МАЗМЂНЫ

Осы
заманда
дџлей
зілзалалардан,
экологиялыќ
апаттардан,
техногендік
авариялардан
табиѓи
ортаны,
елді
жѕне
шаруашылыќ
кешендегі
объектілерді
ќорѓау
мѕселелері
кезекті
кџттірмейтін
тџрде
алдымызѓа
келіп
тђр.
Љйткені
ЌР
аумаѓы
жѕне
шаруашылыќ
объектілері
осындай
ќђбылыстар
мен
апаттарѓа
душар
болуы
љте
ыќтимал.
Республиканыњ
6 облысы
сейсмикалыќ
аймаѓында
орналасќан;
6-9 баллѓа
(жѕне
одан
жоѓары)
дейін
баратын
жер
сілкіністердіњ
мџмкіндігі
бар.
Мысалы,
1887 жылы
эпицентрі
Верный
ќаласы
(Алматы)
жанында
жер
сілкінісі
(9-10 балл),
1911 жылы
Кемен
сілкінісі
(11-12 балл),
1990 жылы
Зайсан
сілкінісі
(8-9 балл)
болѓан.
Сейсмикалыќ
белдеуде
жатќан
аймаќта
саны
отызѓа
жуыќ
ірі
ќалалар,
400-ден
астам
басќа
ел
мекендері
орын
алѓан;
6 млн-ѓа
жаќын
адам
љмір
сџреді
жѕне
Республиканыњ
40%-ке
дейін
љнеркѕсіп
потенциалы
бар
екен.
Осыѓан
ќоса,
ќираѓанда
80 мыњ
шаршы
км
жерді
топан
сумен
басып
ќалатын
кљлемі
бар
су
шаруашылыќ
объектілер
де
сейсмикалыќ
аумаќта
ќђрылѓан.
Каспий
тењізініњ
айдын
дењгейі
кљтерілуіне
байланысты
Атырау
жѕне
Мањѓыстау
облыстарында
ќиын-ќыстау
жаѓдай
кењінен
жайылып
отырады;
ауыл
шаруашылыќта
пайдаланылатын
жерлер
жарамай
баратыр,
тіршілік
объектілеріне,
порттарѓа,
мђнай-газ
кен
орындарына,
ќатынас
жолдарына
ќауіп-ќатер
тљнеді.
Жыл
сайын
Атырау,
Аќтљбе,
Алматы,
Батыс
Ќазаќстан,
Ќызыл-Орда,
Оњтустік
Ќазаќстан
облыстарыныњ
кейбір
жерлері
кљктем
суларымен
жѕне
жањбыр
тасќындарымен
басылып
ќалады,
ал
кейбір
аймаќтарда
жиі
куањшылыќ
болып
тђрады.
Республиканыњ
таулы
жѕне
тау
беткейлеріндегі
кењ
аумаќтары
сел
аѓындарыныњ
талќандаушы
ыќпалына
тџседі.
Шђѓыл
љзгеріп
тђратын
континенталдыќ
ауа
райы,
температураныњ
ірі
ауытќуы,
дауылды
желдер,
кџртік,
борандар
–бѕрін
алѓанда,
тђрѓылыќты
жерлердіњ,
шаруашылыќ
объектілердіњ,
кейде
бџкіл
аймаќтардыњ
энергия
жѕне
жылу
ќамтамасыз
ету
жџйелерін
бђзады
Арал
тењізініњ
тартылуы
дџниежџзілік
апатќа
айналѓан;
оныњ
салдарынан
тђз
беті
ашылып,
осы
тђз
желмен
жайыла
адам,
мал
жѕне
љсімдіктерде
ауру
тудыруда,
даланы
шљлге
айналдыруда.
Отанымызда
кџшті
эсер
ететін
улы
заттарды
пайдаланатын
500-ден
кљп
ќауіпті
объектілер
істеген,
олар
кљбіне
ірі
ќалалар
мен
елді
мекендер
мањына
орналасќан.
Осы
объектілерде
жџздеген
мыњ
тонналар
улы
заттар
саќталуда.
Республика
территориясында
6 ядролыќ
реакторлар,
Байќоњыр
космодромы,
ѕскери
полигондар
таѓы
басќа
ќауіпті
объектілер
орын
тапќан.
Ядролыќ
реакторлардыњ
кџнделік
радиоактивті
шыѓындары
жѕне
басќадай
пайдаланылѓан
белсенді
изотоп
кљздері
мђхият
кљмілуі
керек
– бђл
жђмыстар
да
оњай
емес.
Љрттіњ
ќауіп-ќатерін
одан
ѕрі
кљбейтетін
себебі
- оѓан
ќарсы
кџресетін
ќђрылымдарды
техникамен
нашар
жараќтандыруы.
Љнеркѕсіп
мекемелерде
ђзаќ
уаќыт
пайдаланѓан
жабдыќтар
ескіріп,
жђќалап
авариялардыњ
болуын
кљп
есе
кљтереді.
Жолдарымызда
жол-кљлік
оќиѓалардыњ
саны
жылдан
жылѓа
кљбеюде.
Ѕлеуметтік-маѓыналы
аурулар
- туберкулез,
бруцеллез
таѓы
кейбір
аурулар
кљптен
бері
елімізге
тѕн
болып
келе
жатыр;
ќара
мал
арасында
аусыл
(ящур)
ауруы
кењінен
тарап
тђрады,
ал
љсімдіктерге
келсек,
басќасын
ќойѓанда,
кей
жылдары
даламызды
шегіртке
ќаптап
кетеді.
Бђлар
жиі
кездесетін
аурулар,
ал
ел
ішінде
сирек
болатын,
біраќ
љте
жђќпалы
аурулар
(оба,
тырысќаќ,
іш
сџзегі
т.б.)
жѕне
олардан
саќтану
жолдары
туралы
халыќ
хабардар
болу
керек.
ХАЛЫЌТЫЊ
РУХАНИ-ПСИХОЛОГИЯЛЫЌ
КЏШТЕРІН
НЫЃАЙТУ
Ќандай
кџресте
немесе
соѓыста
болсын
жењіс
сайып
келгенде
ђрыс
майданында
ќан
мен
тер
тљгетін
бђќарыныњ
рухани
дѕрежесіне
байлынысты.
Осы
рухани
фактор
деп
аталѓан,
яѓни
халыќтыњ
моральды
ќасиеттерініњ
жиынтыѓы,
ќиын
жаѓдайда
адамдардыњ
іс-ќимылдарыныњ
маќсатын
жѕне
љз
міндеттерін
тџсінуініњ
дѕрежесін
біршама
кљрсетіп
ќалады.
Бђл
тек
соѓыс
уаќытында
ѓана
емес,
бейбітшілік
кезінде
де
кљрсеткіш
боп
тђрады.
Ѕр
елдіњ
рухани
кџштері
ѕлеуметтік
жаѓынан
тамыры
терењ
жатыр,
олардыњ
сондай-аќ
тарихи
жѕне
ђлттыќ
тамырлары
бар.
Ќоѓам
дамыѓан
сайын
бђл
фактор
љсуде
деген
дђрыс
болар.
Ќазіргі
кездегі
психологиялыќ
дайындыќтыњ
объективтік
ќажеттігі
кџрестіњ
жан-жаѓы
шиеленісе
тџсуінен
жѕне
мемлекеттер
ќиратќыш
кџші
бар
казіргі
заманѓы
ќарулармен
ќайта
жараќтануынан
туып
отыр.
Жаппай
заќымдайтын
ќђралдар
- ядролыќ,
химиялыќ,
биологиялыќ
ќарулар
-пайдаланатын
болса
аз
уаќыт
арасында
мыњ
сан
адам
љліп,
жараќаттаѓандар
мен
радиация
сѕулесіне
шалдыќќандар
одан
да
кљп
болып
жатады;
ќалалар
ќирайды
- жау
оларды
алдымен
бџзуѓа
тырысады.
Майдан
мен
тылдыњ
айырмашылыѓы
шамалы
болады.
Сондыќтањ
тџрлі
ќиын
жаѓдайларда
ѕрбір
адам
моральдыќ
жаѓынан
ќђрыштай
шыныќќан,
психологиялыќ
жаѓынан
ђстамды,
оныњ
арнаулы
білім
мен
тѕжірибелік
даѓдысы
болуѓа
тиіс.
Заманымызда
адамзаттыњ
тіршілігі
бара-бара
ой-ѕрекеті
жаѓына
кљбірек
жылжып
отыр,
ќоѓам
ой-сезімніњ
ролі
жѕне
ѕлеуметтік
белсенділігі
љрлеу
барысында.
Осыѓан
да
байланысты
еліміздіњ
ќорѓаныс
ќабілетін
ныѓайту
мѕселесінде
оны
психологиялыќ
даярлаудан
љткізуі
мањызды
роль
атќарады.
Психологиялыќ
даярлау
азаматтыњ
ќауіпті
жаѓдайларда
іс-ѕрекетін
жасау
ќабілетін,
дене
жѕне
психологиялыќ
ќиыншылыќтарды
жењу,
љзін
ђстай
білуді,
џрейленбеу
таѓы
басќа
ќасиеттерін
тѕрбиелеуді
талап
етеді.
Тљтенше
жаѓдайда
азамат
љзіне
тапсырылѓан
орында
алдына
ќойылѓан
міндеттерді
орындауда
шексіз
табандылыќ,
ђйымшылдыќ,
моральды
тџраќтылыќ,
ђстамдылыќ
жѕне
батылдыќ
кљрсеткенде
ѓана
Азаматтыќ
Ќорѓаныстыњ
шаралары
жџзеге
асырылуы
мџмкін
болады.
Азаматтыќ
Ќорѓаныстыњ
ролі
зор
адамгершілікпен
іспеттес
болатыны,
оныњ
шараларыныњ
нѕтижелігіне,
ќорѓайтын
ќђралдарына
сенімділігі
адамныњ
психологиялыќ
тђраќтылыѓын
бекіту
тиісті.
Осы
тђрѓыдан
ќараѓанда
тіршілік
ѕрекеттері
ќауіпсіздігін
ќамтамасыз
ететін
мѕселелеріне
назар
аудармай,
бђл
салада
бейќамдыќ,
немќџрайдылыќ
кљрсету
кџрделі
салдарына
ѕкеп
соќтырады.
Азаматтыќ
Ќорѓаныс
шараларыныњ
абыройын
тџсіруге
болмайды;
Ђлы
Отан
соѓысында
оныњ
ролі
зор
болѓанын
біз
ђмытпауымыз
керек.
ТІРШІЛІК
ЅРЕКЕТТЕРІНІЊ
ЌАУІПСІЗДІГІН
ЌАМТАМАСЫЗ
ЕТУ
ЖЉНІНДЕГІ
БІРЫЊЃАЙ
МЕМЛЕКЕТТІК
ЖЏЙЕСІ
ЖЅНЕ
РЕСПУБЛИКАЛЫЌ
БАЃДАРЛАМА
ТУРАЛЫ
Халыќты
жѕне
Республика
аумаѓын
ТЖ-лардан
ќорѓау,
ыќтимал
болатын
нђќсан
жѕне
залалды
азайту
маќсатында,
ел
тіршілік
ѕрекеті
сенімді
тџрде
болуын
жѕне
шаруашылыќ
объектілердіњ
жђмыс
ќауіпсіздігін
ќамтамасыз,
ететін
нѕтижелі
(тиімді)
жѕне
тђраќты
жџйе
ќажет.
Осы
салада
біртђтас
мемлекеттік
саясат
жџргізіліп,
Республикалыќ
баѓдарлама
жџзеге
асырылуы
тиісті.

Сондыќтан Ќазаќстанда атап љткен
мѕселеге тиісті бірќатар зањдар, сондай-аќ
љзге де зањдыќ жѕне ќђќыќтыќ актілер
ќабылданды.
Негізгілеріне
ЌР-ныњ
мынау
зањдары
жатады:
Табиѓи
жѕне
техногендік
сипаттаѓы
тљтенше
жаѓдайлар
туралы;
Авариялыќ-ќђтќару
ќызметі
жѕне
ќђтќарушылардыњ
мѕртебесі
туралы;
Азаматтыќ
ќорѓаныс
туралы;
Љрт
ќауіпсіздігі
туралы;
Атом
энергиясын
пайдалану
туралы;
Халыќтыњ
радиациялыќ
ќауіпсізідігі
туралы.
Аталѓан
ЌР-ныњ
ТЅЌ
саласындаѓы
зањдары
ЌР-ныњ
Ата
зањына
(Конституциясына)
негізделеді,
оѓан
ќайшы
келмейді,
ќайта
баптарыныњ
маѓынасын
кењейте
тџседі.
Мысалы,
Конституцияныњ
31 бабында
былай
деп
айтылѓан:
мемлекет
адамныњ
љмір
сџруі
мен
денсаулыѓына
ќолайлы
айналадаѓы
ортаны
ќорѓауды
маќсат
етіп
ќояды.
Осы
зандар
Ќазаќстан
аумаѓында
ТЖ-лардыњ
алдын
алу
мен
оларды
жою,
авариялыќ-ќђтќару
ќызметі
мен
ќђрамаларыныњ
ѕрекеттері
жљніндегі
ќоѓамдыќ
ќатынастарды
реттейді,
АЌ
жѕне
ТЅЌ
саласындаѓы
орталыќ,
жергілікті
љкілді
жѕне
атќарушы
органдарыныњ,
ђйымдарыныњ
љкілеттігін,
азаматтардыњ,
шетелдік
азаматтардыњ,
жѕне
азаматтыѓы
жоќ
адамдардыњ
ќђќыќтары
мен
міндеттерін
белгілейді.
Сондай-аќ
зањдарѓа
сай
ТЅЌ-н
ђйымдастыру
маќсатында
ќажетті
органдар
мен
ђйымдар
ќђралѓан.
Республика
Џкіметі
ТЖ-лар
жљніндегі
орталыќ
атќарушы
органы
туралы
ережені
бекітеді.
ЌР-ныњ
ТЖ-лар
жљніндегі
орталыќ
атќарушы
органы
арнайы
уѕкілдік
берілген,
Џкімет
ќђрамына
кірмейтін
мемлекеттік
орган
болып
табылады
жѕне
оныњ
љзіне
баѓынатын
аумаќтыќ
органдары
болады.
Министрліктер,
мемлекеттік
комитеттер
жѕне
Џкімет
ќђрамына
кірмейтін
љзге
де
орталыќ
атќарушы
органдар
тиісті
аумаќтаѓы
ТЖ-лардыњ
алдын
алу
мен
оларды
жою
џшін
жауапты
болады.
Ђйымдарда
жѕне
объектілерде
АЌ
штабтары
ќђрылады
немесе
мамандар
таѓайындалады.
Сонымен,
осындай
тџрде
ќђрылѓан
бірыњѓай
мемлекеттік
жџйе
ТЖ-лардыњ
алдын
алу
жѕне
оларды
жою
џшін
бейімделген.
ТЖ-лардыњ
алдын
алу
жљніндегі
шараларѓа
мыналар
жатады:
-
ѓылыми
зерттеулер,
жаѓдайды
ќадаѓалау,
баќылау,
ТЖ-лардыњ
пайда
болуына
ѕкеп
соѓуы
мџмкін
аварияны,
зілзала
мен
апатты
болжау
жѕне
олардыњ
ќауіпі
туралы
хабарлау;
-ТЖ-лар
саласындаѓы
білімді
насихаттау,
халыќты
жѕне
мамандарды
оќытып-џйрету,
ќорѓану
шаралары.
Ѓылыми
зерттеулердіњ
негізгі
міндеттеріне
мониторинг
ѕдістерін
ѕзірлеу
мен
ТЖ-лардыњ
деректер
банкін
жасау,
ТЖ-ларды
болжау,
алдын
алу
ѕдістерін,
баќылау
шаралары
мен
ќорѓану
ќђралдарын,
оларды
болжау,
зардаптарына
баѓа
беру,
олардыњ
алдын
алу
мен
оларды
жою
жљніндегі
нысаналы
жѕне
ѓылыми-техникалыќ
баѓдарламаларды
ѕзірлеу
кіреді.
Жаѓдайды
ќадаѓалау,
баќылау
мен
ТЖ-ларды
болжау
ќызметі
(сейсмологиялыќ
ќызмет,
сел
жџретін
хабарлау,
радиациялыќ
ќауіпсіздікті
баќылау
жџйелері
жѕне
басќалар)
арнайы
уѕкілдік
берілген
мемлекеттік
органдардыњ
жанынан
ќђрылады
жѕне
ТЖ-лардыњ
алдын
алу
мен
оларды
жоюдыњ
мемлекеттік
жџйесіне
енгізіледі.
ТЖ-лар
саласындаѓы
аќпарат
ђйымдардыњ
ќызметтері
ќаншалыќты
ќатерлі
жѕне
зиянды
екені,
ќажетті
ќауіпсіздік,
зардаптар,
ТЖ-лардыњ
алдын
алу
мен
оларды
жою
жљніндегі
шаралар
туралы
мѕліметтерден
ќђралады.
Ол
ашыќ
жѕне
жария
болып
табылады,
бђќаралыќ
аќпарат
ќђралдары,
байланыс
жѕне
хабар
беру
жџйелері
арќылы
жариялануѓа
тиіс.
Мемлекеттік
органдарды
аќпараттыќ-техникалыќ
жаѓынан
ќамтамасыз
ету
маќсатында
ТЖ-лар
жљніндегі
республикалыќ
автоматтандырылѓан
аќпараттыќ-басќару
жџйесі
ќђрылады.
Халыќты
оќытып-џйрету
мектеп
жасына
дейінгі
мекемелер
мен
жалпы
орта
білім
беретін
мекемелерде,
жђмыс
орындарында
мен
тђрѓылыќты
жерлердеѓі
ђйымдарда,
ал
мамандарды
оќытып-џйрету
кѕсіптік-техникалыќ,
орта
арнаулы
жѕне
жоѓарѓы
білім
беру,
біліктілікті
арттыру
жѕне
кадрларды
ќайта
даярлау
мекемелерінде,
ТЖ-даѓы
іс-ќимылѓа
дайындау
жѕне
азаматтыќ
ќорѓаныс
орталыќтарында,
жђмыс
орындаѓы
ђйымдарда
жџргізіледі.
Ќорѓану
шараларына
- сейсмикалыќ
жаѓынан
берік
ќђрылыстар
салу,
коммуникациялар
жџйелерін
жетілдіру
жѕне
гидротехникалыќ,
инженерлік-геологиялыќ
ќорѓану
шаралары,
љрттерге
(жарылыстарѓа),
індеттер
мен
малдыњ
жђќпалы
ауруларына,
ауылшаруашылыќ
љсімдіктері
мен
ормандардыњ
кеселдерімен
жѕне
зиянкестермен
заќымдануына
жол
бермеу
шаралары
жѕне
басќа
да
шаралар
жатады.
ТЖ-ларды
оќшаулау
мен
жою
жљнінде
алдын
ала
арнайы
іс-ќимылдар
жоспарлары
дайындалып
бекітіледі.
ТЖ-ды жою
шаралары оны жариялаудан басталады.
Бірінші кезекте ТЖ аймаѓында орналасќан
авариялыќ-ќђтќару ќызметтерініњ кџштері
мен ќђралдарын тарта отырып іс-ќимылды
жергілікті атќарушы органдар жѕне
ђйымдардыњ басшылары ђйымдастырады. Олар
халыќты уаќытша кљшіру, ќажетті
материалдыќ-техникалыќ ресурстарын
жђмылдыру ісін жџргізуі мџмкін.
Объектілердіњ жђмысы тоќталады, ђйымдарда
жђмыс режимі љзгертіледі, адамдардыњ жџріп-тђруы
мен жџктердіњ тасымалдануына шектеу (карантин)
енгізіледі, мџмкін болатын ќђтќару жѕне
авариялыќ-ќалпына келтіру жђмыстары жџзеге
асырылады, ќоѓамдыќ тѕртіп пен
объектілерді ќорѓау ќамтамасыз етіледі.
Шђѓыл медициналыќ жѕрдем дереу іске
ќосылады, ал ол жеткіліксіз болса басќа
медициналыќ кџштері мен ќђралдары
тартылады.
Жаѓдайды тез арада тђраќтандыру,
зањдылыќ пен ќђќыќ тѕртібін ќамтамасыз ету,
ќажетті ќђтќару жѕне авариялыќ-ќалпына
келтіру жђмыстарын жџргізуге жаѓдай жасау
маќсатында ТЖ аймаѓында тљтенше режимі
енгізілуі мџмкін. Ондай кезде басќарудыњ
ерекше тџрлерініњ белгіленуі, азаматтардыњ
жекелеген ќђќыќтары мен бостандыќтарыныњ
шектелуі жѕне зањдарда кљзделген басќа да
шаралардыњ ќолдануы мџмкін.
ТЖ-дыњ жойылѓаны туралы хабарлаѓаннан
кейін ќоршаѓан ортаны сауыќтыру, ђйымдар
мен азаматтардыњ шаруашылыќ ќызметін
ќалпына келтіру жљніндегі шаралар жџзеге
асырылады.
ТЖ-лардыњ
алдын алу мен оларды жою жљніндегі
шараларды ќаржыландыру республикалыќ жѕне
жергілікті бюджеттер есебінен жџзеге
асырылады. Жергілікті ТЖ-лар ќорлары
ќђрылып, тікелей маќсаты бойынша жђмсалуы
мџмкін.
Шетелдік ђйымдар мен азаматтардыњ ЌР
аумаѓында ТЖ-лардыњ алдын алу мен оларды
жою жљніндегі ќызметіне, егер ол Ќазаќстан
зањдарына ќайшы келмесе немесе Республика
бекіткен халыќаралыќ шарттармен
реттелетін болса, жол беріледі:
"Адам тіршілік ѕрекеттерініњ
сенімділігі мен шаруашылыќ объектілердіњ
жђмысы ќауіпсіздігін ќамтамасыз ететін
жџйе" деген баѓдарламада ТЖ-лар
жљніндегі мемлекеттік жџйеніњ
жоспарларыныњ бір ќатар баѓыттары
белгіленген. Олардыњ ішіне мыналары кіреді:
сейсмологиялыќ
баќылау жѕне
жер сілкіністерін
болжау жљніндегі Республикалыќ жџйені
дамыту;
-
жања ќђрылыстардыњ сапалыѓы мен
сенімділігі;
-
љнеркѕсіп объектілер жђмысыныњ
ќауіпсіздігі;
-
газ шаруашылыѓыныњ ќауіпсіздігі;
-
радиациялыќ ќауіпсіздік;
-
ауа-райына байланысты маусымды ТЖ-лар;
-
сел, кљшкін, су
басудан ќорѓану; бљгендер,
бљгеттер жѕне љзендер арналарыныњ жай-кџйі;
-
Каспий тењізі: дењгейініњ
љзгеруі жѕне нагон (кері су аѓу) ќђбылыстары;
-
тџрлі љрттер; оларды љшіруге дайындылыќ;
-
эпидемияларѓа ќарсы шаралар;
-
аќпарат, байланыс жѕне ќђлаќтандыру
жџйесін жетілдіру;
-
басшыларды, мамандарды
жѕне халыќты
оќытып-џйрету, насихаттау;
-ќаржы,
материалдыќ-техникалыќ,
азыќ-тџлік
жѕне медициналыќ ќорларды жасау;
-
ТЖ-лардаѓы автоматтандырылѓан аќпараттыќ-басќару
жџйесі;
-
ѓылыми зерттеулерді ђйымдастыру, дамыту;
-
ѕскери сипаттаѓы шаралар;
-
нысаналы баѓдарламалар;
-
халыќаралыќ ќатынастар.