Жаппай
ќырып жоятын ќарулардан (ЖЌЖЌ) жѕне жаудыц
басќа да шабуыл жасау ќђралдарынан
азаматтар халќын ішінара ќорѓауѓа болады,
корѓану керекте. Халыќты ќорѓау мѕселелері
ѕр мемлекеттіњ басты міндеттерініњ бірі
болып табылыды. Бђл мањызды істі жџзеге
асыру барысында бірнеше принциптер
ђсталуѓа тиісті. Мысалы ќорѓану шаралары
алдын ала жасалу керек, себебі ондай
жђмыстар кџрделі жѕне олар мол уаќыт пен
ќаржыны талап етеді. Жаудан ќауіп тљнгенін
уаќтылы, дер кезінде халыќќа хабарлау да
ќорѓану жолындаѓы принциптерге жатады; бђл
ѕрекет адамдарѓа дайындалуѓа, жасырынуѓа
мџмкіншілік береді. Ѕсіресе, халыќќа
ќорѓану ѕдістерін џйрету, АЌ жљнінде
білімді насихаттау – бђларда љте мањызды
мѕселе. Сондыќтан халыќты жаппай
заќымдаушы ќарулардан ќорѓау жђмыстары
біртђтас, кешенді тџрде, џкімет баќылауында
љткізілуге тиісті. Олар солай љткізілуде де.
Елді ЖЌЖЌ-дан ќорѓау негізгі тѕсілдеріне
халыќты ќауіп туралы уаќтылы ќђлаќтандыру,
адамдарды ќорѓаныс ѓимараттарына жасыру,
оларды таратып орналастыру мен кљшіру, жеке
ќорѓаныс ќђралдарын пайдалану жѕне т.б.
шаралары кіреді.
Ќорѓаныс
(немесе паналау) ѓимараттары халыќты ЖЌЖЌ-дыњ
заќымдайтын факторларынан ќорѓайтын ењ
тиімді тѕсіл болып табылады. Олар алдын ала
арнайы салынѓан ѓимараттар жѕне ќорѓау
ќасиеттеріне ќарай бірнеше тџрге бљлінеді.


Ауылдыќ
жерде не ірі ќалалардыњ шет жаќтарында
тђратын адамдар жеке салынѓан џйлерініњ
мањына немесе астына ѕдетте жертљле салып
ќояды. Жертљлелер тђрмыстыќ шаруашылыќќа
љте ќажетті жѕне ыњѓайлы ќђрылыс, оны џй
иелері ќысќы мерзімде (жазда да) тџрлі азыќ-тџлік
љнімдерін саќтауѓа пайдаланады. Аќыр
жертљле салынатын болѓандыќтан оны бірден
жаппай заќымдаушы ќарулардыњ зиянды
ѕсерлерінен ќорѓауѓа бейімдеуі дђрыс
сияќты. Сонда бейбіт уаќытта жертљлелер
тђрмыстыќ шаруашылыќќа жарап, соѓыс
кезінде ќорѓау баспанасына тез арада
айналдыруѓа икемді келеді.
Жертљле
џйден бљлек салынатын болса біршама
алысыраќ, су баспайтын, сарќын сулар
ќђйылмайтын ќђрѓаќ жерден тђрѓызылуы керек.
Ењ дђрысы оны адам тђруѓа ыњѓайлап екі
бљлмелі ќылып (бірі – џлкенірегі негізгі
бљлме болып саналады, екіншісі – дѕліз
ретінде, ауыз џй болуѓа тиісті), ішін таза
етіп, бір отбасыныњ мџшелері сиятындай
істеудіњ артыќшылыѓы жоќ. Тљле салынатын
жерде ор ќазылады, оныњ терењдігін
есептегенде тљленіњ тљбесі жердіњ бетінен
шамада бір метрдей тљмен тџсуі керек.
Ќђрылыстыњ ќабырѓалары бетоннан, ќалыњыраќ
болып ќђйылса тіпті жаќсы, ал кеміргіштер,
ѕсіресе атжалман (егеуќђйрыќтар), азыќ-тџлік
љнімдеріне жетпеуі џшін кей кезде еден де
цементтелінеді. Мђндай жаѓдайда еден мен
ќабырѓалары біртђтас ќђйылѓаны жљн. Сонда
жан-жаѓынан су (жер асты сулары) љтпейді.
Бљлмелердіњ тљбесі темірбетон плиталармен
жабылып, оныњ џстін су љткізбейтін ќара
ќаѓазбен ќаптайды не ќара шайырмен (битум)
жалатады. Ѕрине бђл жђмыстар ѕр отбасыныњ
ќолынан келе бермейді, ондай жаѓдайда басќа
да, жењіл ќђрылыс материалдарын пайдалану
керек.
Жоѓарыда
айтылѓандай тљбесі мен жер беті арасын
топраќпен толтырып жѕне одан да асырып
тљмпешік ќылып џйеді. Тљмпешіктен аѓып
тџскен жањбыр суы шеттерінен жасалѓан
арыќтар арќылы басќа жаќќа аѓып кетеді.
Жертљлеге тџсетін баспалдаќ жолы ќаќпаќпен
жабылыды, бђдан басќа тљменде таѓы екі есік
орналастырылады. Ќаќпаќ та, есіктер де
ќорѓаќѓышты-тыѓыз, сањылаусыз жабылуѓа
тиісті. Егер есіктер аѓаштан жасалынѓан
болса, олардыњ тљмен жаѓы ќањылтырмен
ќапталады. Бђл кеміргіштер мџжіп љте
алмайтынныњ амалы. Тљленіњ ішіндегі ауаныњ
ауысуына зор кљњіл бљлінеді,
љйткеніадамдар отырѓан кезде демалудан ауа
тез арада тарылып ќалады. Сондыќтан, тљлені
табиѓи жолмен желдету џшін бљлмеден далаѓа
шыѓатын екі мђржа ќарастырылады. Біріншісі
сырттан ауа келетіні – жер бетінен 1,5
метрдей биіктікке кљтеріледі, ал тљле жаѓы
еденге дейін тџседі;
бђл мђржаныњ табанына ауамен бірге љткен
шањ-тозањ шљгеді, сондыќтан бљлмеге ауа
келетін ауызы еденнен біршама (0,5 м) биіктеу
болѓаны дђрыс. Мђржаныњ ішінде шањ ђстайтын
бірнеше ќабатталѓан дѕке сџзгі бекітіледі.
Мђржаныњ екіншісі – сыртќа ауа айдайтыны –
жер бетінен 2-3 метрдей биіктікке шыѓып
тђрады, тљменгі ауызы тљленіњ тљбесінен 20-25
см тљмен орналасады. Љстіп ќойылѓан екі
мђржа арќылы тљле ауасы љзінен љзі ауысып
тђрады: биік мђржамен ауа тљленіњ ішінен
жоѓарыѓа шыѓуѓа тырысады да, ал пѕс
мђржаныњ еденге жаќын аузынан сырттан
келген ауа оныњ орнын басады. Мђржалардыњ
жоѓарѓы ауыздарыныњ џстінен ќалпаќшалар
орнатылады (тікелей жањбыр суы ќђйылмауы
џшін), одан пѕсірек алмалы-салмалы темір тор
ќойылыды жѕне тљленіњ ішінен жауып-ашылатын
ысырмалар керек. Аса ќауіпті жаѓдайда,
мысалы ауа ауысуы улаѓыш газдарды
келтіретін уаќытта, ысырмалар 2-3 саѓатќа
итеріліп ќойылады да ауа аѓынын тоќтатады.
Тљленіњ ауыз тамында сырттан келген адам
киімін, жеке ќорѓаныс ќђралдарын, аяќ-киімін
шешіп, беті-ќолын жуып-шайып ішке кіреді.
Жер-тљленіњ
негізгі бљлмесінде бірнеше дењгейде
орналасќан ыдыс-аяќ, таѓам љнімдерініњ ќоры,
су саќтайтын сиымдылыќтар жѕне таѓы да
басќа заттар тђратын сљрелер ќђрастырылады,
адамдар жататын нарлар, отыратын
орындыќтар, џстел ќойылса да болады,
медициналыќ ќобдишасын ђмытпау керек.
Ќысќаша айтќанда тљле отбасы 3-4 тѕулік бойы
ќиналмай тђрып шыѓуѓа бейімделген болуы
керек. Азаматтыќ Ќорѓаныс штабыныњ жѕне
басќа органдардыњ хабарын алуѓа, сыртта
болып жатќан жаѓдайлар туралы білу џшін
жертљленіњ ішінде радиоќабылдаѓыш болѓаны
жљн. Сондыќтан алдын-ала сыртта антенна
тђрѓызып, одан тљленіњ ішіне кабель тартып
ќою керек. Радиоќабылдаѓыш, жарыќ беретін
шамдар батарей арќылы істесе, сыртќы электр
жџйесіне тѕуелсіз болады.
Осы
бейнеленген жертљле ќђрылысы басќа кџрделі
ќорѓаныс ѓимараттарыныњ кішкентай џлгісі
болып табылады, олардыњ бѕрі осы принциппен
салынады.
Џлкен
ќорѓаныс ѓимараттары ірі ќалаларда
тђрѓызылады, сиымдылыѓы жаѓынан олар шаѓын
(150-300 адам), орташа (300-600 адам) жѕне дѕу (600-ден
кљп адам) паналау ѓимараттары болып
бљлінеді. Ќала тђрѓындарыныњ ѕрќайсысы
љзініњ тђрѓан жеріне, жђмыс немесе оќу
орнына жаќын орналасќан паналау ѓимаратын
білуге тиісті. Барлыќ талаптарѓа сай
салынѓан ќорѓаныс баспаналары адамдарды
ядролыќ ќарудыњ заќымдаушы факторларынан,
улы заттар мен бактериологиялыќ
ќђралдардан, љрт аймаќтарындаѓы жоѓары
температурадан, тџтіннен, ќираѓан џйлердіњ
басып ќалуынан ќорѓап, бірнеше тѕулік бойы
ќалыпты љмір сџруін ќамтамасыз ете алады.
Барынша
дђрыс тђрѓызылѓан ќорѓаныс ѓимараттарында
негізгі жѕне ќосалќы бљлмелер
ќарастырылады. Негізгі бљлмелерге
жасырынушыларѓа арналѓан залы, басќару
бљлмесі, медицина палатасы жатады, ал
ќосалќы бљлмелерді сџзгі-желдеткіш жѕне
тѕуелсіз электр энергиясын шыѓаратын
дизель ќондырѓылары тђратын орындар,
санитарлыќ-тђрмыстыќ буындар, азыќ-тџлік
ќоймасы, оттегі баллондары, су ќђйылѓан
кеспектер, авариялыќ аспаптар орналасќан
тамдар ќђрайды.
Паналаушылар
орналасуѓа тиісті зал екі немесе џш
дењгейлі нарлармен, орындыќтармен жѕне
жатуѓа арналѓан сљрелермен жабдыќталады,
ал отыратын орындар мљлшерлері 0,45х0,45 метр,
жататын сљрелер – 0,55х1,8 метр кљлемінде
жасалады; басќару нџктесінде ѕр жђмысшыѓа
аудан нормасы 2 м2 кем болмай
есептеледі. Жататын орын саны нарлар екі
дењгейлік болѓанда ѓимараттыњ барлыќ
сиымдылыѓыныњ 20%-ін, ал џш дењгейлік болса –
30%-тін ќђрайды. Ѓимараттыњ сиымдылыѓы ѕр
адамѓа шаќќанда кљлемі кемінде 1,5 текше
метрден, ал еденінен есептегенде 0,5 шаршы
метрден келетіндей болуы керек.
Панаханада
жеткілікті ќђрал-сайман жабдыќтар, жићаз,
ѕр-тџрлі аспаптар, љњдеу ќђрылыс
материалдары, љртке ќарсы жѕне медицина
мџліктері, т.б. орналастырылады.
Ауа
ауыстыру жџйесі бірнеше тѕртіп бойынша
істейді: шањ сџзгілер арќылы ауа љткізу
тѕртібі (1 тѕртіп), сџзгі желдеткіштер
арќылы ауаны улаѓыш заттардан,
радиобелсенді заттардан, бактериологиялыќ
ќђралдардан тазарту тѕртібі (2 тѕртіп).
Ауаныњ ќђрамында кљмірќышќыл газы мен
кљміртегі тотыѓы кѕп болѓан жаѓдайда, ауа
келісі тоќтатылады да іштегі оттегі
баллондары пайдаланылады; бђл жаѓдайда ауа
ќысымы атмосфера ќысымынан біршама биіктеу
болуѓа тиісті.
Ауа
ауыстыру жџйесіне ядролыќ жарылыстыњ артыќ
ќысымын ѕлсірететін ќђрылѓылар жѕне
дефлекторлар кіру керек. Кіретін ауаныњ
кљлемі саѓатына 1 тѕртіп бойынша адам
басына шаќќанда 8 м3-тен 13 м3 –
дейін, 2 тѕртіп бойнша – 2 м3. Паналау
ѓимараттарында кљмір-ќышќыл газыныњ
мљлшері 3%-тен, ылѓалдылыѓы 90%-тен жѕне
температурасы 31 градустан аспауѓа тиіс. Ауа
желдеткіштері ќол кџшімен немесе электр
кџшімен айналады. Баспанаѓа жарыќ келтіру
џшін батарей жѕне аккумулятор шамдары
ќарастырылады, басќа жђмыстарѓа дизель
ќондырѓысы орнатылады – ауа ауыстыру
жџйесін істеуге, сарќын суларды сыртќа
шыѓаруѓа, байланыс аспаптарын токпен
ќоректендіруге, артезиан ќђдыќтарынан су
кљтеруге.
Ѓимараттыњ
кемінде екі ќарама-ќарсы жаќтарѓа
орналасќан бір-біріне 900 баѓытталѓан
есіктері болады. Шыѓатын жолдар негізгі
бљлмелерден бљлек, љзара ауа љткізбейтін,
тыѓыз жабылатын есіктермен жабдыќталѓан
шлюзді камералар (тамбур, дѕліз) тџрінде
жасалады. Кірер ауыздыњ сыртына ќорѓаѓышты
ауа љткізбейтін берік есік орнатылады.
Мђнан басќа, негізгі шыѓатын есіктерді
џйінді басып ќалѓан жаѓдайда
паналаушыларды шыѓаруѓа арналѓан
авариялыќ есік те болады. Ол – айналасы
ашыќ, џйінді баспайтын жер асты жолы. Барлыќ
есіктерді, желдеткіш ќђбырларды тыѓыз
жауып, ѓимараттыњ ішінен ќысым арќылы ауа
жібергенде, ќысым мљлшері атмосфера
ќысымынан біршама (су баѓанасымен шамамен 5
миллиметрдей) артыќ болса, ѓимараттыњ
герметика ќасиеті керек дењгейде деп
санауѓа болады.
Ќорѓаныс
ѓимаратыныњ љз ќђжаттары болуѓа тиіс: тљл-ќђжат,
жобасы, сыртќы жѕне ішкі жџйелердіњ
жобалары, ѓимаратты кџтіп ђстау тѕртібініњ
нђсќаулары, жараќтандыру табелі, жай-кџйін
тексеру ќорытындыларын жазып отыратын
журналы жѕне т.б. Бейбіт уаќытта
пайдаланѓан кезде ѓимараттыњ бљлмелері мен
жабдыќтарыныњ саќталуы, тыѓыз бекітілуі,
тиісті санитарлыќ жаѓдайда ђсталуы,
белгілі мерзімге даяр болуы ќамтамасыз
етілуге тиіс. Жау ќауіпі тікелей тљнген
кезде ѓимараты даярлауѓа кіріседі:
бљлмелерді бљгде заттардан босатады,
барлыќ есіктердіњ, желдету арналарындаѓы
жапќыштарыныњ, бљлгіштердіњ аќаусыздыѓын,
ќђрылѓылардыњ жђмыс істеуін баќылап љтеді,
санитарлыќ тазалыќќа келтіреді, ќорѓаныс
ќђралдарымен, барлау аспаптарымен жѕне т.б.
керекті заттармен жабдыќталуын тексереді.
Бђл жђмыстарды жџзеге асыру џшін,
жасырынушыларѓа ќызмет кљрсету џшін АЌ
бастыѓыныњ жарлыѓы бойынша арнаулы
жасаќтар ќђрылады. Паналаушылар ѓимарат
тѕртібініњ талаптарын орындауѓа тиіс; олар
жеке ќорѓаныс ќђралдарын, азыќ-тџлігін ала
келуі керек. Тез тђтанѓыш жѕне улы заттарды,
џй жануарларын ѕкелуге, шулауѓа, темекі
тартуѓа, балауыз жѕне басќа да ашыќ жалын
шыѓаратын шыраѓдандар жаѓуѓа тиым салынады.
Егер ќорѓаныс ѓимаратында авария орын алса
(су басып, жџйесі бџлініп, љрт шыѓып, зиянды
газдар шоѓырланѓан жаѓдайда)
жасырынушыларды, жеке ќорѓаныс ќђралдарын
кигіздіріп, далаѓа шыѓарады. Бђл шешім
объекті АЌ бастыѓыныњ немесе ќызмет
кљрсету тобы бастыѓыныњ бђйрыѓымен жџзеге
асырылады.
Алдын-ала
салынѓан ќорѓаныс ѓимараттары жеткіліксіз
жаѓдайда, ал жау ќауіпі тікелей тљніп
тђрѓанда тез тђрѓызылатын паналау
ѓимараттары соѓылады. Олардыњ тђрѓызылуы
да алдын-ала кљзделген болуы керек. Ќђрылыс
џшін тџрлі жер асты љткелдерін, шахталар
мен тау-кен орындарын, метрополитенді жѕне
т.б. ќаладаѓы жер асты ќђрылыстарын керек
нѕрсемен жабдыќтап пайдаланады. Жђмыстарды
тез бітіру џшін љндірістік ѕдіспен
шыѓарылѓан материалдар, жабдыќтар іске
ќосылады, ауа желдеткіш жѕне тазартќыш
ќондырѓыларын жењіл, ќарапайым немесе
табиѓи тџрде ђйымдастырады. Мысалы, аѓынды
ауаны радиоактивті тозањнан, улаѓыш немесе
бактериалыќ заттардан тазартатын ќђм
немесе шлак сџзгілер, ал тозањды тазалау
џшін мата сџзгілер ќолданылады.
Ќорѓаныс
ѓимараттары ѕрине ЖЌЖЌ-дыњ барлыќ зиянды
ѕсерлерінен ќорѓайды, алайда олар
жеткіліксіз болса, онда тек радиациядан
ќорѓайтын орын дайындау керек. Оныњ себебі
– радиация ђзаќ ѕсер етеді, жіті сѕуле
ауруына соќтырады жѕне тек жарылыс болѓан
жерде тђрмай, радиобелсенді бђлт желдіњ
баѓытымен жылжу арќылы ауыл-аймаќтарѓа да
жетеді. Радиациядан ќорѓайтын баспана
ядролыќ жарылыстыњ артыќ ќысымынан
ќорѓамауы мџмкін.

Радиациядан
ќорѓану џшін љнеркѕсіптік, кљліктік, мѕдени-тђрмыстыќ,
шаруашылыќ-тђрмыстыќ объектілер, жерасты
бљлмелері, жай тђрѓын џйлер, ауылды жерде
шљп сџрлейтін орлар, кљкљніс саќтайтын
ќоймалар, сондай-аќ тас џйлер де
пайдаланылады. Осы ќђрылыстарды
радиациядан ќорѓану ѓимараттарына
бейімдеу маќсатында тљбелеріне ќосымша
тіреулер, белаѓаш салып, 20 сантиметрдей
ќалыњдыќта топыраќ жабылады, терезелері
ќыш немесе басќа материалмен толыќ
бекітіледі, барлыќ сањлаулар мђќият
бітіледі, џй есіктерін тыѓыз жымдасып
жабылатын етеді. Ішке кірер алдында
тђрѓындар киімдерінен шањды ѕбден ќаѓуы
керек, аяќ-киімін жуып немесе сџртіп ќояды.
Џй асты бљлмелерінде радиация дењгейін
азайту џшін џйдіњ жан-жаѓына 1-1,5 метрдей
топыраќты џйіп, немесе ќапталѓан тџрде жиып
ќояды. Ѕрине радиациядан ќорѓайтын
ѓимараттарды ќолдан келсе барлыќ керек
заттармен ќамтамасыз ету ќажет, ѕсіресе ауа
ауысу жаѓдайын; азыќ-тџлікті жѕне суды
саќтау, тамаќ-ауќат ішу тѕртібін ќатты
ќадаѓалауѓа тура келеді. Ауылды жерде
мђндай паналау орындары тек ќана ауыл
тђрѓындарына ѓана лайыќталып салынбай,
кљшіп келген халыќты да орналастыруѓа да
сай етіп салынуы керек. Сондыќтан бђл
жђмыстарѓа барлыќ ењбекке жарамды адамдар,
сонымен бірге ірі ќалалардан келген халыќ
да тартылады.


Паналау
орындарыныњ ќорѓану ќасиетері радиация
мљлшерін ѕлсірету коэффициентімен
аныќталады. Ашыќ жерде ѕлсірету
коэффициенті К=1 болса, бір ќабатты тас
џйдіњ астындаѓы подвалында К=40; аѓаш џй
радиацияны екі есе кемітсе, оныњ подвалында
К=7; бес ќабатты тас џйдіњ астындаѓы
подвалда К=400, яѓни бђл жерде радиация 400 есе
кемітіледі.

Ядролыќ
жарылыс љткеннен алѓашќы 3-5 саѓат џй
есіктері мен желдеткіш арналары жабыќ
болуы керек; бђл уаќыт аралыѓында радиация
дењгейі едѕуір тљмендейді, ал
радиобелсенді тозањныњ басымы жерге шљгіп
џлгереді. 4-6 саѓат љткенде ќорѓаныс
орындарыныњ ауасын, арналарды 15-20 минутќа
ашу тѕртібімен, ауыстыру керек. Сол
мерзімде адамдар жеке ќорѓау ќђралдарын
киіп далаѓа шыѓып тђрса болады. Егер сыртта
радиация дењгейі ѕлі де биік болса,
тђрѓындардыњ іште ќалѓаны жљн. Бљлменіњ
едені жѕне басќа заттардыњ беттері ылѓал
шџберекпен ќайта-ќайта сџртіліп тђруѓа
тиісті.
Шабуыл
ќауіпі туѓан кезде паналау ѓимараттары мен
радиациядан ќорѓайтын орындар жеткіліксіз
болѓан жаѓдайда жыралар жасау жђмыстары
орын алуы керек. Халыќты радиациядан, жарыќ
сѕуледен, ќираѓан џйлердіњ басып ќалуынан
саќтайтын жыралар аз уаќыт мерзімде
арзанѓа тџсіп дайындалуы мџмкін, сондыќтан
олардыњ мањызы зор. Мђндай паналау орындары
кѕсіпорындардыњ, тђрѓын џйлердіњ,
вокзалдардыњ, аэропорттардыњ, фермалар мен
дала ќостарыныњ жѕне басќа да адамдар кљп
шоѓырланѓан орындардыњ жанынан салынады.

Ор-жыралар
жерден ќазылады, оныњ терењдігі 2 метрдей,
жоѓарѓы ені 1,2 м, табан ені 0,8 м болады, ал
ђзындыѓы адам санына ќарай есептеледі.
Мысалы 10 адамды ќорѓауѓа арналѓан ор-жыраныњ
ђзындыѓы 10 метрдей болса жеткілікті.
Осындай ѕдіспен жасалѓан, тљбесі (џсті) ашыќ
жыра радиацияны 2-3 есе азайтады, ал
зарарсыздандыру жђмыстары љткізілсе (ішіндегі
жѕне шетіндегі топыраќ беті алынса) 20 есе
кемітеді. Ор-жыраныњ ќорѓаѓыштыѓын арттыру
џшін, оныњ џстін жабады. Џсті жабылѓан
жыраныњ радиацияны ѕлсірету коэффициенті К=40-50.
Жыраныњ џстін жабу џшін ѕр-тџрлі бекем
материалдар ќолданылады – аѓаш бљренелері,
темір-бетон плиталары жѕне т.б. олардыњ
бетіне су љткізбейтін ќара-ќаѓаз (рубероид),
полиэтилен ќабыќшасы тљселеді немесе
балшыќ салынады, сонан соњ ќалыњдыѓы 0,6 м
етіп топыраќ жабады да оныњ џстін шыммен
бастырады. Ќамысты да пайдалануѓа болады.
Жыраѓа тџсетін баспалдаќ жасалынады жѕне
есік, ауа мђржалары ќойылады. 40-50 адамѓа
арналѓан жыра бір-біріне 900
бђрыштыќпен жалѓасќан ђзындыѓы 10 метрлік 4-5
жыралардан тђрады.
