѓылыми
зерттеулер жѕне тѕжірибе љткізуде.
Белгісіздік (кљп ђштыќ) шарттарыныњ кљп
болуыныњ салдарынан сілкіністі дѕл болжау
љте сирек кездеседі. Дегенмен, жер сілкіну
жаршыларына мыналар жатуы мџмкін: ѕлсіз
сілкіністерініњ болуы, жатады. 10-30 км
терењдікте жердіњ кейбір орындарында
ѕрќилы себептерден балќытылѓан магма
жиналады; ал тектоникалыќ ќимылдардан жер
ќыртысында жарыќша сызаттар пайда болса,
сол магма сызаттар арќылы жоѓары ќарай зор
ќысыммен атќылап жер бетіне тљгіледі. Бђл
процесс барысында су булары жэне ѕр тџрлі
газдар бљлініп едѕуір ќысыммен жолында
кездесетін бљгеу нѕрселерді айдап ђшыртады.
Жердіњ бетіне шыѓа магманыњ бір бљлігі шлак
болып, екіншісі лава тџрінде аѓады. Шлактар,
пемза, кџлі, тау жыныстары шыќќан жердіњ
айналасында ќоќырап џйіледі де бара-бара
љсетін тауды ќђрайды. Осындай тауды
жанартау деп атаѓан. Оныњ тџрі кљбінесе
конусќа келеді.
Ќђрлыќтыњ
беті мен мђхиттардыњ тџбінде осылай пішіні
мен ќђрамы ерекше боп, тау жыныстары пайда
болады.
Магманыњ жоѓары кљтерілетін љзегі
вулканныњ кљмейі деп аталады, кљмей
кратермен аяќталады. Газдар мен су буы,
вулкан тозањдары, орасан зор кџл жѕне
атќылап шыѓатын тастар, магма сол кратер
арќылы жер бетіне шыѓады. Вулканныњ кџлі
жарылыс кезінде тџзелетін лаваныњ љте ђсаќ
бљлшектері болып табылады. Ауада суыѓан
кџлдіњ бір бљлігі таудыњ айналасына шљгіп,
ќыстаќтарды басып ќалады; келесі бљлігін
жел жџздеген километр ќашыќтыќќа ђшырып
ѕкетеді. Жерге шљккен вулкан жыныстарын
тефра деп атайды. Тефраны ќатып калѓан
лаваныњ сыныќтары ќђрайды. Сыныќтардыњ
ірілерін таужанардыњ бомбалары дейді,
майдаларын -таужанар ќђмы, ал ењ ђсаќтары
кџлі деп саналады. Вулкан кџлі ѕдеттегі
отын жанѓаннан кейін алынатын кџлге
ђќсамайды.
Тефраныњ
жерге тџсуі мал, жануарлардыњ,
љсімдіктердіњ жоюлуына, ал кей кезде адам
ќђрбанына ѕкеліп соѓады.
Вулкан атќылаѓан кезде жер астынан гуіл
естіледі, кейде жер сілкініп, жањбыр жауады.
Егер атќылауѓа дейін жанартауды ќар мен
мђзбасып жатќан болса, ќызѓан лава оларды
ерітіп жібереді. Кџлмен араласќан су љте
кџшті лай тасќынын туѓызып, ол беткейлерді
бойлай тљмен зор жылдамдыќпен аѓады. Едѕуір
тыѓыздыѓы бар бђл аѓындар кездескен ірі тас
кесектерін ќозѓалтып љзімен бірге тартып
тџсіреді де ќауіптілікті одан ѕрі
жоѓарлатады. Ќђтќару жђмыстары жѕне елді
басќа жерге кљшіру бђндай кезде ауырлана
тџседі.
Жанартаудан шыќќан газ бен су булары
шыжып тђрѓан бђлттарды тџзейді, ол соќќы
толќын тџрінде, жылдамдыѓы саѓатына 40 км-ге,
температурасы 1000°С-дейін баратын жылжыѓан
ыстыќ дуал сыќылды келеді. Мђздаќтар
ерігенде аз уаќыт арасында топан суѓа
айналып кетеді. Лава аѓыныныњ
температурасы да 900-1000°С-ќа жетеді, біраќ
оныњ жылдамдыѓы тау конусыныњ ењісіне
байланысты; кљбіне олі км/саѓ аспайды.
Жанартаудыњ атќылауы љте улы, адам
денсаулыѓына зиян, аса ќауіпті газтектес
ќоспаларыныњ шыѓуымен ђштасады - кџкірт
тотыќтары, кџкірт сутегі, хлорсутегі жѕне
фторсутегі ќышќылдары, кљміртек газдары –
бѕрі љте биік концентрацияда таралады. Бђл
газдардыњ бљлінуі ђзаќ уаќыт, вулкан лава
мен кџлін шыѓаруын тоќтатса да, жалѓаса
беруі мџмкін.
Мексиканыњ оњтџстігіндегі 1943 жылы
жџгері егістігінде басталѓан вулкан бес
кџнде биіктігі 160 м конус тѕрізді тауды
пайда етіп 1952 жылы сљнді; бђл кезде оныњ
биіктігі 2800 м бодды. Ењ биік сљнбеген
жанартау - Ключи Шоќысы- Камчатка тџбегінде
орналасќан. Ѕлденеше рет атќылаудыњ
нѕтижесінде 5 мыњ жыл ішінде оныњ биіктігі
4750 м-ге жеткен. 1975 жылы сол Камчаткада
бірнеше айдыњ ішінде бірден жањадан сегіз
вулкан пайда болды. Кџл бђлты 10-15 км
биіктікке кљтерілді, атќылаѓан жерден кџл
200-250 км радиусты басты. Кавказ тауларыныњ ењ
биік шыњы - Эльбрус- сљнген вулкандардыњ
ќатарына жатады Бір вулкандардан ђзаќ
уаќыт бойы газ, бу бљлініп шыѓады, жарылыс
болады, тас ђшып жатады, біраќ тђтќыр лава
жер бетіне тљгілмей, кратердіњ ішінде
ќатады. Басќаларында лава сђйыќ болып,
газдар кџшті жарылыссыз-аќ, оњай бљлініп
шыѓады. Конусы аласа, беткейлері тџйетайлы
болып келетіндері де кездеседі. Сђйыќ лава
кењ кратердіњ жиегінен асып, беткейлерді
бойлай ќђйылады да, толќындатып жатады.
Мысалы Гавай аралдарындаѓы Килауза атты
вулканныњ биіктігі 300 м, ал кратердіњ
диаметрі 4-6 км. Оныњ ішін бђрќылдап ќайнаѓан
лава толтырып, лава кљлін тџзген.
Ѓалымдар вулкандар атќылауын зерттеу
нѕтижесінде литосферада бірнеше ондаѓан
километр терењдікте орналасќан заттардыњ
ќђрамы мен ќасиеттері жљнінде маѓлђматтар (мѕліметтер)
алады. Жер сілкінетін жѕне жанартаулар
атќылайтын аудандар кљбіне ђштасып жатады.
Мђндай ќђбылыстар жер ќыртысы тђраќсыз
аудандарда љтеді. Пайда болу жаѓдайына
ќарай жанартауларды тљрт тџрге жіктеуге
болатын сияќты. Бірінші тџрдегі вулкандар
мђхит таќтасы ќђрлыќ таќтаныњ астына
киістіру нѕтижесінде пайда болады. Жылу
энергиясыныњ шоѓырлануына байланысты
таќталар бір-бірінен ажыраѓан кезде
сызаттарда тљменнен кљтерілген лава
жиналады. Бара-бара жиналѓан лава жер
бетіне ђмтылады. Екінші тџрдегі вулкандар
рифтолыќ зоналарда туылады. Оныњ себебі -
жер ќыртысыныњ жђќалауы, ѕлсіреуі. Бђл
жерде мантия мен жер ќыртысыныњ арасы
адыраяды. Џшінші-жер ќыртысыныњ едѕуір
омырылѓан аумаќтарда љтеді. Тљртінші -
мђхит табанындаѓы кейбір жекелеген
жерлерінде "ыстыќ нџктелер" пайда
болады, тау жыныстары балќып базальт лава
тџрінде бетке шыѓады.
Ѕрекетіне байланысты жанартаулар
белсенді, ђйќыѓа кеткен жѕне сљнгендер
бљлінеді. Белсенді вулкандардыњ саны 900-ге
жаќын болып саналады, бђларѓа адамзат
тарихы басталѓан заманда атќылаѓандары
жатады. Сљнгендерге осы уаќытта
атќыламаѓандары, ал ђйќыѓа кеткендерге -
белсенділіктіњ белгілерін анда-санда
кљрсеткен, біраќ атќылауѓа бармаѓандары
жатады.
Жер
кљшкіні (шљккіндер).
Гравитация кџшініњ ѕсерінен тепе-тењдікті
саќтай алмай тау жыныстар массалары
баурайдан тљмен ќарай сырѓып барып орын
ауыстыруы, шљккіндер деп аталады. Бђл
ќђбылыстардыњ бірнеше себептері болады.
Кебіне ол табиѓи немесе антропогенді
себептері. Табиѓи жолда шљккіндер
баурайдыњ етек жаѓын су орып кетудіњ
салдарынан ќђламаныњ тіп-тік жарѓа
айналуынан, жауын-шашын жѕне жер асты
суымен аса ылѓалдану себебінен жыныстардыњ
босап кетуінен, жер сілкіністер
дџмпулердіњ ѕсерінен орын алады.
Антропогенді (адамдардыњ шаруашылыѓына
байланысты ) себептерге баурайдаѓы баулар
мен баќшаларды аса кљп суару, жолдар
жасаѓанда геологиялыќ жаѓдайларын есепке
алмай топыраќты алу, таѓы басќа ќђрылыс
жѕне шаруашылыќ жђмыстарын жџргізуі жатады.
Кљбіне шљккіндер кљктем немесе жаз
мерзімдерінде баурайдыњ ењкіші 20°-тан кљп,
жѕне жоѓарыда айтылѓан себептері
жеткілікті болса кездеседі. Шљккіндердіњ
артуына баурайды ќђраѓан материалдар (мысалы,
ќђрамы ќђм-ќиыршыќ тасты болса) немесе сол
баѓытты жарыќтар кесіп љтсе ќосымша
себепкер болады.
Тау жыныстардыњ сырѓуы баяу да болуы
мџмкін, жылына бірнеше сантиметр шамасында.
Аса ылѓалданѓан балшыќты жыныстардыњ
шљккіні, тас, ќар жѕне басќа ќатты
материалдармен араласып жылжыѓанда, ол ірі
апатќа,адам ќђрбандарына ѕкеліп соѓу ѕбден
ыќтимал. Љйткені дѕл осындай жаѓдайда
шљккінніњ жылдамдыѓы љте биік, іс лезде
љтеді. Ірі шљккіндер ѕдетте табиѓи
себептерден болып баурайларда жџздеген
метрге созылады, олардыњ ќалыњдыѓы 10-20
метрге барады. Кейде шљккінге ђшыраѓан
материал біртђтастыѓын саќтап жеке
біртђтас дене сияќты ќозѓалады. Сырѓыѓан
жыныстардыњ кљлемі миллион, керек болса
миллиард текше метрді ќђрайды.
Ѕрине, шљккіндер ќђбылыстары осындай
салмаќтары мен жылдамдылыѓы арќылы адам
љміріне, оныњ шаруашылыѓына ќауіп
тљндіреді. Олар байланыс желілерін,
туннелдерді, ќђбырларды, су ќойма
бљгеттерді бђзып, ауыл шаруашылыќ
алќаптарды, елді мекендерді жойып жібереді,
ал кейде тау суларына бљгет болып тау
кљлдіњ пайда болуына ѕкеледі. Бђндай кљлдер
ќашанда болса ќауіпті, љйткені су жиналу
барысында талай жерді басып кетеді, сондай-аќ
кљл толысып аќыры бљгетті бђзады да орасан
кџрделі топан суына айналады. Памир
тауларында 1911 жылы кџшті жер сілкініс џлкен
шљккінді ќоздырды, 2,5 млрд.м3 болпыр
материал Мургаб љзенді тасалады да
ђзындыѓы 54 км, терењдігі ЗООм шамалас кљлді
тџзді. Кљл астында Усай, Сараз деген
кишлактар мѕњгі ќалды.
Ѕрине, кенеттен басталатын шљккіндер
аса ќауіпті. Кейде жылжи бастаѓан
шљккіндердіњ алѓашќы белгілері кљзге
кљрінеді - жердіњ бет жаѓында сызаттар
пайда болуы, жол џстініњ жѕне жаѓалаудаѓы
бекіністердіњ жарылуы, • аѓаштардыњ,
телеграф баѓаналарыныњ ќопарылуы. Жалпы,
шљккіндер туралы мѕліметтерді жинау
олардыњ алдын алу џшін љте мањызды.
Шљккіндерді айыра білсек олар ескі жѕне осы
заманѓы, кіші-гірім дљњесті жѕне ірі
дљњесті, жыныстар блогы сырѓанаќтыњ
џстімен жылжып шљгетін жѕне опырылып
ќђлайтын, таѓы да басќа тџрлеріне бљлінеді.
Жасанды топыраќ ќђрылыстарындаѓы
шљккіндерді -темір жолдаѓы џйінділерді,
террикондар (кеннен ѕбден тазартылѓан
жыныстар џйіндісі) мен тау жыныстарыныњ
џйінділерін-жеке топќа жатќызуѓа болады.
Сел
тасќыны.
Сел тасќындары кљбіне кенеттен
басталады. Кішкене тау љзендерініњ
бассейіндерінде жѕне ќђрѓаќ боп тђрѓан
сайларда минералды бљлшектердіњ, тастардыњ,
тау жыныстар сыныќтарыныњ концентрациясы
љте биік болып.тџзілген лай судыњ аѓындары
дењгейін кџрт кљтеріп љтеді.
Ереже бойынша сел тасќындары толассыз
жауѓан нљсерден, сирегірек сырѓыма мђздаќ
немесе маусымды ќар жамылѓысыныњ кџрт ери
бастауынан, сондай-аќ љзен арнасына
сырѓыѓан топыраќ пен шљп-шаламныњ кљп тџсуі
салдарынан пайда болады. Жанар тау оянѓанда
ењ кџшті сел тасќындары болады. Селдіњ
себептеріне тау сайларында жиналѓан џлкен
кљлемді кљлді тџзеген ( мђздыњ ќозѓалысынан
пайда болѓан тау жыныстар сыныќтарыныњ
џйіліп ќалѓандары, немесе шљккіндер
болѓанда љзен арнасын бљгеп-морена кљлін
пайда еткен) судыњ бљгетті бђзып љтуі де
жатады.
Зор ќирату кџші бар сел бір
аѓызындыларыныњ кљлемінде жџздеген мыњ,
кейде, тіпті, миллион текше метрге дейін
жететін (домалата аѓызатын тас
кесектерініњ колденењінен кљлемі 3-4 м,
салмаѓы 100-200 тоннадан ;асады) материалды
таудан тљмен ќарай жылжытады.
Басќа тасќындарѓа ќараѓанда ѕдетте
аѓыл-тегіл емес, сел тасќыны бљлек-бљлек
толќындар тџрінде ќозѓалады, селдіњ
ђзаќтыѓы 1-3 саѓаттай болады. Селдіњ
жылдамдылыѓы ѕдетте 2,5-4,0 м/с аспайды, біраќ
су бљгетті бђзып - жарып селді бастаѓан
жаѓдайда оныњ жылдамдыѓы 8-10 м/с жѕне одан да
кљп болуы мџмкін. Селдіњ алдыњѓы шебі
биіктігі 5-15Ц, кейде 25 м-ге жетеді, яѓни "сел
бась”деп аталады.
;
Сел тасќыны эрозиялыќ механизм арќылы
туындаѓанда алдымен су аѓыны
жаѓауларындаѓы ќиыршыќ тас пен ќђм, шљп-шаламды,
ќысќасы беткейлердіњ етек жаѓын орып љтеді
де љзін осы бос борпылдаќ материалдармен
ќаныќтырады- бђл процессті сельдіњ тџзілуі
деуге болады. Бљгетті бђзып - жарып сел
басталатын механизмінде су жиналуымен тау
жыныстарыныњ бара-бара сумен ќаныѓа
жџретін процесстер бір-бірімен ќатар, бір
мезгілде љте береді. Бір кезде шегіне жетіп
сел массасы бљгеуді жарып шыѓады. Ќђлама-шљккінді
механизмде селдіњ пайда болуы ѕбден
ылѓалданѓан тау жыныстарыныњ жѕне ќар мен
мђздыњ љзен аѓынына ќђлап немесе сырѓып
ќосылуынан басталады.
Техногенді факторларыныњ
ќауіптілеріне ѕсіресе су ќоймалардыњ
сапасыз жасаѓан бљгеттері жѕне техногенді
жыныстарды есепсіз жинап
ќоюы
жатады. Су ѕр-тџрлі џйінділерді (ђзаќ
жањбырлар кезінде) батпаќ пен лай аралас
массаѓа айналдырады.
Физикалыќ тџрлері жаѓынан селдер
байланыссыз жѕне байланысты болып бљлінеді.
Байланыссыз селдерді жасайтын - ќатты
заттар ќосылыстар бар су, ал байланысты
селдер - судыњ негізгі массасы ќою боп, ђсаќ
дисперсиялыќ бљлшектермен байланысќан
топыраќ ќоспасынан болады.
Селдіњ ќауіптілігі - тек оныњ бђзу
кџшінде ѓана емес, сондай-аќ, оныњ кенеттен
келуінен де болады. Бџлдіруші кџшін
сипаттайтын ерекшеліктері оныњ екпінініњ
ќаттылыѓы, ќђрамыныњ тђтастыѓы, шапшањ
ќозѓалып, жљњкіле аѓатындыѓы болып
табылады. Кедергілерге ђшырыѓан кезде сел
аѓыны оларды басып љтіп, љз кџшін жоѓалтпай,
ќайта џдете тџседі. Сел халыќ шаруашылыѓы
объектілеріне, елді мекендер мен ќалаларѓа,
егістік жерге, суармалы жџйелерге, темір
жол мен тас жолдарѓа љте ќауіпті, љйткені
кџтпеген жерден пайда болып, тікелей ќатер
тљндіреді. Мђндай жаѓдайда дамбы (бљгеу)
тџрінде жасалѓан жаѓалаудаѓы ќалќалар
айтарлыќтай тосќауыл бола алмайды. Мџжіліп
тџскен тау жыныстарын аѓызып ѕкелгенде, сел
кездескен нѕрселерді шайып, љзіне ќосып
ѕкетеді.
1921 жылы шілденіњ сегізінші тџнінде
Алматы ќаласына тау жаќтан лай, тас, ќџм, ќар
араласќан массаны ќуатты су айдап келді.
Бђл аѓынѓа тау етегінде орналасќан саяжай
ќђрылыстарымен бірге адамдар, жануарлар,
жеміс жѕне басќалары да араласты. Ќатты
тасќын ќалаѓа бђзып-жарып кіріп, кљшелерді
ќђтырѓан кљлге, ќираѓан џйлерді жаѓалауѓа
айналдырды. Апат сђмдыѓы тџн ќарањѓысында
кљбейе тџсті. Айтып жеткізе алмайтын кљмек
сђраѓан дауыстар естілді,біраќ ешкімге
кљмек кљрсетуге мџмкіншілік болмады. Џйлер
іргетастарынан ажырап, адамдар мен бірге
кџшті тасќын аѓынымен ѕкетілді. Кџтпеген
апат тек тањертењ басылды, материалдыќ
шыѓын мен адам љлімі айтарлыќтай кљп болды.
Тасќын ќаланы, ені 200 метрлік жолаќ
ќылып, бљліп тастапты. Тас, саз балшыќты
массаныњ жалпы кљлемі 2 млн.м3 -ді
ќђрады. Бђл сел Кіші Алматы љзенініњ
жоѓарѓы жаѓында љткен кџшті нљсерден пайда
болѓан.
Сол
Кіші Алматы љзенінде дер кезінде селге
ќарсы жџргізілген шаралар Алматы ќаласын
1973 жылдыњ шілде айында ќайта басталѓан сел
ќауіпінен саќтап ќалды.
Ќар кљшкіні.
Ќар кљшкіні басќа да кљшкіндердіњ
жылжуы сияќты гравитация тартысы ќар
арасындаѓы ђстау кџштерінен асќан кезде
пайда болады. Ќар љзініњ ѕрекетін бастай
отырып, барлыќ жања ќар массаларын,
тастарды жѕне басќа заттарды ілестіре тез
арада жылдамдылыѓын кџшейтеді. Негізінен,
кљшкін ќардыњ ђсаќ кристалдары мен ауаныњ
араласуымен сипатталады. Жазыќтау жерге
немесе ањѓар тџбіне жете ќар љз ќозѓалысын
тоќтатады.

50°-тан
кљп
ќђлама
тіктілікте
ќар
љздігінен
жайѓана
тљмен
ќђйылады,
яѓни
ќар
массасыныњ
пайда
болу
жаѓдайы
туындамайды.
Кљшкінніњ
пайда болуына ењ ќолайлы жаѓдай - 30-40°
тігімен орналасќан, майда шљптер басќан
баурайларда биіктігі 30 см ќардыњ љсуі
жатады. Кљп нѕрсе ескі жатќан ќар
жамылѓысына жѕне жања ќар басу
ќарќындылыѓына байланысты болады. Егер 2-3
кџн аралыѓында 0,5 м ќар жауса, ол, ѕдетте,
ќауіпті емес; ал осы жаѓдай 10-12 саѓатта
болса ќар кљшкіні ѕбден мџмкін. Жылдамдыѓы
7-8 м/с-ге жететін жел тђрса, ол кљшкін ќар
ќалыњдыѓын 10-15 см тљмендетеді. Басќаша
айтќанда жел кљшкін болу мџмкіндігін
арттырады. Ѕсіресе ќарлы борандар ќардыњ
бір жерге кљп мљлшерде жиналуына себепкер
бола алады. Љте мањызды факторларѓа ауа
температурасы жатады. Ќысты кџні жылы ауа
райында (0°С) немесе уаќытша болатын
жылымыќтарда ќар жамылѓысыныњ босандыѓы
жоѓарлайды жѕне не ќар кљшкіні жџреді, не
ќар шљгеді. Температураныњ тљмендеуінде
кљшкін басталу мерзімі ђзарады. Кљктемде
жылуымен бірге сулы ќар кљшкіндер болу
мџмкіндігі љседі.
Ќар кљшкінніњ ѕрекетіндегі негізгі
сипаттарѓа мына параметрлерді жатќызамыз:
жекелеген жаѓдайларда кљшкін жылдамдыѓы 100
м/с дейін жетуі мџмкін; ќђрѓаќ ќар кљшкінніњ
тыѓыздыѓы 200-400 кг/м3, жѕне сулы
жаѓдайда 300-800 кг/м3 болып ќар
массасыныњ соќќы кџшін аныќтайды, сондай-аќ,
бђл тазалау ењбек кџші кљлеміне белгі етеді;
кідірікте 10-15 м ќар массасыныњ биіктігі
авариялыќ-ќђтќару жђмыстарын ђйымдастыру
кезінде параметр ретінде ќызмет етеді, бђл
жерде ќар љте тыѓыз келеді; кљшкінніњ тџсу
ќайталануы ѕр тџрлі-жекеленген аудандарда
ќар кљшкін жылына 15-20 рет тџсуі мџмкін; ќар
массаныњ кљпжылдыќ максималды мѕнмен
алѓанда жету алыстыѓын осы мањайда
ќђрылыстар жџргізгенде есепке алады.


Ќар
кљшкіні
ќимыл
типте
ќар
арнайы
ќаналдармен
жылжиды,
ал
шалѓында
типте
участоктіњ
барлыќ
аумаѓында
шљккін
тѕрізді
болады;
секіргіш
типте
аѓу
ќаналында
кездесетін
тік
жартастардыњ
ќар
жерден
ажырайды
жѕне
едѕуір
жылдамдыќпен
ауада
шапшып
аѓады.
Кљшкін аѓыны
тікелей топыраќ бетімен немесе ќардыњ
тљменгі ќабат бетімен жылжуы мџмкін.
Ќар кљшкіндері елді мекендерге, спорт
жѕне демалыс санаторий -курорт
кешенділеріне, темір жѕне автожолдарына,
электр желілеріне, ќђбырларѓа, љндіріс
ќђрылыстарына едѕуір нђќсан келтіре алады.
Кей
жерлерде
ќар кљшкіні 100 жылда 1-2 рет-аќ болады екен.
Мысалы, Кавказ тауларында орналасќан 200-300
жыл бойы тђрѓан ел мекендері кенеттен ќар
кљшкінніњ астында ќалѓаны белгілі.

Ауа-райы
ќђбылыстары.
(Дауыл, боран, ќђйын, ќар басып ќалушылыќ,
мђз тђру)
Метеорологиялыќ сипаттаѓы табиѓи
ауыртпалыќтарѓа ќатты тђратын желді (
жылдамдыѓы 25 м/с биік), толассыз нљсер жауын
шашынды (12 саѓат арасында 50мм немесе одан
кљп мљлшерде болса), ірі бђршаќтыњ тџсуін (бђршаќтыњ
кљлденењ мљлшері 20мм жѕне одан да џлкен),
кџшті ќар жаууын (12 саѓат арасында 20 мм
немесе одан кљп мљлшерде), ќарлы борандарды
(жел жылдамдыѓы 15 м/с кљп болса), шањды жѕне
ќђмды борандарды, вегетациялыќ мерзімде
ауа температурасыныњ кџрт тљмендеуін (ќатќаќ
болѓан жаѓдай), ќаќаѓан аязды немесе
шыжыѓан аптап ауа-райын жатќызады.
Ауадаѓы
желдіњ
жылжуы
џшін
12-баллдыќ
Бофорт
баѓанасы
аныќталѓан.
Дауыл зор
ќиратќыш кџші бар жѕне айтарлыќтай ђзаќ
уаќыт тђратын, жылдамдыѓы 32,6 м/с ( 117,3 км/саѓ)
асатын, яѓни 12баллды жел. Сондай-аќ дауылдар
деп Тыныќ Мђхиттыњ Орталыќ Америка
мањайында пайда болатын тропикалыќ
циклондарды да айтады. Ќиыр Шыѓыста, Џнді
Мђхиттыњ аудандарында болатын тропикалыќ
циклондарды тайфун деп атап кеткен.
Тропикалыќ циклондар желдіњ жылдамдыѓы
кљбіне 50 м/с асып тђрады. Циклондар мен
тайфундар, ѕдетте, ќарќынды жауын-шашынмен
бірге жџреді, мђндай нѕрселер жиі кездерде
дауылды желдердіњ љздерінен де ќауіпті.
Егер дауылдан болѓан апат аумаѓындаѓы
ќиратуына салыстырмалы тџрдегі кішігірім
дауылды желдіњ территориясындаѓы ќиратуды
ќоссаќ, онда дауылдыњ ені жџздеген
километрмен, кейде ІОООкм-мен љлшенеді.
Тайфундардыњ ќирату жолы ѕдетте 15-45 км
ќђрайды. Дауылдыњ орташа ђзаќтыѓы 9-12 кџн.

Борандар ретінде Бофорт баѓанасында 8-11
баллды желдер саналады. Кџшті борандар (тасќындар)
кейде дауыл деп те аталады. Желдіњ
жылдамдылыѓы 15-30 м/сек жетеді. Тасќынныњ
ђзаќтыѓы -бірнеше саѓаттан бірнеше
тѕулікке дейін, ені оннан жџз километрге
дейін барады. Олар да, айтарлыќтай, жауынныњ
тџсуімен жџреді. Кейде кенеттен басталатын
кџшті желдер кездейсоќ пайда болып ђзаќ
тђрмайды. Олардыњ жылдамдыѓы 10 минут
арасында Зм/с-ден ЗОм/с дейін кџрт
кљтеріледі.
Кейбір дауылдар апаттыњ ќуатты
кџштерініњ бірі болып табылады жѕне љзініњ
ќирату ѕрекетінде жер сілкініске жол
бермейді. Олар љзімен бірге орасан зор
энергия ѕкеледі. Орташа ќуатты дауылдыњ бір
саѓатта жђмсайтын энергия мљлшері 36
миллион тонналыќ ядролыќ жарылысќа тењ!
Дауылды жел љте берік ќђрылыстарды
бџлдіріп, жењіл ќђрылыстарды ќђлатады;
егінді алќаптарды суырып, электр
желілерініњ сымдарын џзеді, баѓаналарын
жыѓады; кљпірлерді, аѓаштарды тџбімен
ќопарып тастайды, кемелерді суѓа батырады,
тџрлі техногенді аварияларѓа себеп болады.
Дауыл бљгендер мен бљгеттерді бђзып су
тасќынѓа алып келген, поездарды
рельстерінен лаќтырып кеткен, фабрика
ќђбырларын ќђлатќан, кемелерді ќђрлыќќы
шыѓарып тастаѓан оќиѓалар болып жатты.
Тењіздердегі тараѓан дауылды желдер
биіктігі 10-12м немесе одан да биік
толќындарды кљтере алады.

Ќыс кезінде боранды желдер орасан
мљлшердегі ќарды суырып жоѓары
жылдамдыќпен бір жерден алып екінші жерге
ауыстырады. Ќар басумен бірге љтетін ќарлы
борандар кейде наѓыз мѕнінде апатќа
айналады: џйлерді, шаруашылыќ ќђрылыстарды
ќар басады, кџртік ќардыњ биіктігі 4 ќабатты
џйлердіњ шатырына дейін жетіп ќалады,
кљліктіњ барлыќ тџріндегі жџрісі тоќталады,
байланыс жџйелері, электр-, су-, жылу беретін
желілер жђмыстары бђзылады, адам адасуы,
љлімі де сирек емес. Ќарлы борандардыњ жолы
(ені) салыстырмалы тџрде џлкен емес -
ондаѓан километр. Жаз кџндері дауылмен
бірге келетін нљсерлер таулы жерлерде сел
тасќындарѓа жѕне шљккіндерге себеп
болатыны тџсінікті.
Тозањданѓан немесе
ќђм дауылдары шљл жѕне шљлейт далаларда
бірнеше жџз мыњдаѓан шаршы километр
аймаќтарды кљміп тастай отырып, топыраќ пен
ќђмныњ орасан массасын (миллиондаѓан
тонналар) жџздеген, тіпті мыњдаѓан километр
ќашыќтыќќа апарып тасымалдайды. Далалыќ
алќапта осындай жаѓдай ѕдетте жер жыртуы
дђрыс жасалмаѓан кезде болып тђрады.
Температураныњ кенет тљмендеп кетуінен
ќар жауып, боран соѓуы мђз тђруѓа -
конструкциялар мен заттардыњ бетін мђз
немесе ылѓал ќар басуына себепкер болады.
Мђз тђру мынадай тџрлерге: кљк тайѓаќ,
ќатќаќ, ылѓал ќар мен ќатќан ќардыњ
ќабаттануы болып бљлінеді. Ѕсіресе, мђз
тђру электр ќуатын беру желілері џшін
ќауіпті келеді - олар џзіледі, кљбіне
транспорт жђмысы да тоќталады.
Ауа ќозѓалыс ќатарына ќђйындар да
жатады. Ќђйын -жоѓары кљтерілетін ауаныњ
айналма формасы, мљлшері жаѓынан ауа
ќозѓалысыныњ ењ кіші тџрі, ал айналу
жылдамдыѓынан ењ шапшањ келеді. Ол тез
айналатын дѕу воронканы, бђлттан тџскен піл
тђмсыѓын елестетеді. Бђл ѕрекетте ауамен
бірге су, ќђм, шањ бљлшектері суырылып
аспанѓа кљтеріледі.
Ќђйындар кљбіне ыстыќ ауа райында жѕне
жоѓары ылѓалдылыќта пайда болады, яѓни
атмосфераныњ тљменгі ќабаттарында
тђраќсыздыќ байќалѓанда. Олар су айдын
џстінде, сондай-аќ, ќђрлыќта да жер шарыныњ
кљптеген аймаќтарында тџзіледі, ѕдетте
пѕстегі жауынды бђлттан, кейде ашыќ кџнде
де туындайды, кљбіне найзаѓаймен, бђршаќпен,
ерекше кџшті нљсермен ере жџреді. Ќђйынныњ
пайда болатын уаќыты мен тђраќты жері
ешќандай болжамѓа келмейді.
Ќџйынныњ ішкі ќуысы, ѕдетте бос болып
келеді, шењбері кљлденењінде ондаѓан
метрден жџздеген метрге барады.
Ќабырѓаларында ауа серіппе тѕрізді
айналады жѕне жылдамдыѓы 200
м/с
( 700 км/саѓ.) жетуі де жиі кездеседі. Тыѓыздау
келген ќђйындардыњ ќабырѓаларыныњ
ќалыњдыѓы ішкі ќуысыныњ енінен айтарлыќтай
аз, аздаѓан метрмен љлшенеді, бостауларында-
керісінше. Ќђйынныњ љзі сорѓыш сияќты
бђлтќа ќарай ѕр тџрлі заттарды, адамдар мен
жануарларды жѕне таѓы басќаны ішкі
ќуысымен емес, ќабырѓамен жылжытып тартып
немесе кљтеріп ѕкетеді. Ауаныњ ќысымы ішкі
ќуыста перефериясындаѓына ќараѓанда
ќашанда тљмен; физика тђрѓысынан алѓанда,
ќысымныњ осындай едѕуір айрмашылыѓы
заттарды сіњіру эффектісіне себеп болады.
Жылжи отырып ќђйындар заттарды ондаѓан
километр ќашыќтыќќа алып кетеді. Ќђйынныњ
љзініњ біртђтас тџрінде жылжу жылдамдыѓы
шамада 50-60 км/саѓ, ал орташа ені 350-400 м.
Ќђйындарѓа тљбелер, орман, тењіз, кљл
мен љзендер тосќауыл бола алмайды.
Кішігірім кљлді кесіп љткенде ќђйын оны
толыќ ќђрѓатып жіберуі мџмкін. Ќђйынныњ
жылжуындаѓы ерекшеліктіњ бірі -оныњ
секіруі. Жермен келе жатып ол уаќытша ауаѓа
кљтеріліп, жерге тимей кетеді де ќайта
тљмендейді.
Ќуатты ќђйындардыњ ѕрекеті тањќаларлыќ,
ал психологиялыќ эффекті адамдарѓа ѕсер
еткенде суреттеуге келмейді. Ауаѓа
кљтеріліп бірнеше шаќырым жерге
автомобильдер, кішігірім џйлер, тџбірімен
жђлынѓан аѓаштар тасымалдануы мџмкін.
Сондай-аќ љндіріс ѓимараттары,
коммуникация желілері де заќымдануы ѓажап
емес. Тењіздерде
кљтерілген ќђйындар ќђрлыќќа шыќќанда
кџшін бѕсењдетпей ќайта арттыра тџседі.
Негізгі ѕњгіме шаруашылыќќа едѕуір
нђќсан келтіретін жѕне адам ќђрбандарына
соќтыратын топан су басу жљнінде болмаќ.
Жергілікті аумаќты топан су басуы
кљбіне љзендердіњ, тењіздердіњ дењгейі
кљтерілуден, су ќоймаларыныњ бљгеттері
немесе тау кљлдердіњ бљгеулері шайылып
кетуден болып жатады. Бђл оќиѓалардыњ
себептеріне кљл-кљсір жауын-шашындар,
ќардыњ џсті-џстіне еруі, сењ кептелуі, љкпек
желдіњ ѕрекеті, мђхит табанында болатын жер
сілкіну, кейбір тењіздер дењгейі (мысалы
Каспий тењізі) белгі бір замандарда оќта-текте
љздігінен кљтерлу ќђбылыстары жатады.
Заманѓы уаќытта да, жуыќ арада да ірі су
басушылыќќа тосќауыл ќоюѓа мџмкіншілігі еш
кљрінбейді, анда-санда оларды сѕл ѕлсірету
немесе оќшаулауѓа ѓана ѕрекет жасауѓа
болады, ал тџбінде тек оныњ салдарын жоюѓа
баѓытталѓан жђмыстардыњ тџрлері кљзделеді.
Су тасќындардыњ тікелей келтіретін
нђќсанына тђрѓын џйлер мен љндіріс
ѓимараттардыњ бџлінуін, автомобиль жѕне
темір жолдардыњ жарамдылыќтан, электр жѕне
байланыс жџйелерініњ істен шыѓуын, мал жѕне
ауыл-шаруашылыќ љсімдіктердіњ жойылуын,
шикізат, отын, азыќ-тџлік, жем-шљп,
тыњайтќыштар ќорларыныњ жарамсыздыќќа
ђшырауын т.б. жатќызуѓа болады. Ѓимараттар
мен басќа да ќђрылыстар осалдыќќа ђшырайды,
жердіњ ќабаты ѕр тџрлі ќалыпта отырады,
кљпірлер мен туннелдер бђзылады.
Жанама шыѓындарды халыќты жѕне
материалдыќ ќђралдарды кљшіруге, зардап
шеккен ауданѓа тџрлі ќажет заттар мен
жабдыќтарды, дѕрі-дѕрмек сияќты нѕрселерді
жеткізуге жђмсалѓан ќаражат, апат
алќабында шыѓатын тџрлі љндіріс
љнімдерініњ ќысќаруы, елді мекендерде
тђрѓын жаѓдайы кџрт тљмендеуі ќђрайды.
Ѕдетте, су басып ќалѓан аумаќтарда (жалпы
басќа да стихиялыќ ауырпалыќтар болѓан
жерде) тџрлі аурулардыњ эпидемиясы
таралады. Айтса да, су басушылыќпен
љрттердіњ пайда болуы ќатар жџретінін
ќайтесіз.
Љзендерде мђз кептелу мен сел тоќтау
ќђбылыстары олардыњ су дењгейі кљтеріліп
жанжаќтаѓы кењ жазыќ аумаќтарды су астына
батыруѓа себеп болады. Мђз кептелу мен сел
тоќтау бір біріне ђќсас, біраќ мђз
кептелген кезде (ќыс аяѓы жѕне кљктем
мерзімі) љзен аѓысын ірі мђздаќтар шектейді;
сел тоќтауында (ќыс басы мерзімінде) љзен
арнасында жђмсаќ, болбыр мђздар жиналады.
Мђз кептелудіњ себебі љзенніњ мђз
жамылѓышы жоѓарыдан жарылып басталуы;
тљмен ќарай жылжыѓан мђздаќтар ѕлі љзен
ашылмаѓан жерге келіп тоќталады. Біраќ су
беті жылжамдыѓы айтарлыќтай болса ѓана
(0,6-0,8 м/с жѕне одан да кљп) мђздар бір жерге
џйіліп љзенді бљгеп тастайды.
Ал сел тоќтау џшін су ішіндс мђз
бљлшектері пайда болуы жѕне оларды су аѓысы
мђз жамылѓыштыњ астына айдап кіргізуі
ќажет. Су жылдамдыѓы бђл кезде шамада 0,4 м/с
аз болмау керек.
Мђз кептелу жѕне сел тоќтау басталу
процесстеріне љзенніњ арнасы бђрылып
љзгеретін немесе жіњішкерірек жерлер,
аралдардыњ ќасы, таяздау жѕне ірі тас
кесектері бар орындар кљмектеседі.
Мђз кептелу - ќысќа мерзімді ќђбылыс, ол
суды жоѓары дењгейде 0,5 -тен 1,5 тѕулікке
дейін ѓана ђстап тђра алады. Сел тоќтау
кезінде су дењгейі 3 тѕулік ішінде
кљтеріліп, сол ќалыптан 10-15 тѕулік арасында
тџседі. Осындай кездерде кењ алќаптар су
астында ќалады, љзен жаѓауларында биіктігі
15 м жететін мђз џйінділері љсіп шыѓады.
Сел тоќтау ќыс басында болатындыќтан
айналаѓа жайылѓан су мђзѓа ќатып, ќосымша
кџрделі жѕне ыњѓайсыз жаѓдайларды тудырады.
Кептелу мен сел тоќтау ќђбылыстары ѕсіресе
Ресей љзендерінде кљптеп кездеседі
Љзендердіњ тењізге ќђйылатын
саѓаларында, сондай-аќ џлкен кљлемді кљлдер
мен су; ќоймаларында љкпек жел тђруынан
туындайтын су дењгейдіњ кљтерілуі
байќалады; бђл нагон ќђбылыстары, яѓни су
аѓынын кері ќайтару деген маѓынада. Басты
рольді бђнда ойнайтын жел баѓытымен оныњ
жылдамдыѓы. Егер кџшті жѕне ђзаѓынан
тђратын жел болса, мысалы циклондарѓа тѕн,
жылдамдыѓы 25 м/с дейін, ол апатќа ѕкеліп
соќтырады. Ѕсіресе, џлкен љзендерініњ су
бетініњ ењістігі аз бола љзен терењдігі
айтарлыќтай жаѓдайда нагон толќындары
аѓыстыњ жоѓарысына бірталай ќашыќтыќќа
барады да айналада орналасќан ќала, ел
мекендер, љнеркѕсіп жѕне транспорт
объектілері, ауыл шаруашылыќ егінді
алќаптарды мол суѓа бастырады. Кейде олар
су астында бірнеше тѕуліктер бойы жатады.
1990 жылы, мамыр айыныњ 3 жѕне 11 кџндерінде
Орал љзенніњ суынш Каспий тењізге
ќђйылатын жерден бастап кџшті жел кері
ќарай айдады. Сондаѓы љзенніњ екі жаѓындаѓы
ќђрлыќты 20 км дейін су басты.
Цунами толќындарыныњ кљзі басќа, ол
мђхит тџбінде. Цунами 90 % жаѓдайда су асты
жер сілкінісініњ нѕтижесінде туындайтын
ђзын толќындар. Олардыњ пайда болу
механизмі ѕлі аяѓына дейін аныќталмаѓан.
Біраќ белгілі болып тђрѓан бір нѕрсе,
осындай толќындардыњ пайда болуы џшін
мђхит тџбініњ тік ќозѓалуы ќажет.
Ќандай да бір жерде туындаѓан цунами
бірнеше мыњ километр азаймастан љтуі
мџмкін; бђл толќынныњ ђзына бойы жылжуына
байланысты (толќын период ђзындыѓы 150-300 км).
Мђндай ашыќ тењіздегі толќындарды кемелер
байќамайды да, ал толќындар едѕуір
жылдамдыќпен (100-1000 км/саѓ.) таралады. Толќын
биіктігі аласа.
Біраќ, таяздыќќа жетіп, толќын тез арада
баяулайды да оныњ шебі кљтеріледі. Осыдан
толќын ќђрлыќќа бар ынтасымен тап береді.
Жаѓалауѓа соќќан кезде толќын 5-20 м, кейде 40
м дейін биіктікке кљтеріледі. Цунами
толќыны тек жалѓыз болып келмеуі де мџмкін,
оныњ артынан бір ќатар толќындар аралары 1
саѓат љте келеді. Осылардыњ ењ биігі
негізгі толќын деп саналады. Цунами
басталар алдында су жаѓалаудан алыстайды
да тењіз тџбін ашады. Сонан соњ едѕуір
ќашыќтыќтан бастап толќын љз бойын
кљтереді. Жылжып келе жатќан су массасы
алдына ауа толќындарын салып гџрілдеген
дыбыстарды шыѓарады.
Орман
жѕне
дала љрттері.
Табиѓи љрттер
деген ђѓымѓа орман, дала жѕне егістік алќаптарыныњ
љрттері, шым тезек жѕне жер асты жанѓыш љрттері
жатады. Ерекше зиян келтіретін жѕне
адам ќђрбандарына
себеп болатын љрттіњ
кењ тараѓан
тџрлері болып
орман жѕне дала љрттері
саналады. Бђл љрттер сирек кездесетін ќђбылыс емес, олар жыл сайын болып тђрады;
љкінішке орай, љрттіњ 90-97 %
адамныњ
кінѕсынан басталады. Болѓан
100 љрттіњ
тек 3-7 ѓана найзаѓай
ойнаѓанда тџскен жасылдан немесе шым
тезектіњ љздігінен жану себебінен пайда
болады. Кљктемде негізгі себебі-ауылшаруашылыќ
љрттері; бђл љрттерді ескі жѕне арам
шљптерді ќђрту џшін, топыраќты кџл
элементтерімен байыту маќсатында немесе
орманды тазалаѓанда, яѓни аѓаш дайындаѓан
орындарда кесілген ќалдыќтар мен
діњгектерді жою џшін жџргізеді.
Саяхатшылар мен жидек, сањырау-ќђлаќ
терушілер алауды дђрыс пайдаланбайды,
темекініњ ќалдыќтарын тастайды - жалпы,
адамдар љрт ќауіпсіздік ережелерін жиі
бђзып отырады. Орман жѕне дала љрттері -
аѓаштар мен даќылды љсімдіктердіњ кењ
алќапќа стихиялы тарайтын баќылаусыз жануы.
Мђндай ландшафтты љрттер жџздеген,
мыњдаѓан жѕне кейде миллиондаѓан гектар
кењістікті ќамтиды.
Дала
љрттері ашыќ алќаптарда ќђрѓаќ шљпті жѕне
пісіп жетілген астыќты жерлдерді шарпиды.
Олар мерзімдік сипатта, яѓни
жаздыкџндерінде љтеді. Дала љрті ќаншама
зиян келтіретінін айтпасада тџсінікті.
Љрттіњ таралу жылдамдыѓы 20-30 км/саѓ-дей
болады.

Ормандаѓы
љрттер
аѓаштар
мен
бђталарды,
орманда
даярлаѓан
љнімдерді,
ќђрылыстар
мен
ѓимараттарды
ќђртады.
Љрттен
ѕлсіреген аѓаштар зиянды індеттердіњ
ошаѓына айналады, сљйтіп, љтќа кџйген
аѓаштар ѓана емес, оларѓа іргелес тђрѓан
аѓаштардыњ да ќђрып кетуіне себепкер
болады. Љрттіњ салдарынан орманныњ
ќорѓаныш болуы, судан саќтайтын жѕне басќа
пайдалы ќасиеттері кемиді, ќђнды
хайуанаттар ќђриды, орман шаруашылыѓын
жѕне орман ќорын пайдалануды басќару
жоспары бђзылады.
Орманныњ ќай бљлігіне от жайылѓанына
ќарай љрттер тљменгі, жер асты, жоѓары, ал от
шарпуыныњ жылдамдыѓы мен жалыныныњ
биіктігіне ќарай - ѕлсіз, орташа жѕне кџшті
љрт болып бљлінеді. Басќаларынан гљрі
тљменгі љрттер жиі кездеседі. Бђл жаѓдайда
љрт тек топыраќтыњ бет жаѓындаѓы
жамылѓысына тиіп, аѓаштардыњ тљменгі
сабаќтары мен топыраќтан шыѓып жатќан
тамырларын шарпиды. Жер бауырлап жанѓан
ѕрттер лапылдаќ жѕне маздаќ болып бљлінеді.
Ќозѓалыс жылдамдыѓы ќарќындылыѓына ќарай 1
м/мин ден 16 м/мин дейін (шамада 1 км/саѓ),
алаудыњ биіктігі 1-2 метрдей болады, љрттіњ
жиегіндегі температура 900ºС-ѓа
жетеді.

Жоѓарѓы
орман
љрттері
тљмендегіден
пайда
болады
жѕне
аѓаштар
тљбесініњ
жануымен
сипатталады.
Жџгіртпе
жоѓарѓы љрттерде жалын 8-25 км/саѓ
жылдамдыќпен бір аѓаштан екінші аѓаш
тљбесіне, кейде љрт тимеген бџтін учаскелер
тастап жылжиды. Тђраќты жоѓарѓы љрттерде от
тек аѓаш тљбелерін ѓана емес, аѓашты
діњгегіне дейін ќамтиды. Жалын 5-8 км/саѓ
жылдамдыќпен топыраќ жамылѓысынан аѓаш
тљбелеріне дейін бџкіл орманѓа тарап
жаппай ќаулайды. Љрттіњ досы жел, желге
љрттіњ таралу жылдамдыѓы мен ќарќындылыѓы
байланысты.
Жер асты
љртенуініњ бірден біріне шым тезек љрті
жатады. Шым тезек (торф) - ылѓалы кљп, ауа
жеткілікті болмаѓандыќтан батпаќтаѓы
љсімдіктіњ ќђрып бітуініњ салдарынан пайда
болатын геологиялыќ жас ќабат. Шым тезек
кенініњ орташа ќалыњдыѓы 2 метрге шамалас.
Алайда, ќабатыныњ ќалыњдыѓы 8-13 метр шым
тезекті саз кездесіп отырады.
Температураныњ, тљњіректіњ
ылѓалдыѓыныњ, шым тезекке айналатын
љсімдіктердіњ биологиялыќ ќђрылысыныњ
жѕне басќа да бірќатар себептердіњ
ѕсерімен шым тезек бірте-бірте шіри береді.
Оныњ шіру дѕрежесі неѓџрлым жоѓары болѓан
сайын тђтанѓыштыѓы да арта береді. Шым
тезек орындарындаѓы жанудыњ жалпы саныныњ
60%-ке жаќыны љздігінен тђтануынан болѓаны
тіркелген. Ќалѓан жаѓдайда љндіруге
арналѓан машиналардан ђшќын тџсуі,
найзаѓай ойнауы жѕне басќа себептер болады
екен. Шым тезек ѕдетте тџгел жанбайтын
болѓандыќтан едѕуір территорияны тџтін
басып кетеді. Ауасыз жанѓандыќтан жану
процессі љте баяу, 0,1-0,5 м/мин жылдамдыќпен
жџреді, кей жерлерде білінбейді да жѕне
жанып біткен ќуыстар да пайда болады.
Сондыќтан жер асты љрттіњ ошаѓына
топыраќты џнемі ќадамен сынап, сырыќпен
байќау арќылы џлкен саќтыќпен жаќындау
керек. Жану љте ђзаќ уаќыт, керек болса
ќыстыњ кџні ќар ќабатыныњ астында да
жалѓаса беруі мџмкін.

Шым тезектіњ љртенуі мынадай зиян
келтіреді: біріншіден, оныњ љзі отын
ретінде пайдаланылады, яѓни ол ќажет
материал; екіншіден, желдіњ баѓытымен ђшып
баратын жанѓан шым тезектіњ бљліктері
едѕуір ќашыќтыќќа жетіп орманда жања љрт
ошаќтарын пайда етеді, џшіншіден,
айналадаѓы температура кљтеріледі, іргелес
ауданды ќалыњ тџтін ќаптауымен
ерекшеленеді. Сондай-аќ, шым тезек љртін
сљндіру кџрделі жђмысќа айналады, ол арнайы
ќђралдарды ќажет етеді.
Жаппай
кљпшілік аурулары.
Кейде адамдардыњ кљпшілігі аурудыњ бір
тџрімен жаппай аурады. Бђндай оќиѓалар
жануарларда да, љсімдіктерде де кездесіп
тђрады. Жаппай кљпшілік аурулардыњ
ќоздырѓыштары болады, олар-микроорганизмдер.
Сондыќтан осы аурулар инфекциялыќ аурулар
деп аталады. Едѕуір территорияѓа жѕне
кљпшіліке тарауына байланысты оларды таѓы
эпидемиялыќ аурулар деп те атайды. Аурудыњ
шыќќан жерін, сол ауќымда аурѓан адамдар
мен жануарларды ( немесе љсімдіктерді),
оларды ќоршаѓан жѕне ауруѓа ђшырау мџмкін
адамдар мен жануарлар мекендеген ортаны,
территорияны эпидемиялыќ ошаѓы дейді.
Эпидемиялыќ процесс бір басталып бара-бара
џзіліссіз адамнан адамѓа біркелкі ауру-сырќаулыќ
туѓызып кљпшілікке тарала береді.
Алѓан бір территорияда џнемі аурудыњ
кейбір тџрлері болуы мџмкін, ал егер бђл
жерге тѕн емес басќа аурудыњ ќоздырѓышы
ѕкелінсе ол экзотикалыќ ауыру-сырќаулыќ
деп аталады.
Бір уаќыт арасында (мысалы 1 жыл ішінде)
ауруѓа шалдыќќан адам санын осы аудандаѓы
барлыќ тђрѓындар санымен салыстырып
сырќаулыќ коэффициентін аныќтайды. Ол
ќатынас 100 мыњ, 10 мыњ немесе 1 мыњ адамѓа деп
алынады. Осылайша љлім коэффициенты де
табылады. Ал ауруѓа шалдыќќан адамдардыњ
арасынан љліммен аяќталѓандардыњ пайызын
шыѓарсаќ оны летальность ( љліммен аяќталу)
деп атайды.
Инфекциялыќ аурулар кейде кенеттен тез
таралып, біраќ уаќыты мен территориясы
шектеліп љтеді де басылады. Егер ауру,белгіленген
территориядан, ѕдеттен тыс, кењінен таралып
кетсе эпидемия деп саналады. Тђмау сияќты
аурулар мерзімі келгенде бірќатар мемлекет,
континентерді, керек болса тџгел жер шарын
ќамтиды - бђл инфекциялыќ аурудыњ
эпидемиясы.
Эпидемиялыќ процесстіњ басталуы жѕне
дамуы инфекция кљзін, аурудыњ берілу
механизмін жѕне адамныњ осы ауруды,
ќабылдаѓыштыѓын болу ќажет етеді.
Антропоноз аурудыњ ќоздырѓыштарын
таратушы ретінде сырќат адамдар болады;
егер инфекция кљзі болып жануарлар жѕне
ќђстар болса - ол зооноз аурулары. Патогенді
микробтар берілу механизмі дегеніміз
ќоздырѓыштыњ ауру аѓзадан сау аѓзаѓа љту
тѕсілі. Инфекциялыќ ќыздырѓыштыњ берілуі
џш кезењге бљлінеді: ауру аѓзадан шыѓу,
біраз уаќыт сыртќы ортада болу, сау адамныњ
аѓзасына тџсу. Ќоздырѓыштар аѓзаѓа ауадаѓы
тамшы, ас,су, жанасу жѕне жѕндіктер арќылы
љтеді.
Адамныњ ауруѓа ќабылдаѓыштыѓы оныњ
аѓза џлпаларыныњ тџскен
микроорганизмдердіњ кљбейуіне ќолайлы
орта болып инфекциялыќ процеспен жауап
ќайтару. Ќабылдаѓыштыќ дѕрежесі љзініњ
жеке реактивтігіне байланысты.
Эпидемиялыќ процестіњ белсенділігі
табиѓи жѕне ѕлеуметтік жаѓдайларѓа
байланысты љзгереді. Ѕлеуметтік жаѓдай
ѕсіресе мањызды; оны адамдар тђру тыѓыздыѓы,
џй жаѓдайы, мѕдени дењгейі, олардыњ саны
жѕне жай-кџйі ірі сілкініс келуініњ белгісі
бола алады; жер бетініњ ірі љлшемдегі тџрі
љзгеруі (деформация) ол ѓарыштаѓы
серіктерден байќау немесе жер бетінде
орналасќан триангуляциялыќ тор арќылы
геодезиялыќ суретке тџсіру жолымен
аныќталады; ќђшыќта нивелировканы (љсімшесін
љлшеу), тењіздерде мореографтардыњ мђќият
жџргізумен жер учаскелерініњ тік
ќозѓалысын (тљмен тџсуін немесе жоѓары
кљтерілуін) љлшеуге болады; сілкініске
азѓана уаќыт ќалѓанда љте сезімтал
аспаптармен (ылди љлшегіш-наклономер) жер
бетініњ ењкішін аыќтауы (5см ењкішті де
љлшей алады). Осы тѕсілдермен ќатар арнайы
аспаптардыњ кљмегімен тау жыныстардыњ
деформациясын, ќђдыќтар мен
скважиналардаѓы су дењгейініњ љзгеруін,
жердіњ магниттік жѕне электрлік
љрістерініњ ауытќуын, жер асты сулардаѓы
радон мљлшерініњ ќалыптан айырмашылыѓын,
жер радиациялыќ белдеуіндегі бљлшектер
аѓынын љлшеу жђмыстары жџргізіледі.
Болжаумен ќатар, ѕрине, ќауіпсіздікті
ќамтамасыз ету жђмыстары алдын ала істелуі
керек. Ол туралы Ќазаќстан Республикасы "Азаматтыќ
ќорѓаныс туралы" зањыныњ II
тарауында аныќ
айтылѓан. Мысалы, зањныњ бабында
жерсілкіністен алдын ала ќорѓану шаралары
деп мыналар кљрсетілген:
-
сейсмологиялыќ байќаулар мен жер
сілкіністерін болжаудыњ республикалыќ
жџйесін дамыту;
-
республика аумаѓыныњ сейсмологиялыќ
ќауіптілігін ѓылыми тђрѓыдан
болжау, баѓалау
жѕне оны
сейсмологиялыќ ыќшам
аудандарѓа бљлу;
-
ќђрылыс нормалары мен ережелерін
сейсмологиялыќ ќауіпті ескере отырып жасау;
-
сейсмикалыќ орныќты
џйлер мен
ѓимараттардыњ тиімді
конструкциялардыњ жѕне шаруашылыќ жџргізу
объектілерініњ сенімді жђмыс істеуініњ
есептерін ѓылыми тђрѓыдан негіздеу жѕне
оларды жобалау;
-
сейсмикалыќ орныќты џйлер мен
ѓимараттар ќђрылысыныњ сапасын баќылауды
жџзеге асыру;
-
бђрын салынѓан
џйлер мен
ѓимараттардыњ сейсмикалыќ
жаѓынан орныќты болуын жѕне сенімді жђмыс
істеуін ќамтамасыз ету;
-
аумаќтарѓа ќџрылыс салуды ыќтимал
сейсмикалыќ ѕсерлерді ескере отырып реттеу.
Осы шаралар мен ќатар зањда сілкіністіњ
зардаптарын жою кезінде жџргізілетін
жђмыстар, орталыќ жѕне жергілікті атќарушы
органдар мен барлыќ ђйымдардыњ басшылары
міндеттері белгіленген.
Жанартаулар
(Вулкандар).
Ежелгі Рим мифологиясында Вулкан деп от
ќђдайын атаѓан. Планетамыздаѓы жанартау
ѕрекетшілдігі жер ќойнауындаѓы ѕрдайым
болып жатќан белсенді процесстердіњ
нѕтижесінде љрістейді. Айтарлыќ, терењдегі
жер асты ѕрќашанда ќыздырылѓан кџйінде
кљшіп-ќону ќимылдар, денсаулыќ саќтау
жаѓдайлар, ел мекендердіњ санитариялыќ-коммунальдыќ
жабдыќтаушылыќ, ењбек ету ђйымдастыру т.б.
ќђрайды. Табиѓи жаѓынан ауа-райы,
территорияныњ табиѓаты, жануарлар,
хайуандар жѕне љсімдіктер дџниесі,
инфекциялыќ ауру ошаќтарыныњ табиѓи
тџрінде бар-жоѓы, зілзала ауыртпалыќтар
ѕсер етеді.
Адамдар ауратын инфекциялыќ ауыру-сырќаулыќтарды
бірнеше жолмен жіктейді, кљбіне
ќоздырѓыштардыњ берілу механизміне ќарай.
Одан басќа ауруларды ішек аурулары, тыныс
алу жолдарыныњ аурулары, ќан аурулары жѕне
тері аурулары деп бљледі.
Адамѓа аса ќауіпті, љлім коэффициенті
биік саналатын инфекциялыќ ауруларѓа
тырысќаќ ,, оба, іш сџзегі, сары ќызба,
дифтерия, дизентерия, гепатит А, тђмау т.б.
жатады.
Жануарлар мен љсімдіктердіњ арасында
тарайтын ауруларына байланысты эпизоотия,
панзоотия, эпизоотиялыќ ошаѓы, эпифитотия,
панфитотия, фитопатоген деген ђѓымдар
аталады.
Жануарлардыњ ѕсіресе кењ тарайтын
аурулардыњ ќатарына аусыл (ящур), ќара
малдыњ, шошќаныњ, ќђстардыњ обасы жатады.
Љсімдіктерді ауруѓа шалдыѓуын
фитопатоген деген ќоздырѓыштар ђшыратады,
немесе љскен ортаныњ ќолайсыздыѓына
байланысты олар љздігінен жойылады.
Фитопатоген биологиялыќ белсенді заттарды
бљліп шыѓарады, ал олар зат алмасуѓа ѕсер
етіп тамыр жџйесін заќымдайды жѕне
ќоректік заттардыњ љсімдік бойына таралуын
бђзады.