МАЗМЂНЫ

4.3. ЭКОЛОГИЯ АСПЕКТІЛЕРІ.

         Экология саласында зерттеу жџргізген мамандардыњ пікірі бойынша ѕлемде ќоршаѓан ортаныњ жаѓдайы нашарлап бара жатќаны, ал кейбір аумаќтардыњ экологиялыќ апатќа ђшыраѓаны љте айќын кљрініп тђр. Љндіріс ќалдыќтары, ластанѓан, сарќын сулар кљлемдері кљбейіп барады; экологиясы нашарланѓан жаѓдайдаѓы алањдар ауданы, љкінішке орай, табиѓи ќорыќтар ауданынан ќазіргі кезењде бірнеше есе кљп.

         Атмосфералыќ ауа, топыраќ жѕне адамды ќоршаѓан табиѓи ортаныњ ластану процессінде апат салдарынан болатын радиобелсенді зарардануы ерекше орын алып отыр (Чернобыль АЭС-да, " Маяк" љндірістік бірлестігінде, Томск-7, т.б. болѓан авариялар).

         1999 жылы Жапонияда Токио мањындаѓы ядролыќ ќондырѓыда болѓан авария салдарынан радиация адамныњ сѕуле алу дењгейініњ белгілі шегінен 15000 есе асып кетті. Радиобельсенді ќалдыќтар ќоршаѓан ортаѓа тасталуда; оларды ќоќыс ретінде арнайы жерге жинауыныњ љзі зиян. Радиобелсенді сђйыќ жѕне ќатты ќалдыќтары тењізге де тџсіріледі. ССРО кезінде 1961 жылдан 1990 жылѓа дейінгі мерзімде радиобельсенді ќалдыќтары бар 11 мыњ (!) контейнер, су асты ќайыќтарыныњ 17 авариялыќ жаѓдайдаѓы атомдыќ реакторлары, соныњ ішінде "Ленин" атты кемеден 3 ядролыќ реактор тењізге тасталды.

         Техногендік тљтенше жаѓдайлардыњ экологияѓа ќатысты ќыры џлкен мѕнге ие болуда; экологиялыќ жаѓдайды жаќсарту џшін жџргізілген кљптеген жылдар жђмысын љндірістегі немесе зиянды заттарды тасымалдау кезіндегі оќтын-оќтын болып тђратын авариялар жоќќа шыѓаруда.

         Кері ќайтпас экологиялыќ љзгерістерге табиѓи-техногендік тљтенше жаѓдайлар алып келеді. Мысалы, љндіріс кѕсіпорындарыныњ аса шоѓырланѓан жерлерде болатын су басып ќалушылыќ, уландырѓыш заттар мен тђрмыс ќалдыќтарыныњ зор мљлшерінде ашыќ тџрінде алып шыѓуы апаттыњ ауртпалыѓын терењдете, катастрофа нѕтижесіне ѕкеледі.

Экология сипаттаѓы тљтенше жаѓдайлар тџрлі келіп, шын мѕнінде адамзаттыњ љміршењдігіндегі барлыќ жаѓына тиіп љтеді.

         Ќђрлыќ бетініњ топыраќ ќасиеттері біртіндеп нашарлауы бірнеше себептерден болуда, табиѓи болсын немесе адам шаруашылыќ ѕрекетінен болсын. Тынайтќыш пен пестицидтерді дђрыс ќолданбаудан, мысалы, ауыр металл тђзы бар пестицид мљлшерін кљтеру, топыраќтыњ ќђнарлыѓы тљмендейді, ал дђрыс љњделмеген жердегі ќђрттар мен микроорганизмдер жойылады. Суару жђмыстарды ойсыз жџргізгенде ќарашірік ќабаты жђќарады, ќђнарлы топыраќты ќђнарсызы басып ќалады. Ќарашірік ќабаты ормандаѓы жђмыстар кезінде ќопарылѓан аѓаштардыњ тџптерімен бірге де шыѓарылып кетеді; сонымен ќатар шљп жамылѓысы, бџрген мен ќылќандар жойылады. Ал орман љрттерінде соѓан ќоса барлыќ љсімдіктер, хайуанаттар жѕне микроорганизмдер дџниесі ќђриды.

         Топыраќ ќабатыныњ ќђлдилауына мџжілу (эрозия) процесстері, яѓни ќабаттыњ флора мен фаунаныњ кері љзгерістері, ќђнарлыѓы тљмендеуі, шљлге айналуы жатады. Эрозияныњ љзі себебіне ќарай сулыќ, желдік, мђздыќ, шљккіндік, љзендік, биологиялыќ эрозиялар деп бљлінеді.  Жылдан жылѓа ауыл-шаруашылыќ алќаптары азайып жатыр. Жердіњ топыраќты жамылѓысы ауыр металлдармен ластануы кљп жаѓдайларда љндіріс ќалдыќтарыныњ ауаѓа, суѓа шыѓуы, уаќытты заттарды ќалай болса солай кљму себептерден жџріп жатыр. Жер бетініњ шљлге айналуы оныњ биологиялыќ потенциалыныњ, су ресурстарыныњ, љсімдіктер жамылѓысы мен фаунасыныњ жойылуы немесе азаюымен сипатталады; мђнда табиѓи себептеріне ќоса адамдардыњ џлесі де аз емес, мысалы малды шамадан тыс кљп жаю, жер шаруашылыѓы мен мал шаруашылыѓын тиімді џйлестірмей жџргізу, отын дайындау, жол ќђрылысы, геологиялыќ-зерттеу жђмыстары кезінде љсімдіктер жамылѓысын жою.

         Жер ресурстарын жѕне топыраќты ќорѓау мен тиімді пайдалану маќсатында љткізілетін шаралар кљлемі тым аз; олар жердіњ ластану, ќоќыстану, бђзылу жѕне деградацияѓа ђшырау процесстерін тоќтатуѓа жеткіліксіз.

         Атмосфераныњ ылѓалды-жылу жѕне газ айналымына адам љзі сезбей жања су ќоймаларын ќђрумен, љзендердіњ баѓытын љзгертумен, ми батпаќтарды кептірумен, орманды шабуы жѕне љрттеумен, жер жыртумен ыќпалын тигізеді. Ѕр минут сайын љндіріс мекемелері, жылу-электр-бекеттері, кљліктер атмосферадаѓы екі ќышќылды кљміртектіњ љсуіне жаѓдай жасайтын отынныњ, жанар-жаѓар майдыњ кљп мљлшерін жаѓады. Одан басќа озон ќабатын жђќартатын химиялыќ ќосылыстар, фторлы, бромды жѕне хлорлы ќоспалар, фреон, азот тотыѓы атмосфера ауасына араласып, планетамыздыњ жылулыќ режиміне ѕсер етеді.  Ядролыќ ќару сынаудыњ жѕне ѓарышќа кеме ђшырту нѕтижесінде ауада аэрозоль, азот ќышќылы, радио-кљміртек жѕне т.б. зиян заттар жиналуда. Шаруашылыќ ѕрекетінен пайда болатын азот тотыѓы, кџкірт, кљміртек, оларѓа ќоса келетін ѓарыш шањы, жанартау газдары, топыраќтыњ желдік эрозиясы- бѕрі атмосфераны ластайды. Зиянды заттардыњ ќауіпсіздігін білу џшін оларѓа мг/м3 бірлігі мен љлшенетін шектеулі концентрациясы белгіленген. Біраќ шындыѓында адамѓа жѕне ќоршаѓан ортаѓа бір мезгілде бірнеше заттар ѕсер етеді; олар бір-бірімен реакция тџзіп жања ќоспалар жасайды.

         Фотосинтез барысында пайда болатын оттегініњ мљлшері планета бойынша адам, жануарлар, кљліктер, љндірістер жђтатын љттегі кљлемінен аз болатыны соњѓы кезде байќалатын болды. Адамѓа ыќпалын тигізетін ауадаѓы кџнделікті шу дењгейі туралы да айта кету керек.

         Азот тотыѓыныњ 40%-тін атмосфераѓа жылу-электр станциялары шыѓарады, артынан ол азот пен нитраттарѓа бљлінеді, ал соњѓысы сумен ќосылып азот ќышќылын тџзеді. Кљмірді, мђнайды, жаѓармайды жаќќанда кџкірт ангидриды пайда болып, кейін ол сульфаттарѓа айналады; соњѓысы суѓа еріп кџкірт ќышќылын тџзеді. Атмосферада тџзілген бђл заттар ќышќылды тђман жѕне жауын-шашындардыњ тџсуіне себеп болады. Ал тџрлі шањ-тозањдар тџрі дџниеден басќа ќђрылыстардыњ, ѓимараттардыњ, металл конструкциялардыњ кџйзелуін тездетеді.

         Су жаѓдайына келсек оныњ сапасы тљмендеп, судыњ љзі жеткіліксіз затќа айнадды. Бђѓан џш негізгі себеп бар: біріншісі-мелиорация жџйесін білімсіз ќђрастыру, ормандарды жою, кљлемді алќаптарды џздіксіз жырту жѕне малды ретсіз баѓу салдарынан су ресурстарыныњ азаюы (су ќоймаларыныњ ќайрањдауы, кіші љзендердіњ тартылуы, кљлдердіњ ќђрѓауы); екіншісі - љндіріс мекемелерініњ љсуіне байланысты, тђрмыс ќажеттеріне жаратылатын жѕне ауыл шаруашылыѓындаѓы су шыѓыны (осылардыњ ішінде таза ауыз суды љндіріс жђмыстарына пайдалануы да жатыр) кљбейуі суѓа деген сђранысты кенеттен кљтерді; џшіншісі - љзендерге, кљлдерге, су ќоймаларына љндіріс ќалдыќтары, тђрмыс ќоќыстары, сарќын сулар, тыњайтќыштар, мђнай љнімдері, кљњ, ауыр металлдар жѕне т.б. тљгу салдарынан судыњ ластануы. Суды жылыту немесе радиациялыќ ѕсерінен љткізу де судыњ физикалыќ бџлінуіне жатады. Судыњ ќѕрамасы љзгеріп, ластануы балыќтыњ жѕне басќа да тірі организмдердіњ љлуіне тікелей ыќпалын тигізеді. Тџбінде, барлыќ ластау заттардыњ тџрлері ѕлем мђхитына барып ќђйылады. Ѕсіресе мђнай љндіру жэне оны тасымалдау кезінде тењізге тљгілген мђнай љнімдері суын ластауда басым џлесін ќосады.

         Жердіњ суын, литосферасын жѕне атмосфераныњ тљменгі ќабатын тірі жандар мен љсімдіктер жайлаѓан. Бђл дџниені биосфера деп атайды, яѓни ол экология жаѓдайыныњ бір ќомаќты жаѓын ќђрайды. Ќазіргі заманда биологиялыќ тџрлердіњ жойылуы эволюциялыќ жања тџрлердіњ пайда болу ырѓаѓынан озып барады. Мамандардыњ айтуы бойынша љсімдіктіњ бір тџрініњ жойылуы жануарлар, жѕндіктер мен басќа љсімдіктердіњ 10-нан 30-ѓа дейін тџрініњ ќђрып кетуіне себеп болатын кљрінеді.Ѕсіресе кџкіртті газ, фтор ќоспалары, хлор, тотыќтырѓыштар жѕне сульфаттар љсімдіктер џшін аса ќауіпті. Орта есеппен алѓанда бір жыл уаќыт арасында дџние жџзінде биосфераныњ бір тџрі ќђрып кетіп жатыр. Елсіз аймаќтарѓа адамдарды орналастырудыњ жылдамдату, уытты химиялыќ заттардыњ кењінен таралу, табиѓатты аяусыз пайдалану нѕтижесінде биосфера љздігініњ тепе-тењдіген шыѓуда. Оны тђраќтандыру мѕселесі халыќаралыќ жѕне аймаќтыќ дењгейдегі проблемаѓа айналды.