МАЗМЂНЫ

4.4. ТЏРЛІ  АПАТТАРДА ОРЫНДАЛАТЫН САЌТЫЌ ШАРАЛАРЫ

 Жер сілкінісі кезінде жасалатын ѕрекегтер

          Ілгеріде айтылѓандай жер сілкініс љз ќауіптілігін М8К-64 баѓанасымен љлшегенде кџштілігі 6 балдан жоѓары болѓанда кљрсете бастайды. Сілкіністіњ аса ќауіпті салдарына џйлер, ѓимараттар жѕне басќа да ќђрылыстардыњ бџлінуі мен ќирауы жатады. Одан басќа жер бетініњ ќимылдауы геологиялыќ ќђбылыстарѓа, яѓни топыраќ ќабатыныњ отыруына, опырылып ќђлауына, жерде терењ тџскен сызаттардыњ пайда болуына, тау жерлерде тастардыњ домалауына, шљккіндерге, ќар кљшкіндері не жѕне селдерге себеп бола алады. Кљпшілік жерде џрей, дџрбелењ туындап адамды дђрыс ѕрекет жасаудан адастырады - мектептерде, емханаларда, кинотеатрларда жѕне сол сияќты басќаларында адамдар џрейленіп бір біріне кедергі жасап, топырлап, бір бірін басып жатады. Апат кезінде таѓыда биіктен ауыр жѕне шыныдан жасалѓан заттардыњ ќђлауы љлімге жѕне жараќаттануѓа соќтырады; ондай заттарѓа џй ќабырѓаларыныњ бљліктері, шкафтар, џлкен айналар, тџрлі жабдыќтар мен аспаптар, сљрелер, терезеніњ сыныќтары жатуы мџмкін. Ѕдетте сілкініспен бірге љрттер де келеді. Тегіс, ашыќ жерде тђрѓан адамдардыњ жер ќозѓалыстан љлім-жітімге ђшырауы сирек кездеседі.

         Кљп жаѓдайда жер бетініњ ќозѓалысы 5-6 баллдан ѓимараттардыњ ќирауына ѕкелетін 7-8 балл ќимылына жеткенге дейін арада 15-20 секунд уаќыт љтеді. Бђл уаќыт љте мањызды, оны пайдалану керек. Ѕріне бірден кџшті басталатын сілкіністер де болып жатады. Жалпы топыраќтыњ тербеліс ђзаќтыѓы орташа алѓанда 30 секундтан 1 минутќа дейін жалѓасады; 3 минуттай болатын сілкіністер љте сирек. Бірінші толќындардан біршама уаќыт љткеннен кейін ќозѓалыстар ѕдетте ќайталанады.

 

 

         Жер сілкініс бола ќалѓан жаѓдайда эркім љзініњ не істеуі керектігін, ѕсіресе џйде жѕне жђмыс орнында, кџні бђрын мђќият ойластырып ќойсын деген кењес берілуде.

        Жер сілкінісіне дейін де оѓан дайындалу ережелері бар екен. Алдымен осыларѓа назар аударып кљрелік.

         Ќауіп тљнгенде џйден немесе басќа ѓимараттан тезірек ќашып шыѓу жолын алдын ала ойластырып койѓан дђрыс болар. Ол жол оњай, бос жѕне ќауіпсіз болу керек. Љткелдер мен есіктер алдында адамдар жиналып ќалуы мџмкін, сондыќтан бірінші ќабаттыњ терезесінен шыќќан дђрыс ѕлде ѓимараттыњ мыќты жаѓына орын ауыстырѓан тезірек болатын шыѓар. Сілкініс тџн уаќытында да болатынын ескеруге ђмытпањыз.

         Џйден шыѓатын љтпе жолында оны ќђлап жауып ќоятын, яѓни шыѓуѓа кедергі келтіретін ауыр заттар (шкаф, сљрелер, этажерка, стеллаждар) болмауы тиіс. Басќаша айтќанда осы жол ќашанда бос

болып тђру керек, жђмыс орнында да осы жѕйді ескеру керек. Далаѓа шаѓатын есікті жѕй ілмекпен-аќ жапќан дђрыс шыѓар  (бірінші ќабаттыњ терезелері де оњай ашылатын болсын).

 

 

 

         Ауыр заттарды биікте, сљрелерді кереуеттіњ џстінен жайѓастыруѓа болмайды. Шкаф, этажерка, стеллаж сияќты нѕрселер џй ќабырѓаларына мыќты бекітілуі тиіс. Жатып демалатын жићаз терезеге жаќын тђрмасын. Лезде оталѓыш сђйыќтыќтар немесе улы заттар тђратын ыдыстар тыѓыз жабулы, ќђламайтын, сынбайтын болсын. Љзіњіз тђрѓан џйге таяу жердегі тоѓан бђзыла ќойѓан кезде су астында, немесе ќар кљшкіні мен сел тасќын астында ќалу ќауіпі бар екенін не жоќ екенін аныќтап алу керек.

         Џй жаѓдайында, жђмыста сілкініс кезінде адам уаќытша тђрып ќалатын, ќауіпі ењ тљмен орындарды алдын ала аныќтап, ойда белгілеп ќойѓан жљн. Бђндай жерлерге ішкі іргелі ќабырѓалардыњ ойыќтары, олар тџзеген бђрыштары, есік ойыќтары, мыќты ќабырѓалар мен баѓаналардыњ жаны, ванна, тар љтпе жолдары, мыќты џстелдердіњ, парталардыњ, кереуеттердіњ асты таѓы осылар сияќты орындар жатады.

         Керісінше, шынымен кђрастырылѓан ойыќтар, терезелер, балкон, лоджия, баспалдаќ, лифт, бђрыштаѓы бљлмелер (ѕсірсе кљп ќабатты џйлердіњ жоѓарѓы ќабаттарындаѓы), осы орындар ќауіпті болады деп саналады.

 

 

         Барлыќ тђрѓындар электр желісіндегі ажыратќыш тђтќалардыњ, газ жѕне су ќђбырларындаѓы крандардыњ ќайда орналасќанын жѕне ќалай ашылып - жабылатынын жаќсы білуі тиіс (бђл жай ѕсіресе сілкініс толќындары љткенде мањызды болады). Газдыњ негізгі ќђбырына таяу жерде љлшемі сѕйкес келетін кілт дайын тђру керек.

         Анда-санда жанџђ мџшелері, жђмыс орынындаѓы ќызметкерлер репитиция (жаттыѓу) арќылы ќђтќарылу ѕрекеттерін џйреніп, ѕбден машыќтанып алѓаны артыќ болмас.

         Алѓашќы медициналыќ кљмек кљрсету тѕсілдерін (ѕсіресе жараќаттанѓандарѓа жѕне аяќ-ќолы жаншылып ќалѓандарѓа жѕрдем беруді) ѕркім жатќа білу абзал. Оны џйреніп алу керек.

 

 

         Џй сыртында басќа жай, бљлмелер (гараж, ќора-ќопсалар, ќойма т.б.) болса ол жерде мыналарды ђстауѓа болады: џш-тљрт кџнге арналѓан таза су жѕне жабылѓан (консервленген) азыќ-тџлік ќоры; дѕрі-дѕрмек ќобдишасы (ішінде тању маталар неѓђрлым кљп болса сол жаќсы); љрт сљндіргіш, ќалтаѓа салып жџрсін шаѓын электр шамы, џш-тљрт шелек кљлемді ќђм, свечалар, сіріњке, сынбайтын ыдыс-аяќ, радиоќабылдаѓыш, тџрлі аспаптар жѕне басќа де керекті заттар мен киімдер тџрлері. Љйткені бђндай жерде жер сілкінісінен кейін біраз уаќыт љмір сџруге тура келетін шыѓар.

         Егер џй сыртында жай болмаса аталѓан заттардыњ біразын бірге жинап рюкзакта (ќапшыќта) џстау керек, оныњ ішіне ќђжаттарды да салып ќойѓан дђрыс. Ал рюкзактыњ љзі оњай алынатын жерде орналасќан жљн (ќолѓа іліп алып кететіндей), ењ жаќсысы жолда.

         Мекемелердіњ барлыќ тџрінде, оќу орындарында т.б. жер сілкініс кезінде, љрт жѕне т.б. тљтенше жаѓдайларда ќауіпін азайтуѓа арналѓан шаралардыњ тізбегі алдын ала дайындалып ќойуѓа тиісті. Оны оќып тђруѓа оњай болу керек.

         Кейде жер сілкініс алдында оныњ жаршылары, белгілері пайда болады екен; сондай ќђбылыстарды адамдар кљптен бері байќап ќалѓан. Бір жерде анандай белгі болса, басќа жерде ол љзгеше болуы мџмкін. Байќаѓан жаршылар аса кљп емес, сондыќтан олар љте баѓалы. Жер сілкіністіњ жаршылары: газдыњ иісі шыѓу, ќђдыќтарда су дењгейі љзгеру, ауада шашыраѓан жарќыл пайда болуы, жаќын орналасќан электр сымдар арасында от ђшќындарыныњ шашырауы, ѓимарат пен џйлер ќабырѓаларыныњ ішкі беттері кљкшіл жарлыќ бљлуі, люминисценттік лампалардыњ љздігінен жанып ќалуы, жер астынан гуіл дыбыстары естілуі; жануарлардыњ, ќђстардыњ ерекше тынышсыздыѓы, ѕдеттен тыс ќимылдауы.

 

 

         Жануарлар жер сілкінісі болатынын аныќ "айтып" береді, ѕсіресе дѕл соныњ алдында; ондайда ашьіќ алањѓа шыѓып, біраз уаќыт кџту керек.

         Мысыќтар сілкініске бірнеше минут ќалѓанда џйге кірмей, баѓаналарѓа немесе аѓаштарѓа шыѓып, ѕлде топ-топ жиналып ќатты мияулайды; балаларын басќа жерге ауыстырумен ѕуре болады; адамѓа жаќын жџріп аяѓына оралады.

         Иттер бір аптадай бђрын мазасыздана бастайды, жер ќазып тырнайды, тџнде ђлиды, берген тамаќтан тартынады, ал 4-6 саѓат ќалѓанда кџндіз де ђлып, ќыњсылайды, џйден кетуге тырысады; сілкіністіњ дѕл алдында ќатты ђреді, пѕтерден шыѓуѓа жђлќынады, шынжырын џзуі мџмкін.

         Ќара мал мен жылќылар сенделеді, ары-бері жџгіріп шабады, ќорадан шыѓуѓа ынтыќ білдіреді. Шошќалар мен ќойлар бірнеше ондыќ минут ќалѓанда бір топќа жиналумен болады, џймелейді, ќоректенбейді, ќоршаудан шыѓып ќашады. Ќояндар, тышќандар, егеуќђйрыќтар адамнан ќорыќпастан џй ішінде ѕбігерленіп жџгіреді.

 

 

         Бір-екі тѕулік алдында тауыќтар, кептер, ќара торѓай, ќарѓа, аралар, аквариумдаѓы балыќтар дамылсыздыќ кљрсетеді. Жер асты тђрѓындары (тышќан, атжалман, жыландар, кесірткелер) кљп санды болып жер бетіне шыѓады, таудан тџседі; ќыс кџнінде олар оянып шыѓып ќар бетінде ќатып ќалады.

         Жер сілкініс жаршыларын байќасањыздар кљпшілікке (ѕсіресе арнайы органдарѓа, ѕкімшілікке) хабарлауѓа тырысыњыздар.

         Ќазаќстан Республикасы шекарасында ірі жер сілкіністер мен селдер, тасќын су мен љрттер, дауылдар мен ќарлы борандар, ќар кџртіктері болуы ыќтимыл. Тђрѓындар ќауіпті кѕсіпорындар бар аудандарда љмір сџреді, кљбісі химиялыќ, жарылыс жѕне љрт шыѓу ќауіпті љндірістерде жђмыс істеуде. Сондыќтан ѕркім љзініњ тђрѓан жерінде оѓан жаќын мањайда ќандай ќауіпті ђйымдар бар екенін, оныњ ќауіптілігі неде екенін білуге тиісті жѕне оны білуге зањ бойынша ќђќы бар. Тџрлі авариялар туралы немесе тљнген ќатер туралы жергілікті тљтенше жаѓдайлар саласындаѓы орѓандар арнайы дабылдар арќылы хабарлайды. Жер сілкінісі салдарынан бір ќатар техногенді апаттар болу мџмкінін ђмытпањыздар.

         Жер сілкінісі кезінде ѕркімніњ ђстайтын ережелері кљп емес, љйткені уаќыт љте тыѓыз болады.

         Сілкініс басталѓанын білгенде бірден мына мѕселені шешу керек -џйдіњ ішінде ќалу керек пе ѕлде џйден шыѓып кету керек пе. Тџбінде, саќтану жолын дѕл ќазір тђрѓан жерден табыњыз. Жердіњ немесе ѓимараттыњ тербетіле бастаѓанын сезген бойда-аќ шђѓыл тџрде ѕрекет етініз. Ењ дђрысы - џрейге берілмеу, айќай салып абыржымау - сабыр саќтаудыњ љзі саќтанудыњ мџмкіндігін арттыра тџседі. Сљйлегенде сљзді ќысќа, тџсінікті жѕне батыл тџрде айтыњыз.

         Егер сіз бірінші немесе екінші ќабатта тђрсањыз, онда дереу џйден шыѓып кетіњіз де,ѓимараттан алысыраќ, ашыќ жерге барып тђра ќалыњыз. Жоѓарыдан ќђлаѓан заттар сізге ыршып жетпесін, айналадаѓы сымдардан, электр баѓаналарынан аулаќ болуѓа тырысыњыз. Жаќын мањайда ашыќ жер болмаса ењ таяудаѓы ѓимараттыњ есігініњ ќуысына тђра ќалыњыз. Џйден шыѓарда киім кием деп ѕуре болмањыз - босќа уаќыт кетеді. Џстіњізде бар нѕрсемен шыѓа беріњіз де ќолѓа ілінген матаны ђстай ѕкете беріњіз (дастарќанды, аќ жайманы, терезе пердесін).

         Џйдіњ ішінде ќалуѓа мѕжбур болѓан жаѓдайда мейілінше тез ќауіпсіз орынѓа - ішкі есіктіњ ќуысына, тіреу баѓанасыныњ жанына, немесе терезе мен балконнан ќашыќтау бђрышына тђра ќалыњыз, ваннаѓа жатыњыз. Мыќты џстел астына да, мектепте оќушылар парталардыњ астына жатуѓа болады - бђл ѕдіс ќђлап жатќан шамдардан, ђшќан шыны бљлшектерден саќтайды. Ѓимараттыњ іргелі ќабырѓалары тџзеген тар љткелдер кљбіне ќауіпсіз болады. Бірінші толќын љткеннен кейін ашыќ жерге шыѓып кетуге тырысу керек - онда да љте саќ болыњыз - бџлінген ѓимарат љте ќауіпті.

 

 

         Егер сіз кљшеде болсаныз, сол тђрѓан орныњызда ќалыњыз, біраќ ќауіпсіз жер табыњыз. Ал автомобильде келе жатќан адамдар ашыќ алањѓа тоќтай ќалсын; автобус сияќты кљпшілік транспорттыњ жџргізуші оныњ есігін ашып ќойсын, біраќ кљліктен шыѓуѓа асыѓудыњ еш ќажеті жоќ.

         Келесі нѕрселерге назар аударыњыз: жер сілкініс кезінде ќайѓылы жаѓдайлардыњ кљпшілігі адамдардыњ џйге кіруге, ал басќаларыныњ џйден шыѓуѓа асыѓып ерсілі - ќарсылы даурыѓуы кезінде болады; кейде адамдар жоѓарѓы ќабаттаѓы пѕтерлердіњ терезесінен секіріп кетуге дейін барады - ол љте дџрыс емес; џйден шыѓарда жоѓарыдан ќђлайтын заттарды ескеріњіз. Ыдыс аяќтыњ сынуы, ќабырѓалардыњ сытырлап жарылуы, заттардыњ тарс-тђрс етіп тџсуі сияќты жаѓдайда џрейленбеуге эзір болыњыз. Ќарањѓыда шыраќ, сіріњке, тђтатќыш жаѓа кљрмењіз, љйткені газ шыѓып жатќан жаѓдайда љрт болып кетуі мџмкін. Алѓашќы кџшті дџмпуден кейін уаќытша тыныштыќ болып, ќозѓалыс ќайталануы мџмкін. Ол басты дџмпуден мейілінше зардап шеккен ќђрылыстардыњ одан ѕрі ќирауын болдыруы мџмкін.

         Ілгеріде айтылѓандай џйден асыѓып ќашќан кезде алдын ала дайындалып ќойѓан рюкзакты іліп ѕкетсењіз, оныњ ішіндегі заттар кейінірек љте ќажет болып шыѓады. Таѓы айтып кететін нѕрсе - кџшті сілкініс кезінде басќаларды ќђтќарудыњ љзі оњай емес, дегенмен кішкентай балдарды ескеріњіз.

         Жер сілкінісінен кейін сабыр саќтай отырып жаѓдайды аныќтай біліњіз. Радиоќабылдаѓышты ќосып, тљтенше жаѓдайларды жою жљніндегі органдары мен жергілікті ѕкімшіліктіњ нђсќауларын тыњдањыз.

         Ќандай жаѓдай болса да жер асты дџмпуініњ ќайталануы мџмкін деген айдан шыѓарылѓан џрейлі ќауесет таратушы болмањыз, бђл жљнінде ешќандай деректер, болжамдар, љсек аяњ ѕњгімелер айта кљрмењіз. Тек ресми деректерді ѓана пайдаланумен шектеліњіз. Болашаќ дџмпулердіњ мџмкіндігі жљніндегі ѕњгімелерге тыйым салыњыз, біраќ ондай дџмпулердіњ болуы мџмкін екенін есењізден шыѓармањыз.

         Зардап шеккендерге ќолма - ќол кљмек кљрсетіњіз, алѓашќы жѕрдем жасауды ђйымдастырыњыз. Оларды суыќтан саќтау џшін жылы жауып ќояды.

         Љрт шыѓып кетуі кауіпініњ бар не жоќ екенін тексеріњіз. Ќолыњыздан келсе, алѓашќы жалынды кљре сала љшіріњіз жѕне љрт сљндіретін команданы шаќырыњыз. Су жѕне газ ќђбырларын тексеріњіз - газдыњ иісін сезу арќылы ѓана тексеру керек. Электрмен жабдыќтау жџйесінде бџлінген жерлер байќала ќалса, оны жџйеден бљліп тастайды. Егер газдыњ шыѓып жатќанын сезсењіз барлыќ есік терезелерді ашуѓа асыѓып, џйден тез шыѓып тиісті ќызмет кљрсететін орынѓа хабарлањыз.

         Электр ќуатын жеткізетін желілерге, сымдарѓа немесе оларѓа жанасып тђрѓан заттарѓа ќол тигізбењіз. Канализацияныњ дђрыс жђмыс істеп тђрѓанына кљз жектізбейінше туалетті пайдалануѓа болмайды.          Тљгілген немесе шашылѓан улы химикаттарды жѕне жанатын сђйыќ заттарды тезірек жоюѓа тырысу керек. Бђл жљнінде айналањыздаѓы адамдарѓа ескертуге асыѓыњыз. Аяќќа мыќты аяќ киім киген дђрыс.  Кажеттілік болмайынша заќымданѓан ѓимараттарѓа кірмењіз. Љйткені олар кенеттен ќђлап тџсуі мџмкін.

         Туѓан - туыстарыњыз бен жаќындарыњызѓа ќолыњыздан келгенше кљрсетілген кљмектіњ бѕрін жасап болѓаннан кейін џйінділерді аршуѓа жѕне заќымданѓан ѓимараттардаѓы ќђтќару жђмыстарын атќаруѓа ќатысыњыз. Азаматтардыњ жеке меншігіндегі мџліктерді, ќоѓамдыќ жѕне мемлекеттік меншікті саќтауды ђйымдастыруѓа полиция мен басќа да органдарѓа кљмектесіњіз. Ђрылардыњ, талан-таражѓа салып тонаушылардыњ, џрей туѓызушылар мен љзге де бђзаќы элементтердіњ іс-ѕрекетіне тыйым салуѓа жѕрдемдесіњіз.

         Жер сілкінсі жѕне оныњ зардаптарымен кџресудіњ ќажетті шаралары туралы радио жѕне жылжымалы кџшейткіш ќђралдар арќылып берілетт хабарларды мђќият тыњдањыз. Ірі-ірі жер сілкіністері кезінде екінші кезектегі заќымдаушы фактордыњ -жарылыстардыњ, љрттердіњ, кџшті ѕсер ететін улы заттардыњ жѕне басќа да ќатерлі заттардыњ айнала тљњіректегілерді заќымдауы мџмкін екенін ѕрќашан есте ђстау керек. Эпидемия таралу мџмкін, ѕркім љзініњ гигиенасына назар аударып жџру керек.

         Зардап шеккендерге кљмек кљрсеткенде алдымен ќаны ќатты аѓып жатќан жѕне тыныс алу жолдары бекітілген адамдарѓа жѕрдем кљрестіледі - бђндай жаѓдайда кљмек жедел беріледі. Саѓат сайын 1000 заќым алѓандардыњ шамада 20-сы љліп жатады.

         Џйінділер астынан адамдарды ќђтќару жђмыстары љте ќауіпті, сондыќтан ерекше ережелерін ђстанып істеу керек.

         Осындай жђмыстар кезінде мейілінше тыныштыќ саќталу ќажет, џйінділер арасындаѓы ізденіс жерді тыњдап шыѓудан басталады.  Ќџќарушылар џйінділер арасына таралып тыњдайды, дыбыс шыќќан орындарѓа белгі ќояды. "Мына жерде біреу бар...," немесе "Мен таптым..." деп айќайлаудыњ ќажеті жоќ, тљменде кљміліп ќалѓан басќалардыњ да дыбыстарын естіуге мџмкіншілік берініз (жасањыз).  Табылѓан адамдарѓа ќарай ауа жеткізу џшін ќђбыр немесе ќатты шлангіні сђѓу керек. Осыдан кейін арнайы ќђтќару командасын шаќырып алу керек.

         Џйіндініњ астында ќалѓан болсањыз љзіњізді ђстай біліњіз -толыќ ќарањѓылыќ, суыќ, ылѓал, тарлыќ, белгісіздік ортасында болѓанда да, дене жараќаттанѓан жаѓдайда, су жѕне азыќ-тџліктіњ жоќ кезінде де -тек сабырлыќ арќасында тірі ќалуѓа џміт ќђруѓа болады. Бђндай кезде кљп нѕрсе адамныњ љзіне, осындай оќиѓаларда ѕрекет ету ептілігі мен біліміне, оныњ ќайратына байланысты.

         Аќырын ќолдарыњызды, аяќтарыњызды босатып алуѓа тырысыњыз, біраќ сізге кедергі жасап тђрѓан тас, аѓаштарды, кірпіш жѕне т.б. заттарды суырып алмаумен ќимылдањыз - олар џстіњгі ќабаттардыњ тепе-тењдігін саќтап тђруы мџмкін. Босанып алып тек тізелер жѕне шынтаќќа сџйеніп тђратын ќалпыѓа келініз - сонда дененіњ бетонмен жанасу ауданы азаяды.

         Егер џстінен џйіндіні аршу жђмыстары жџріп жатса љзіњіз шыѓуѓа тырыспањыз, оданда дыбыстар беріп барыњызды білдіртіњіз. Белгілі жаѓдайда мџмкін болса ќимылдамаѓан дђрыс болады, љйткені тџрлі ќиыршыќ, тозањ, ќђмдар сіз жатќан жерге тљгіліп, толтырып тастайды.  Ќайта кџшіњізді, энергияњызды жѕне демалатын ауаны џнемденіз.

 

Љртпен кџресу.

 

         Тџрлі љрттерді љшіру џшін кљбіне су, топыраќ, кђм, брезент немесе басќа жамылѓыштар, киім, жапыраќты бђтаќтар, сондай-аќ љртке ќарсы арналѓан орында тђратын ќђрал-саймандар, гидранттар т. б. пайдаланылады. Љртпен кџресетін команданы 01 нљмірді алып телефон арќылы шаќырады.

 

 

         Орман љртініњ ішінде ќалсањыз ќђтылу џшін ашыќ алањќайларды, жолдарды, љзен арналарын пайдалану керек, ал оларды љшіру џшін шетін сабалау, топыраќпен кљму, сумен немесе химикаттармен басу, ќарсы от жіберу ѕдістері ќолданылады. Дала (шалѓынды) жерлердегі немесе ауылшаруашылыќ даќылдары љсіп тђрѓан алќаптаѓы љртті љшіру кезінде кљбіне ќарсы љрт жіберу тѕсілін ќолданады, немесе техниканы пайдаланып кењ енді жер жолаќтарын айдайды.

         Љрт кезіндегі аса ќауіпті факторларына ќызѓан ауа, љрт жалыны, кљміртек тотыѓыныњ мол шоѓырлануы жѕне ќђрылыстардыњ ќђлап тџсуі жатады.

         Љртті басталѓан кезде-аќ басып тастау бірінші ереже болып табылады. Љшіру кезінде ењ алдымен сумањдаѓан жалынныњ љріс алуына жол бермей ќалай да тоќтату керек, содан неѓџрлым кџшті жанып жатќан учаскелерін љшіруге кірісу керек. Мђндай кезде шапшыѓан су аѓыны лаулаѓан жалынѓа емес, лапылдап жанып жатќан заттыњ љзіне ќарай баѓытталуы тиіс. Тікесінен тік тђрѓан нѕрсені љшіргенде суды жоѓарѓы жаѓынан тљменге ќарай аѓызады.

 

         Џй (пѕтерде) ішінде шаѓын љрт шыѓа ќалса, оѓан тезірек су кђю, немесе оны салмаќты да ќалыњ ылѓал жамылѓышпен бџркеп жабумен тоќтатады. Жанѓыш сђйыќ заттарды ќђрамында кљбік пайда ететін заттармен љшіруге тырысады, сондай-аќ, ќђм немесе топыраќ сеуіп, киіммен, басќа жамылѓышпен ќымтап жабады.

         Электр желісі жанѓанда тиісті пробкасын бђрап немесе ажыратќыш тђтќаны тоќтан бљліп, тоќтыњ келтірмеуін ќарастырады. Электр жџріп тђрѓан желідегі љртті ОУ-2, ОУ-5 тђрпатты кљмірќышќылды љрт сљндіргіш ќђралдар немесе соларга ђќсас ќђралдар арќылы ѓана тоќтатуѓа болады.

         Жанып жатќан џй ішіндегі адамдарды ќђтќару керек болса ол џшін бастан тљмен ќарай жамылѓан ылѓал одеял ѕлде таѓы сол сияќты нѕрсе болуы тиіс. Тџтін толѓан џйге кірерде есікті мейлінше абайлап ашады, олай етпеген жаѓдайда ќатты аѓынынан лап љте ќалѓан жалын бетті шарпып кетуі мџмкін. Тџтін мол жерде ењкейіп немесе ењбектеп ќана жџреді.

         Џй ішінде ќалѓан адамдарды дауыстап шаќырады. Џрейі ђшќан балалар ѕдетте кереует астына тыѓылатыны, шкафтыњ ішіне кірін кететіні, сондай-аќ, бђрыш-бђрышќа, адамныњ ойына келмейтін, ќайдаѓы бір ќол жетуі ќиын жерлерге барып жасырынатыны есте болуы керек.

         Адам џстіндегі киімі жанѓан кезде, оѓан жџгіруге болмайды. Оныњ џстіне дереу жамылѓыш (ылѓал болса тіпті жаќсы) жабады, немесе ол љзі жерге жата салысымен ары-бері домалау керек.

 

Дауыл

 

         Боран, ќђйын туралы, олардыњ кџшін жѕне келу уаќытын алдын ала радиодан хабарлауы мџмкін. Сондыќтан оларѓа дайындалу мџмкішілігі бар. Хабар ала салысымен-аќ бой тасалайтын баспаналарды, еден астындаѓы жер тљлелерді, погребтерді ѕзірлей бастайды. Мал ќораѓа кіргізіледі, далада тџрѓан заттар џйге, ќоймаларѓа орналастырылады. Џйде азыќ-тџлік, су ќорын дайындап, шамдарды, свечаларды тексереді.  Дѕрі ќобдишасы жаќын кљрінетін жерге ќойлыды. Есік, терезелер мыќты жабылады, терезе ѕйнегіне ќаѓаз немесе мата жабыстырылады. Мџмкін болса электр жѕне газ келуін тоќтатады.

         Ќарды борандар болатын жаѓдайда кейбір ауылдарда кљше бойына арќандар тартылып ќойылады. Адамдар осындайда бейтаныс жерде, ѕсіресе тџн уаќытында жџрмеуге тырысу керек. Жол жџріп ќарлы боранѓа тап болѓан адам ќар ішінде џйшік жасап сонда отыруѓа мѕжбџр болады - бђл ењ ќауіпсіз ќђтылу жолы. Автомобильді ќар басып бара жатса, оныњ айналасын ќайта-ќайта тазалап, моторын анда-санда ќосып, жылытып тђру керек.

 

Газ

 

         Газдыњ жарылуынан саќтаныњыздар. Газдыњ иісін сезе салысымен дереу 04 нљмір арќылы авария ќызметін шаќыру керек.

         Газды пайдалану барысында бір ќатар ережелерді ђстануѓа тура келеді:

         -газ приборлары мен газ жабдыќтарын ќалай ќолдану керек екенін џйреніњіз, олардыњ бџлінбегеніне кљз жеткізіњіз жѕне ќашанда болса тазалыќта ђстањыз;

         -газдыњ тџтіні шыѓатын жолдарын, мђржаларды ѕбден тексеріп тђрыњыз - олар ѕрќашан бос болу керек;

         -профилактика (саќтандыру) џшін газ ќызметкерін шаќырып ќаратыњыз, барлыќ крандар дђрыс жабылып - ашылатын болуѓа тиіс;

         -пайдаланбайтын кезде газ жабыќ болу керек, баќылаусыз газды жаѓып кетуге болмайды;

         -кенеттен газ келмей ќалѓанда да оны жауып ќойыњыз;

         -џй ішінде газ иісін сезіп ќалсањыз, оны дереу љшіріп, барлыќ терезе, есіктерді ашып авария ќызметін шаќырыњыз, бђндай жаѓдайда электр шамдарды жѕне басќа электр приборлар тоќќа ќоспайды, љт жаѓылмайды, темекі шегуге болмайды, адамдар бђл мањайдан кету керек;

         -погреб, жер тљлеге кірер алдында (шам жаќпай тђрып) газ жоѓына кљз жеткізе біліњіз, љйткені оныњ тљмен орындарѓа жиналатын ќасиеті бар;

         -газ приборлар жљнінде балаларѓа сенім артуѓа болмайды;

         -газ келетін ќђбырларѓа тџрлі жіп байламањыз, немесе жџк артпањыз;

         -газ плитаны џй жылыту џшін пайдаланбањыз жэ-ѕне ол тђрѓан бљлмеде демалуѓа немесе џйыќтауѓа болмайды;

         -газ шыѓып тђрѓан кљзді іздеу џшін жалынды пайдаланбањыз;

         - газ баллондарды жылу  беретін кљздерден, ашыќ оттан алыс ђстањыз.