МАЗМЂНЫ

 4.2. ТЕХНОГЕНДІК СИПАТТАЃЫ АВАРИЯЛАР.

          Заманѓы авариялар мен апаттардыњ ќауіп тљну жаѓдайы жоѓары љсіп барады; олардыњ тџрлі себептерініњ негізгілері мынадай: ќазіргі љндірістер кџрделеніп барады, љндіріс процессінде улы жѕне ѕсері кџшті компонентер жиі ќолданылады, кішкентай алањќайларѓа ќуатты энергиялар шоѓырлануда, жабдыќтар тозып, моральдыќ жаѓынан ескіруде, оларды жањаларымен ауыстыру љте баяу жџреді; жђмысшылардыњ, ќызметкерлердіњ кѕсіби ептіліктері, білімдарлыѓы мен љндірістік тѕртібі талап дењгейіне сай келе бермейді,зейінсіздік, салѓырттыќ кездеседі; ќђралдар мен саймандарды, кљліктерді жѕне техниканы пайдалану ережелерін љрескел бђзу ќайѓылы жаѓдайларѓа ѕкеледі. Љндірістік аварияныњ шыѓуына стихиялыќ апат, ќђрылыстарды жобалау жѕне салу кезінде жіберілген кемістіктер, техникалыќ жџйелерді монтаждаудаѓы ќателіктер себеп болуы мџмкін.

Мысалы, жобалау барысында объекті мен жергілікті жер жаѓдайы ерекшеліктерін толыќ есептемеу салдарынан аварияныњ тікелей шыѓуына конструкцияларды климаттыќ жаѓдайлар мен агрессивтік љндірістік орта ѕсерінен туатын коррозиядан ќорѓаудыњ болмауы, тљменгі температураныњ ѕсер етуі, діріл, ылѓалдылыќтыњ жоѓарлауы, ќардыњ ќалындауы жѕне т.б. себеп болады.Љндірістік авария жђмыстыњ кенеттен тоќтап ќалуына немесе љндіріс процесініњ бђзылуына, материалдыќ игіліктердіњ жойылып кетуіне, адамдардыњ жараќаттануы мен љліміне ѕкеп соќтыруы ыќтимал.

 

 

 

         Техногендік сипаттаѓы тљтенше жаѓдайлар мынадай аварияларѓа байланысты жіктеледі: химиялыќ ќауіпті объектілерде, радиациялыќ ќауіпті объектілерде, љрт-жарылѓыш ќауіпі бар объектілерде, гидродинамикалыќ ќауіпті объектілерде, кљліктерде, коммунальды-энергетикалыќ желілерде жѕне т.б.

        Химиялыќ ќауіпті объектілерде кџшті ѕсер ететін улы заттардыњ тљгілуі немесе шашырап атќылауы, оларды саќтау кезінде ыдыстар, сиымдылыќтар бџлінуі салдарынан, тасымалдау мен љњдеу кезінде авария пайда болуы мџмкін. Сонымен бірге кейбір улы емес заттар белгілі бір жаѓдайларда (љрт,жарылыс) химиялыќ реакциялардыњ нѕтижесінде кџшті ѕсер ететін заттарды ќђру мџмкін. Апат кезінде атмосфераныњ жер бетілік ќабаты ѓана уланып ќана ќоймайды, сонымен бірге су кљздері, азыќ-тџліктер, топыраќ зарарданады. Біраќ атмосфераныњ жер бетілік ќабатыныњ улануы химиялыќ ќауіпті объектілердегі авария кезіндегі ењ негізгі заќымдаушы фактор болып табылады, бђл тікелей сол аймаќтаѓы адамдардыњ улануына соќтырады.

 

         Ќазіргі кезењде радиобелсенді заттардыњ жѕне иондаушы сѕуле шашу кљздерін ќолдануы кењ таралѓан. Ѕсіресе ядролыќ энергетика жоѓары ќарќынмен дамуда. Негізгі радиациялыќ объектілерге атомдыќ станциялар, ядролыќ отын дайындайтын мекемелер, ќолданылѓан отынды ќайта љњдеу жѕне радиобелсенді ќалдыќтарын жою мекемелері, ядролыќ реакторлары бар ѓылыми-зерттеу жѕне жобалау џйымдары, кљліктегі ядролыќ-энергетикалыќ ќондырѓылар (мысалы,кемелерде) жатады. Ядролыќ заттарды тасымалдауды, саќтауды жѕне љњдеуді тура келіп отыр.

          Ядролыќ реакторларда авариялардыњ болу себептері мыналар: ќауіпсіздік тосќауылыныњ бђзылуы, яѓни механикалыќ заќымданудан немесе жылу бљлуші элементтердіњ температуралыќ жџйесініњ бђзылуынан (ысыѓандыќтан) жылу бљлуші элементтердіњ герметикалыќ ќабатыныњ бџлінуі; осы элементтерді саќтау, тасымалдау жѕне шамадан артыќ отын салу кезінде критикалыќ массаныњ тџзілуі; ядролыќ реакциялардыњ барысын басќару мен баќылау жџйесініњ дђрыс істемегендігіне байланысты кенеттен ќуаттыњ љсуі, энергияныњ жиналуы, ењ соњында реактордыњ жарылысына ѕкеледі.

         Аппаттыњ ќызметшілер мен тђрѓындарѓа ѕсері, адам љліміне жѕне сѕуле ќабылдаѓандардыњ ауруѓа ђшырайтыны адамдардыњ радиациялыќ сѕуле ќабылдау дењгейі арќылы аныќталады. Кљптеген елдерде бђндай ерекше тіршілік саласында ќарым-ќатынасты реттейтін "Тџрѓьіндардыњ радиациялыќ ќауіпсіздігі туралы" зањ ќабылданѓан. Бђл зањда радиациялыќ сѕуле ќабылдау мљлшерініњ шегі аныќталѓан:

-        тђрѓындар џшін жылдыќ орташа радиация мљлшері  0,001 Зивертке (1 мЗв), ал љмірдегі мљлшері ( 70 жыл бойы) 0,07 Зивертке (70 мЗв) тењ;

-      осы   салада  істейтін   ќызметкерлер  џшін   жылдыќ  орташа радиация мљлшері 0,02 Зивертке ( 20 мЗв) немесе ењбек ќызметі кезіндегі мљлшері (ЗО.жыл бойы) 1 Зивертке (1000 мЗв) тењ.

         Бђл кљрсеткіштерге рентгенорадиологиялыќ процедура мен емдеу радиациялыќ мљлшері, сонымен бірге табиѓи радиация аяныныњ мљлшері (жылдыќ мљлшері шамада 0,15 Рентген) енбейді.

 

 

         Љртке жѕне жарылысќа ќауіпті келген объектілерге жарылѓыш заттарды, сондай-аќ белгілі бір жаѓдайда жарылѓыш немесе љздігінен жануѓа ќабілеті пайда болатын љнімдерді саќтайтын, тасымалдайтын жѕне љндіретін мекемелер жатады. Ѕсіресе А,Б жѕне В санаттардаѓы нысаналар љте ќауіпті.

         А - санатына мђнай љњдеу зауыттары, химиялыќ кѕсіпорындар, мђнай љнімдерініњ ќоймалары, газ жѕне мђнай ќђбырлар жџйелері жатады;

         Б - санатќа кљмір тозањын, аѓаш ђнтаѓын, ќант пудрасын(ђнтаѓын) дайындау жѕне тасымалдау цехтары, диірменніњ ђнтаќтау бљлімдері кіреді.

         В - санатќа аѓаш кесу, аѓаш љњдеу, аѓаш шеберлік, модельдік љндірістер жатады.

 

 

 

         Жарылыстар кљбіне кљмірсутек газдарын - метан, этан, пропан ќолданатын мекемелерде жиі болып жатады. Су ќыздырып жылу беретін ќазандыќтарда жоѓары ќысымда істейтін ќазандар, газ аппаратурасы, баллондар мен ќђбырлар, жарылады. Шахталарда жѕне тђрѓын џйлерде газдый; љзі жарылады. Аѓаш, кљмір, шым тезек, алюминий, ђн, дѕн, ќант ђнтаќтары, сондай-аќ маќта, зыѓыр, кендір тозањдары лак бояу заттарыныњ буы тар жаѓдайда љздігінен жарылысќа ђшырауы мџмкін. Љздігінен скипидар, камфора, барий, пирамидон жѕне басќа химикаттар да жанады. Ѕсіресе жићаз жасаѓанда пайдаланатын поролон љте ќауіпті - ол жану барысында цианий ќоспалары бар улы тџтін бљледі. Тасымалдау кезінде жанар майдыњ жануы да жиі кездеседі.

         Љрт жѕне жарылыс ќђбылыстары тљмендегі факторлармен сипатталады: газды-ауалы ќоспалардыњ жѕне ќызѓан сђйыќтыќ пен ќысымды сиымдылыќтардыњ жарылыс кезінде екпінді ауа толќыны, жылылыќ (ыстыќ лебі) таралуы, ќатты бљлшектердіњ жан-жаќќа ђшуы; уытты заттардыњ ѕсері.

 

 

         Суѓа байланысты техногенді апаттар су ќоймалар бљгеттері бђзылѓан салдарынан болады. Љзіне дейін жѕне љзінен кейін су дењгейініњ айырмашылыѓын ђстап тђратын ќђрылыстар немесе табиѓи жасамдар гидродинамикалыќ объектілер болып табылады. Бђндай ќђрылыстар ќирауыныњ ерекшелігі жарып љту толќынныњ пайда болуы. Гидротехникалыќ ќђрылыстар судыњ кинетикалыќ энергиясын (ГЭС), технологиялыќ процесстерді суыту, жер алќаптарын суару (мелиорация), жаѓалау территорияны судан ќорѓау (бљгеттер), судыњ таяз жерін терењдетіп кемелер жџзіп љту (шлюздар) џшін салынады. Таулы аудандарда жер сілкініс, опырылып ќђлау, шљккіндер болѓан нѕтижесінде тљменде орналасќан ауыл-шаруашылыќ жѕне љндіріс объектілеріне, ел мекендерге ќашанда ќауіп тљндіретін табиѓи бљгеттер пайда болады.

         Бљгеттер бђзылѓан жаѓдайда су жоѓары биіктіктен жѕне љте џлкен жылдамдыќпен љз жолындаѓыныњ бѕрін ќиратып, тљменге ђмтылады. Бђл жаѓдайда екі фактор ѕрекет етеді - жарып љту толќыны жѕне судыњ жайылу аймаѓы.Осы аймаќтарда тђрѓын џйлер мен љндіріс ѓимараттарды салуѓа тыйым салынады. Бљгеттіњ бђзылуы табиѓи кџштердіњ ѕсерінен (жер сілкінісі, дауыл, опырылып ќђлау, шљккін), ќђрылыстыњ аќаулыѓынан, ќолдану ережелерін бђзу салдарынан, су тасќыны ѕсерінен, суды тљмен босату мљлшері жеткіліксіздігінен, ал соѓыс кезінде ќарулар ѕсерінен болады. Кљбіне авария бљгет табаныныњ босауы салдарынан жѕне судыњ жиектен асып кету себебінен туындайды.

         Жарып љту толќыгіныњ бђзу, ќирату ѕрекеті судыњ зор массасыныњ жѕне онымен бірге жылжыѓан заттардыњ (тас кесектер, аѓаштар, ќђрылыстыњ тџрлі бљліктері) соќќы кџшінде жатыр. Жазыќтыќ аудандарда толќынныњ жылдамдыѓы 3-25 км/саѓ, ал таулы жѕне тау бљктері аймаќтарда 100 км/саѓ. жетеді. Едѕуір жер аймаѓын 15-30 минут ішінде ќалыњдыѓы 0,5 м-ден 10 м дейін, кейде одан да жоѓары су басып ќалады; территория судыњ астында бірнеше саѓат пен бірнеше тѕулікке дейін жатады.

         Тџрлі авариялар транспорт ќозѓалысында кездеседі, жалпы кљліктіњ кез келген тџрі ќашанда потенциалды ќауіп тљндіреді. Темір жолда апаттардыњ себебіне жолдыњ бђзылуы, составтыњ аќаулыѓы, диспетчер ќателіктері, поезд жџргізушілердіњ салѓырттыѓы жатады. Кљбіне поездардыњ жолдан шыѓын кетуі, соѓысуы, љткелдердегі кедергілерді соѓып кетуі, вагондарда љрт шыѓу немесе жарылыстар болып тђрады. Темір жолдаѓы апаттарды тоќтату љте ќиын.

         Автомобиль кљліктері аварияларынан ќђрбан болѓан адамдардыњ саны љте жоѓары. Мысалы Ресей статикасына сџйенсек бір ѓана 1995 жылдыњ ішіндегі автокатастрофалардан ќаза болѓан адамдар саны (33 мыњ) тоѓыз жыл арасында Ауѓанстан соѓысында жѕне бірінші Шешенстандаѓы соѓыс кезінде (2 жыл) ќаза тапќан адамдарды бірге санасаќ одан екі есе кљп болып шыѓады екен. Жол апаттарыныњ шамада 75% жџргізушілердіњ жол ережесін бђзу себептерінен - кљп жаѓдайда жылдамдыќты ђлѓайтудан, ќарсы ќозѓалыс жолаќќа шыѓып кетуден, автомобильді мас кџйінде жџргізу себептерінен болады. Автомобиль авариялар оќиѓаларыныњ ерекшелігі - жараланѓандардыњ 80% алѓашќы 3 саѓатта кљп ќан жоѓалтуынан ќаза болады. Сондыќтан, алѓашќы медициналыќ кљмектіњ мањызы зор. МАИ ќызметкерлері, автомобиль жџргізушілері жѕне де жалпы халыќ алѓашќы кљмек кљрсетудіњ ќарапайым, біраќ тиімді ѕдістерін џйренгені жљн. Айтса да, керек кезде автомобиль дѕрі ќобдишасында ќажет нѕрселері жоќ болып шыѓады.

         Ѕуе кљліктерінде керекті іс-шаралардыњ жџргізуіне ќарамастан апаттар саны азаймай келеді. Ђшаќтардыњ апатќа ђшырайтын себептері ќозѓаушыныњ істен шыѓуы, жеке бљліктерініњ бђзылуы, басќару жџйесініњ істемей ќалуы жѕне т.б. Ѕуе апаттарыныњ спецификасын ђшаќтыњ биіктен ќђлауы џдейе тџсіреді.

         Су кљліктеріндегі (кемелер) апаттардыњ кљпшілігі дауылдыњ, тђманныњ, мђздардыњ ѕсерінен жѕне кемені басќарушы адамдардыњ кінѕсынан болады. Кемелердіњ соќтыѓысуы, аударылып ќалуы, ќайранѓа отыруы, кемеде љрт немесе жарылыстыњ пайда болуы, жџктердіњ есепсіз орналастыруы жѕне ѕлсіз бекітілуі жиі кездеседі. Кемені жасау кезінде, жобалауда жіберілген кемшіліктер де болып тђрады.

         Жер асты жолдарында (метрополитен) пайда болѓан љрт љте ќауіпті - туннельдерді толтырып кететін тџтінніњ кљміртек газдары адамдарѓа љлердей ѕсеретеді. Станцияларда жѕне вагондар ішінде џрейі ђшќан адамдар сыѓылысып бір-бірін таптап кетеді. Метродаѓы љрт себептерініњ негізгілері-электр сымдардыњ тђйыќталуы электравтоматтар жѕне ќозѓауыштар орамдарыныњ тђтануы.

         Коммуналды-энергетикалыќ желілер љз функцияларын тђраќты атќару џшін барлыќ дењгейдегі басшылардыњ, маман жђмысшылардыњ жауапкершілігі жѕне ќызмет жасаудыњ барлыќ талаптарын орындауы ќажет.

         Сумен ќамтамасыз ету жџйесінде авариялар кљбіне су жеткізу желілерде (ќђбырлар), су тартып шыѓаратын станцияларда, ќысымы

биік су мђналарында болып жатады. Су бљгеттері, су тазалау ќђрылыстары, таза су ќоймалары кљп бђзыла бермейді. Электр ќуатын тоќтатќанда су берілуі аяќталады, сондыќтан энергияныњ ќосымша кљзін алдын ала дайындаѓан дђрыс. Ќђбыр желілері тот басу мен ескірудіњ себебінен, кљбіне ќђбырлар бір-бірімен ќосылѓан жѕне ѓимаратќа енген жерлерінде жарылады. Жарылѓан ќђбырларды айналып љтетін жолдарда ќосу жѕне ажырату ќђрылѓылар белгілі мљлшерде жасалады.   Аса мањызды нысаналар џшін жеке су тарту орыны жѕне су мен ќамтамасыз ететін арнайы жџйесін жасаѓан жљн.

         Сарќын сулар жџйесінде авария болды деп сарќын су тазасумен араласќанды айтады ( кљбіне коллекторларда болады). Бђл жаѓдай инфекция аурулардыњ таралуына септігін тигізеді. Ќотару станциясында резервуарлар сарќын сђйыќтыќтарѓа толып кетіп, сыртќа аѓады. Сондыќтан алдын ала дайындалѓан, тљмендеу орналасќан жерге дейін аѓатын арыќтар жѕне арнайы ќђрылѓылар орнату ќажет. Бђл ѕрекетті балыќты ќорѓау жѕне тазалыќты баќылау ђйымдармен келісе отырып ђйымдастыру керек. Ќотару станцияларда ќосымша резервтегі электрагрегат болуыныњ мањызы зор, ал тоќ ќабылдаушы ќондырѓылар ќосымша кљздеріне тез ќосылатындай болуы керек.

         Газ отынын пайдаланѓанда тђрѓындар мен ќызметшілер тек ќарапайым тѕртіп пен зейінділікті ђстау керек, сонда тђрѓын џйлер мен кѕсіпорындарда жарылыс болмайды. Газ жеткізетін ќђбырлар ескіргендіктен, тозыѓы жеткендіктен немесе топыраќтыњ ѕркелкі отырѓандыќтан џзілуі біздіњ заманымызда ѕдетке айналѓан сияќты. Оларды жиі тексеріп, баќылап отырып, ауыстыру керек. Ќай жерде болса да газ жарылѓанда адам ќђрбанына міндетті тџрде соќтырады.

         Стихиялыќ апаттар кезінде ќашанда болсын ѕуеде орналасќан электрљткізгіштер заќым алады, сымдар џзілгенде тђйыќтанады, одан љрт шыѓады. Электр ќуатымен ќамтамасыз ету тоќталѓанда барлыќ тіршілік саласында ќалыптасќан љміршењдік бђзылады - сумен, жылумен ќамтамасыз ету болсын, кѕсіпорындар, емдеу мекемелер болсын- бѕрінде жђмыс кемшіліктері пайда болады. Мђндай кезде тѕуелсіз электр кљздерініњ болуы мањызды.

         Жылумен ќамтамасыз ету саласында авариялар кљбіне жылу љткізу трассаларда, ќазандыќтарда, ТЭЦ жѕне жылу тарату желілерінде орын алады. Ќасарысќандай, авариялар ќыста, ењ суыќ аязды кџндерде жиііленеді, љйткені дѕл осы кезде су температурасы мен ќысымы ђлѓаяды. Отын таусылѓанда тџрлі отын жаѓуѓа бейімделгені жљн-газ, кљмір, сђйыќ отын.