МАЗМЂНЫ

 

Ядролыќ энергетика нысаналарындаѓы авария кезінде радиациялыќ жаѓдай баѓалауын љткізу  

Радиобелсенділік жања ќђбылыс деп кейбір адамдар осылай тџсінеді: олар осы џѓымды АЭС-лар ќђрылуымен жѕне ядролыќ ќарудыњ пайда болуымен байланыстырады. Алайда, радиобелсенділік, сондай-аќ осы ќђбылысќа серіктес болатын иондаушы сѕулелену бђрыннан, жер бетінде ѕлі љмірдіњ љзі туындамаѓан кезде де болѓанды. Ал радиацияны ќђбылыс ретінде адамзат осыдан кљп болса жџз жыл бђрын ашты.

І89б ж. француз ѓалымы Анри Беккерель џстел бетінде жатќан бірнеше фотоќаѓаз џстіне бір минерал ќойѓан, ал оныњ ќђрамында уран элементі бар еді; ќаѓаздарды айќындаѓанда ол минералдыњ тањбасын кљрді. Сѕл кейінірек бђл ќђбылыс жас химик-ѓалым Мария Кюри-Склодовскаяны ќызыќтырды, ол «радиобелсенділік» сљзді бірінші боп атап љтті. Ал неміс физигі Вильгельм Рентген І895 жылы белгілі сѕулелерді ашты; олар ѓалымныњ атымен "рентген" сѕулелері деп аталып кетті.

Ѓалымдардыњ кљпшілігі материяныњ ќђпясын ашу џшін ѓажайып жђмбаќты табуѓа кџш салысты. Љкінішке орай, жџмыстардыњ нѕтижесі АЌШ-де жѕне КСРО-да атом бомбаларыныњ пайда болуына ѕкелді (І945-І947 ж.ж.). Тек 1954 жылы КРСО-да атом электростанциясы тђрѓызылѓан. Џш жыл љткен соњ атомдыќ энергетикалыќ ќондырѓысы бар мђзжарѓыш "Ленин" кемесі дџние жџзінде бірінші болып су бетіне тџсірілді. Бџгінде ядролыќ ќондырѓылары бар кљптеген нысаналар бџкіл жерде іске ќосылып тђр. Олар электр жѕне жылу энергиясын љндіруде, кемелерді жѕне сџњгір ќайыќтарды жылжытуда, ѓылыми маќсатында жђмыс істеуде.

 

 

Ядролыќ энергетиканыњ даму тарихы жарты ѓасырѓа жетпей жатып-аќ АЭС-ларында џш ірі авария орын алып љтті, салдары ауыр болды. Біріншісі - І957 ж., екіншісі - І979 ж., џшіншісі-І986 ж. Ал, барлыќ, тџрлі дѕрежедегі кџрделілігі мен ќауіптілігін ескерсе, авариялар мен оќиѓалардыњ саны 150-ден асты; олар 14 мемлекет территориясында болды.

 

 

1957 жылы ќазан айыныњ 8 кџнінде Уинскейлде (Ђлы Британия) АЭС-ныњ реакторларыныњ бірінде саќтандыру жџмыстары кезінде љрт шыѓып жылу бљлетін элементтері заќым алды. Содан бері реактор тџбінде кџні бџгінге дейін І700 т ядролыќ отын жатыр. Атмосфераѓа радионуклидтер ытќып шыќты, ќђралѓан бђлттыњ бір бљлігі Норвегияѓа, ѕл екіншісі Венаѓа ќарай жылжып отырды. Атом энергетикасында болѓан бђл авария тђрѓындарѓа ѕсер еткендердіњ біріншісі болды. Оќиѓаныњ болѓан салдары ќђпия тџрінде жасырылып ђсталды. Тек 30 жыл љткенде ѓана кейбір деректер жарияланды.

1979 жылы наурыз айыныњ 28 кџнінде «Три Майл Айленд» АЭС-ныњ (Гаррисберг, АЌШ) екінші блогі аварияга џшырады, ќоршаѓан ортаѓа радиобелсенді заттар шашылды. Ыдырауыш материалдыњ 100 тоннасы шектелген аймаќтыњ сыртына жайылды; атмосфера ластанды.

Чернобыль апаты (1986 ж, 26 сѕуір) ѓасыр оќиѓасы болып саналады; оныњ ѕсерін Ресейде, Украинада, Белорусияда, сондай-аќ басќа да мемлекеттерде кљрді. 1990 жылѓы КСРО жоѓары кењесініњ Ќаулысыныњ љзінде былай деп айтылѓан: "Чернобыль АЭС-ндаѓы авария, оныњ салдарыныњ бѕрін ќосып санаѓанда заманымыздыњ ењ ірі апаты болды, бџкіл халыќ ауыртпалыѓы; ол кењ аумаќќа ораласќан миллиондаѓан адамдардыњ таѓдырына тиіп љтті". Зарарланѓан территорияда (11 облыс) 17 млн. адам, соныњ ішінде 5 жасќа дейінгі балалар тђратын. Таѓы халыќ шаруашылыѓынан егін алќаптары, жем-шљш љрістері тыс ќалѓанын, бірталай кѕсіпорындар тоќтаѓанын џмытпау керек. Чернобыль айналасындаѓы 30 километрлік зонадан ел кљшірілді. Шын мѕнінде бђл кењістік ќањырап ќалды. Адамдар бір жаѓынан радиациялыќ пѕленіњ ѕсерін сезді, екіншіден џй-жайын тастауѓа мѕжбџр болѓанынан зардап тартты. Аварияны жою маќсатында ќатысќан адамдардыњ саны бірнеше жџз мыњдай болса, едѕуір џлесіндегілер џшін бђл ќатпау оњайѓа тимеді.

 

Жергілікті радиобелсенді ластануы екі жаѓдайда орын алады: ядролыќ оќ-дѕрі жарылѓанда немесе ядролыќ ќондырѓылар авариясы кезінде. Ядролыќ жарылыста жартылай ыдырау кезењі ќысќа радионуклидтер басымыраќ келеді. Сондыќтан радиобелсенді бђлттыњ ізінде радиация дењгейі тез арада тљмендей береді. АЭС авариясына тѕн келетіні, біріншіден, жер мен атмосфера жењіл ђшќыш радионуклидтермен (иод, цезий, стронций) ластанады, ал екіншіден, цезий мен стронцийдіњ жартылай ыдырау кезењі ђзаќ - 30 жыл. Сондыќтан, радиация дењгейініњ кџрт тљмендеуі байќалмайды.  

АЭС авариясынан (ќирауынан) пайда болѓан радиациялыќ жаѓдайды баѓалау.  

Радиациялыќ жаѓдай жергілікті радиациялыќ ластану салдарыныњ жиынтыѓы, оныњ шаруашылыќ объектілері жђмысына, АЌ кџштеріне жѕне халыќќа тигізетін ѕсері деп тџсінеді. Радиациялыќ жаѓдай кљлемділігімен (зонаныњ мљлшері) жѕне ластану мінездемесімен (радиация дењгейі) сипатталады. Осы екі параметр радиациялыќ зарарланудыњ адамдарѓа ќауіптілік дѕрежесініњ негізгі кљрсеткіштері болып табылады.

 

Радиациялыќ жаѓдайды баѓалау ѕрекеті келесі жђмыстарды ќамтиды:

- радиациялыќ зарарланудыњ кљлемділігі мен радиация мінездемесін аныќтау;

- олардіњ объектілерге, АЌ кџштеріне жѕне халыќќа тигізетін ѕсеріне талдау жасау;

- адамдарѓа радиацияныќ заќым келтірмеуге баѓытталѓан ѕрекеттердіњ ењ тиімді жолын тањдап алу.

 

 

Радиациялыќ баѓалау, болжау жѕне барлау мѕліметтеріне сџйену тѕсілдерімен љткізіледі.

Ластанѓан жерде радиация дењгейініњ љзгеруі, жалпы алѓанда,

Рt = Р0(t/t0)-n                                                                                                                        (1)

тѕуелділігіне баѓынады;

Осында, Р0 - авария немесе жарылыстан «t0» уаќыт сѕтінде тіркелген радиация дењгейі;

Рt - авариядан (жарылыстан) кейін, ќарастырылып отырѓан уаќыт сѕтінде љлшеген радиация дењгейі;

n - дѕреженіњ кљрсеткіші, радионуклидтердіњ ќђрамына байланысты болып, радиацияныњ уаќыт љте тљмендеуін сипаттайды. (Ядролыќ жарылыс n=І, 2 мљлшерімен сипатталады).

АЭС авариясына ќатысты радиация тљмендеуі, оныњ изотоптыќ ќђрамы басќа болѓандыќтан, радиациялыќ барлау мѕліметтеріне ќарай аныќталады. ЧАЭС авариясына ќатысты «n» маѓынасын, шамалап, авариядан кейін жарияланѓан мѕліметтерге сџйеніп аныќтауѓа болады.

Сондай-аќ, (1) формуладан:

 

                                                                                                   (2)

ќатынасты шыѓарамыз;

Осында: Р1/Р2 - радиация дењгейдіњ бірінші љлшемдегі маѓынасыныњ екінші љлшемдегісіне ќатынасы;

t1/t2 - авариядан кейін жасалѓан љлшемдердіњ уаќыттар ќатынасы.

Мѕліметтерден шыѓарылѓан n мљлшері n » 0,4.

 

Басќаша айтќанда уаќыт 7-есе ђлѓайѓанда радиация дењгейі 2-есе тљмендейді (ядролыќ жарылыста ол 1О-есе тљмендейді).

Сонымен, АЭС авариясынан туындаѓан радиациялыќ жаѓдайды баѓалауда:

Pt=P0(t/t0)-0,4                                                                                         (3)

 

деп ќабылдауѓа болада; ондай болса t1 ден t2 дейін уаќыт арасында сѕуле шарпу мљлшері (дозасы):

 

;

 

ќђрайды; ал радиацияны ѕлсірету коэффициентін есепке алсаќ:

 

.                                                                                            (4)

 

Бђл жолы барлау мѕліметтерге ќарап радиация жаѓдайын баѓалау ѕдісі ядролыќ жарылыс жаѓдайындаѓы сияќты, біраќ АЭС авариясында радиацияныњ тљмендеу зањын кљрсететін кестелер пайдаланады (1 жѕне 2 кестелерді ќарањыз).

 

1 кесте - АЭС авариясынан кейінгі “t” уаќытына радиация дењгейін келтіру

     коэффициенттері Kt=t-0,4

 

t, саѓ

Kt

t, саѓ

Kt

t, саѓ

Kt

t, саѓ

Kt

0,5

1,32

4,5

0,545

8,5

0,427

І6

0,33

1

1

5

0, 525

9

0,417

20

0, 303

1,5

0 ,85

5,5

0,508

9,5

0,408

1тѕулік

0,282

2

0,76

6

0,49

10

0,4

2 тѕулік

0,213

2,5

0,7

6,5

0,474

10,5

0,39

З тѕулік

0,182

3

0,645

7

0,465

11

0,385

4 тѕулік

0,162

3,5

0,61

7,5

0,447

11,5

0,377

5 тѕулік

0,146

4

0,575

8

0,434

12

0,37

6 тѕулік

0,137

 

2 кесте - АЭС авариясынан соњ радиациямен ластанѓан аймаќта адамдардыњ

     шектелген болу ђзаќтыѓы

 

Авария сѕтінен бастап сѕулеленудіњ басталуына дейін љткен уаќыт; tH, саѓ

1

2

3

4

6

8

12

24

0,2

7,3

8,35

10,0

11,30

12,30

14,0

16,0

21,0

0,3

4,50

5,35

6,30

7,10

8,00

9,00

10,30

13,30

0,4

3,30

4,00

4,35

5,10

5,50

6,30

7,30

10,00

0,5

2,45

3,05

3,35

4,05

4,30

5,00

6,00

7,50

0,6

2,15

2,35

3,00

3,20

3,45

4,10

4,50

6,25

0,7

1,50

2,10

2,30

2,40

3,10

3,30

4,00

5,25

0,8

1,35

1,50

2 ,10

2,25

2,45

3,00

3,30

4,50

0,9

1,25

1,35

1,55

2,05

2,25

2,40

3,05

4,00

1,0

1,15

1,30

1,40

1,55

2,10

2,20

2,45

3,40

 

АЭС аваридсынан тџзілген радиациялыќ жаѓдайды баѓалауѓа арналѓан есеп шыѓару ѕдістемесін ќарастырып кљрелік.

1 есеп.

АЌ жасаѓына Т=6 саѓат жђмыс істеуге тура келіп отыр (радиациялыќ ластанѓан жерде, КЅЛС=1). Жасаќ ќђрамасы зонаѓа авариядан кейін tH= 4 саѓат љткенде кіреді, бђл сѕтте радиация дењгейі РН=5 рад/саѓ. Адамдар ќабылдайтын сѕулелену дозасын аныќтау керек.

Шешімі:

Ќабылдаѓан дозаны (4) формула арќылы табады. Ол џшін алдын ала “tK” жѕне “РK” табамыз:

tK=tВ+Т=4+6=10 саѓат.

Р1=РН/КН=РК/РК – ќатынасы арќылы

 рад/саѓат

аныќталады. К10 мен К4 маѓыналарын 1 кестеден аламыз.

Сонда: Д = 1,7×(3,5×10 - 5×4 )=25,5 рад.

2 есеп.

Радиациялыќ ластанѓан жерде, оѓан кірер алдында (tН=2 саѓ. авариядан кейін) радиация дењгейі Р2=3 рад/ саѓ. Берілген доза ДБЕР=10 рад., КЅЛС=1. Адамдардыњ болуы шектелген ђзаќтылыѓын аныќтау керек.

Шешімі:

1)

ќатынасын таптыќ. К2 маѓынасы 1 кестеден табылды (авариядан tН=2 саѓ, љткенде К2=0,76).

2) кестеден “а” = 0,4 жѕне tH= 2 саѓ. ќиылысынан Т=4 саѓ, жђмыс ђзаќтыѓын табамыз.