МАЗМЂНЫ

 АЛЃЫ СЉЗ

 Осы оќу ќђралы жоѓары оќу орындарында кљзделген "Тіршілік ќауіпсіздігі негіздері" курсыныњ баѓдарламасы бойынша оќылѓан лекцияларын негізіне алып жазылѓан, сондай-аќ оќу ќђралы ретінде бђл кітапша студенттерге аталмыш пѕнді љткенде кљмек береді деп санадыќ.        Ілгеріде Азаматтыќ ќорѓаныс болып аталѓан "Тіршілік ѕрекеттерініњ ќауіпсіздігі" пѕні туралы, ќалыптасќан пікір бойынша, ќызыќсыз жѕне ѕсерсіз дейтінін ескере отырып ќамтылѓан таќырыптарды кењірек ашуѓа, кљбірек мысалдар келтіруге тырысќан едік. Осымен бірге, оќырман ќауымѓа кітапшаны тџсінікті етуді, біраќ ењ ќажетті мѕліметтерді жеткізуді ђйѓардыќ.

        Оќу ќђралында сан есептеріне ерекше мѕн берілген. Мысалы, улаѓыш заттардыњ уыт мљлшері, радиация бірлік љлшемдері сияќты таќырыптар толыѓыраќ кљрсетілген. Љйткені, тѕжірибе байќатќандай, кейбір таќырыптар гуманитарлыќ мамандаѓы студенттерде ѓана емес, сондай-аќ техникалыќ мамандаѓы студенттерде де бірќатар тџсінбеушіліктерді туындатады екен.

        Оќу ќђралдыњ негізгі маќсаты студенттерге жау жойќын ќаруды ќолдану салдарынан, табиѓаттыњ зілзала ќђбылыстарыныњ, техногендік апаттардыњ себебінен туындайтын тљтенше жаѓдайларда ќабылдайтын шешімі, жџзеге асыратын іс-ќимылдарды, жџріп-тђру тѕртібін џйрету, оларды ѕскери емес жасаќтардыњ басшылары ретінде дайындауы болып табылады.

        Келешекте осы ќђралды жалѓастыру маќсатында "Зардап шеккендерге алѓашќы медициналыќ кљмек кљрсету" жѕне "Есептер мен жаттыѓулар жиынтыѓы" аталатын таѓы екі кітапшаны шыѓаруды кљздеп отырмыз.

Алѓы сљзден кейін ќысќартылѓан џѓымдар, яѓни терминдердіњ аббревиатуралары келтірілген. Оларды оќырман тексті ќараѓанда тез тауып, есіне оњай тоќып алады деп ойлаймыз, сондай-аќ тђраќты атауларды ќысќартылѓан тџрінде берудіњ ыњѓайлылыѓы бар екені мѕлім.

Терењірек (немесе кењірек) білем деген оќырман ќолданылѓан ѕдебиеттердіњ тізімін ќарасын-ол кітапшаныњ соњында берілген; љкінішке орай, оныњ кљбісі ќазаќ тілінде жоќ.

 

ЌЫСЌАРТЫЛЃАН ТЕРМИНДЕР

 ТЅЌ - тіршілік ѕрекеттерініњ ќауіпсіздігі

ТЖ - тљтенше жаѓдай

ШО - шаруашылыќ объектілері

ЌР - Ќазаќстан Республикасы

км - километр

АЌ - азаматтыќ ќорѓаныс

РЗЌ - радиациялыќ заќымына ќарсы

ХЗЌ - химиялыќ заќымына ќарсы

ЖОО - жоѓары оќу орын

УЗ - улаѓыш заттар

РЗ - радиоактивті заттар

БЌ - бактериологиялыќ ќђралдар

ЖЌЌ - жеке ќорѓану ќђралдары

Па - паскаль

кт - килотонна

ЭМИ - электромагниттік импульсі

АЭС - атом электр станциясы

СИ - халыќаралыќ бірліктер жџйесі

эВ - электро-Вольт (энергия љлшем бірлігі)

Р - рентген

ЖСА - жіті сѕуле ауруы

РЌП - радиациядан ќорѓайтын паналар

СЭС - санитарлыќ - эпидемиялыќ станция

КЅУЗ - кџшті ѕсер ететін улы заттар

ХАЌЗ - химиялыќ авария жаѓынан ќауіпті заттар

ЭХБА - ѕскери химиялыќ барлау аспабы

ИТ - индикаторлыќ тџтікше

ЖЌЖЌ - жаппай ќырып жоятын ќарулар

ЖТП - жеке тањѓыш пакет

ЖХЌП - жеке химиялыќ ќарсы пакет

КЗД – сѕбилерді ќорѓайтын камера

АЌС - аэрозольдерге ќарсы сџзгіш

ШБК - шектеп берілген концентрация

ФОЗ - фосфорорганикалыќ заттар.

 

 КІРІСПЕ. ТІРШІЛІК ЅРЕКЕТТЕРІНІЊ ЌАУІПСІДІГІ ЖЅНЕ ОНЫ ЂЙЫМДАСТЫРУ НЕГІЗДЕРІ

 

        Тіршілік ѕрекеттерініњ ќауіпсіздігі (ТЅЌ) адамзат ѕрекетшілік саласыныњ бірі болып табылады; бђл кљп жаќты ђѓымѓа саяси, ѕскері, зањдыќ, ѕлеуметтік, медициналыќ, аќпараттыќ, ќаржы, ѓылыми, халыќаралыќ жѕне таѓы басќа аспектілер кіреді.

        Мемлекеттіњ міндеті, оныњ функциясы ретінде ќараѓанда, ТЅЌ халыќты, ќоршаѓан ортаны жѕне шаруашылыќ жџргізу объектілерді тљтенше жаѓдайлардан (ТЖ), олардан туындаѓан зардаптардан ќорѓау жљнінде мемлекет саясатын жџргізудіњ басым салаларыныњ бірі болып табылады.

Практикалыќ маѓынада ТЅЌ алдын ала ТЖ-дыњ пайда болу ќатерін мџмкін болѓанша азайтуѓа, халыќты дайындау жѕне жаппай оќытуѓа, ал ТЖ кезінде адамдарды ќорѓауѓа, залал мен материалдыќ шыѓынды кемітуге, сондай-аќ, ТЖ-ды бір шектен шыѓармауѓа, тџбінде салдарын жоюѓа баѓытталѓан, ќызмет міндеттері жаѓынан біртђтас жџйеге біріктірілген шаралардыњ џйлесімді жиынтыѓы деп жобалап тџсінуге болады.

 

 

 

ТЅЌ-ніњ дењгейі осы ќоѓамныњ жан-жаќты жетілуін, рухани жѕне психологиялыќ ќалпын, ТЖ-ѓа тѕн ќауіпті факторлардыњ ыќпалын басу, мџмкін болатын ењ тљменгі дењгейіне тџсіру ќабілетін сипаттайды.

Жоѓары оќу орындарында берілетін пѕн ретінде ТЅЌ тиісті оќу баѓдарламалар бойынша мамандарды осы заманѓы ѕскери заќымдау ќђралдарыныњ факторларыныњ ѕсерінен, табиѓи жѕне техногендік сипаттаѓы ТЖ-лардан ќорѓану жолдарын кљрсету маќсатымен оќыту жѕне дайындау ниетін білдіреді.

 

НЕГІЗГІ   ЂЃЫМДАР

 

        Тљтенше жаѓдай (ТЖ) - адамдардыњ ќаза табуына ѕкеліп соќќан немесе ѕкеліп соѓуы мџмкін, олардыњ денсаулыѓына, ќоршаѓан ортаѓа жѕне шаруашылыќ жџргізуші объектілерге нђќсан келтірген немесе келтіруі мџмкін, халыќты едѕуір дѕрежеде материалдыќ шыѓындарѓа ђшыратып, тіршілік жаѓдайын бђзѓан немесе бђзуы мџмкін апат, авария, зілзала немесе жойќын ќару ќолдану салдарынан белгілі бір аумаќта туындаѓан жаѓдай.

        Табиѓи сипаттаѓы ТЖ-лар - дџлей зілзала (жер сілкінісі, сел, кљшкін, су тасќыны жѕне басќалары), табиѓи љрт, індеттер мен малдыњ жђќпалы аурулары, ауылшаруашылыќ љсімдіктерініњ жѕне ормандардыњ кеселдері мен зиянкестері арќылы заќымдануын туѓызатын ТЖ-лар.

      Техногендік сипаттагы ТЖ-лар - љнеркѕсіп, кљлік авариялары жѕне басќа да авариялар, љрт (жарылыс), кџшті ѕсер ететін улы, радиоактивті жѕне биологиялыќ жаѓынан ќауіпті заттарды тарататын (тарату ќауіпі бар) авария, џйлер мен ѓимараттардыњ кенеттен ќирауы, бљгендердіњ бђзылуы, тіршілікті ќамтамасыз ететін электр-энергетика жѕне коммуникация жџйелеріндегі, тазарту ќђрылыстарындаѓы авария туѓызѓан ТЖ-лар.

        ТЖ аймаѓы - ТЖ жарияланѓан белгілі бір аумаќ. ТЖ-лар таралу ауќымына ќарай мынадай болып бљлінеді:

объектілік    (зардаптарыныњ таралуы ќондырѓымен, цехпен, объектімен шектелген);

жергілікті (зардаптарыныњ таралуы елді мекенмен, ауданмен, облыспен шектелген);

аймаќтыќ    (зардаптарыныњ    таралуы    бірнеше    облыспен шектелген);

барынша     ауќымды     (зардаптарыныњ     таралуы     бірнеше мемлекеттерді ќамтиды).

         Авария - технологиялыќ процесстіњ бђзылуы, механизмдердіњ, жабдыќтар мен ѓимараттардыњ заќымдануы.

         Зілзала - ТЖ-дыњ пайда болуына ѕкеліп соќќан жойќын ќђбылыс.

         Апат (катастрофа) - аймаќтыќ жѕне ірі ауќымды ТЖ-дыњ пайда болуына ѕкеліп соќќан жойќын ќђбылыс.

         ТЖ-дын алдын алу - алдын ала жџргізілетін жѕне ТЖ- дыњ пайда болу ќатерін мџмкін болѓанынша азайтуѓа, адамдардыњ денсаулыѓы мен љмірін саќтауѓа, залал мен материалдыќ шыѓын мљлшерін кемітуге баѓытталѓын шаралар кешені.

         ТЖ-ды жою - ТЖ-лар пайда болѓан кезде жџргізілетін жѕне адамдардыњ љмірін саќтап, денсаулыѓын ќорѓауѓа, залал мен материалдыќ шыѓындар кљлемін азайтуѓа, сондай-аќ ТЖ-лар аймаѓыныњ одан ѕрі таралмауына баѓытталѓан ќђтќару, авариялыќ - ќалпына келтіру жђмыстары мен басќа да кезек кџттірмейтін жђмыстар.

          Шаруашылык жџргізу объектілері - љнеркѕсіп, ауыл шаруашылыќ љндірісініњ жѕне ќоѓам ќызметініњ басќа да салаларыныњ мџдделері џшін пайдаланылатын џйлер, ѓимараттар жѕне басќа да ќђрылыстар.

          Баршањыздыњ назарыњызѓа! (Внимание всем!) дабылы -Азаматтыќ ќорѓаныстыњ дабылдамаларымен жѕне басќа да дабыл беру ќђралдарымен берілетін бірыњѓай дабылы. Осы дабыл бойынша халыќ телевизорларды, радионы жѕне басќа да аќпарат ќабылдау ќђралдарын іске ќосып ќоюѓа, беріліп жатќан аќпаратты мђќият тыњдап, іс-ѕрекет тѕртібі мен жџріп-тђру ережелері жљніндегі талаптарды орындауѓа міндетті.

          Радиациялыќ ќауіпсіздік - белгіленген нормаларѓа сѕйкес ќызметшілерге, халыќќа жѕне ќоршаѓан ортаѓа радиациялыќ ѕсерді шектейтін шаралар кешенімен ќамтамасыз етілген радиациялыќ жаѓдайдыњ жай-кџйі.

          Иондаушы сѕулелендіру - ортамен љзара ѕрекет кезінде тџрлі белгілердегі иондар тџзетін, зарядталѓан, зарядталмаѓан бљлшектер мен фотондардан тђратын сѕулелендіру.

          Табиѓи радиациялык ая - ѓарыш сѕулесі жѕне жерде, суда, ауада, биосфераныњ басќа элементтерінде, тамаќ љнімдері мен адам организмінде љздігінен бљлінген табиѓи радионуклидтердіњ сѕулесі шыѓаратын сѕулелендіру мљлшері.

          Ѕсерлі мљлшер - адам организмі мен оныњ жекелеген органдарыныњ радиациялыќ сезімталдыѓын ескере отырып, олардыњ сѕуле алуыныњ кейіндегі зардаптарыныњ пайда болу ќатерініњ шамасы ретінде пайдаланылатын иондаушы сѕулелендірудіњ сіњірілген энергиясыныњ шамасы.

         Радиациялык авария - атом энергиясын ќолдану объектісін ќауіпсіз пайдалану шегініњ бђзылып, бђл орайда адамдардыњ белгіленген нормалардан тыс сѕуле алуына немесе ќоршаѓан ортаныњ радиоактивті ластануына ѕкеп соѓуы мџмкін немесе ѕкеп соќќан радиактивті љнімдердіњ жѕне/немесе иондаушы сѕулелендірудіњ ќалыпты пайдалану жобасында кљзделген шектен асып кетуі.

         Радиациялык корѓаныш - радиациялыќ ќауіпсіздікті ќамтамасыз етуге баѓытталѓан радиациялыќ - гигиеналыќ, жобалау -конструкторлыќ, техникалыќ жѕне ђйымдыќ шаралар жиынтыѓы.

         Радиоактивті калдыќтар- мљлшері мен ќђрамы нормативтік ќђќыќтыќ актілермен реттелген мѕннен асып тџсетін радиоактивтік заттардан тђратын,шаруашылыќ ќызмет нѕтижесінде пайда болѓан жѕне одан ѕрі пайдалануѓа жатпайтын кез келген агрегаттыќ кџйдегі материалдар мен заттар.

         Радиоактивті ќалдыктарды кљму - ядролыќ жѕне радиациялыќ ќауіпсіздікті ќамтамасыз ететін жаѓдайда радиоактивті ќалдыќтардыњ оларды ќайта алу ниетінсіз орналастырылуы.

         Радиациялык мониторинг- иондаушы сѕулелендіру кљздерін пайдаланатын объектілерде де, ќоршаѓан ортада да радиациялыќ жаѓдайдыњ жай-кџйін жџйелі тџрде байќап отыру. Љрт-адамдардыњ љмірі мен денсаулыѓына, ќоѓам мен мемлекеттіњ мџдделеріне зиян, материалдыќ залал келтіретін баќылаусыз жану.

         Љрт ќауіпсіздігі - адамдардыњ, мџліктіњ, меншіктіњ, ќоѓам мен мемлекеттіњ љрттен ќорѓалу жай-кџйі.

         Кђтќару жђмыстары - ТЖ-лар аймаѓында адамдарды, материалдыќ жѕне мѕдени ќазыналарды ќђтќару, ќоршаѓан ортаны ќорѓау, ТЖ-ларды бір шектен шыѓармау жѕне соларѓа тѕн ќауіпті факторлардыњ ыќпалын басу немесе мџмкін ењ тљменгі дењгейіне тџсіру жљнінідегі іс-ќимылдар.

         Экологиялыќ ќауіпсіздік - жеке адамныњ, ќоѓам мен мемлекеттіњ љмірлік мањызды мџдделері мен ќђќыќтарыныњ ќоршаѓан ортаѓа антропогендік жѕне љзге де ѕсерлер салдарынан туындайтын ќауіп-ќатерден ќорѓалудыњ жай-кџйі.

         Ѕскери кауіпсіздік - Ќазаќстан Республикасыныњ ел тѕуелсіздігі мен аумаќтыќ тђтастыѓына ѕскери сипатта тљндірілетін наќты жѕне ыќтимал ќауіп-ќатер мен ќол сђѓушылыќтан ќорѓалуыныњ жай-кџйі.

         Ќоѓамдыќ ќауіпсіздік - Ќазаќстан азаматтары љмірініњ, денсаулыѓы мен берекетініњ, сондай-аќ Ќазаќстан ќоѓамы ќђндылыќтарыныњ оларѓа залал келтіре алатын, ыќтимал ќауіп ќатерден ќорѓалуыныњ жай-кџйі.