МАЗМЂНЫ

 

Жеке тђлѓаны ќорѓау ќђралдары (ЖТЌЌ)  

Ќарсылас жау жаппай ќырып жоятын ќаруларды (ЖЌЖЌ) ќолданѓан кезде немесе авариялыќ сипатта уландырѓыш заттардыњ (УЗ), радиобелсенді заттардыњ (РЗ), бактериологиялыќ ќђралдардыњ (БЌ), ѕсері кџшті улы заттардыњ (ЅКУЗ), химиялыќ авария кџшті заттардыњ (ХАЌЗ) далаѓа шыќќан тљтенше жаѓдайларында (ТЖ) азаматтыќ ќорѓаныстыњ (АЌ) ќызметтер ќђрамын жѕне жалпы халыќты ЖТЌЌ-мен сондай-аќ медициналыќ ќорѓау ќђралдарымен ќамтамасыз ету аса мањызды маѓыналы болып келеді.

ТЖ туындаѓан жаѓдайда жеке тђлѓаны ќорѓау ќђралдарын ќорѓау ќажет болады; ќажет жаѓдайда олар тіпті адамдардыњ ќорѓаныс паналарда жѕне радиацияѓа ќарсы паналарда орналасќан кезде де ќолдануы артыќ емес.

Ќарсыластыњ шабуыл ќауіпі тљнген кезде, ол туралы хабарланѓанда бџкіл халыќ жеке тђлѓаны ќорѓау ќђралдарымен ќамтамасыз етілуі тиіс: жасаќтар ќђрамы, жђмысшылар мен ќызметкерлер ЖТЌЌ-ын љздерініњ объектілерінен алады (егер арнайы ЖТЌЌ жетпеген жаѓдайда љнеркѕсіптік противогаздар мен респираторларды пайдаланады), тђрѓындар џй шаруашылыѓын ђйымдастыру комитеттері сияќты мекемелерденталап етеді, таѓы басќалары ќарапайым ќорѓау ќђралдарын дайындауѓа кіріседі.  

Жеке тђлѓаны ќорѓау ќђралдраыныњ тџрлері  

ЖТЌЌ ішкі аѓзаѓа, адамныњ тері ќабаттарына, сілекей ќабыршаќтарына жѕне киімдеріне радиобелсенді, уландырѓыш, бактериологиялыќ заттардыњ тџсуінен, жалпы алѓанда ауада, ќоршаѓан ортада пайда болѓан зиянды ќоспалардан ќорѓау (адамѓа жђѓуѓа бљгет жасау) маќсатында пайдаланылады.

 

 

Ќолдануына ќарай ЖТЌЌ тыныс алу аѓзаларын жѕне адам денесін (терісін) ќорѓау ќђралдары болып бљлінеді.

Адамныњ ќоршаѓан ортамен байланыс тѕсіліне ќарай немесе ќорѓау принциптері бойынша жеке тђлѓаны ќорѓау ќђралдары оќшаулаѓыш жѕне сџзгіш болып бљлінеді.

Дайындау тѕсілдеріне ќарай оларды љнеркѕсіпте дайындалѓан (љнеркѕсіптік) жѕне жай, тђрѓындардыњ ќолданбалы заттардан дайындаѓан тџрі деп бљлуге болады.

Жеке тђлѓаны ќорѓау ќђралдарын ќамтамасыздандыру принциптері бойынша ѕскери, азаматтыќ жѕне љнеркѕсіптік (љнеркѕсіпте арнайы жђмыстарда ќолданылады) деп топтастыруѓа болады.

Оларды ќамтамасыздандыру табельдерімен ќарастырылатын, яѓни табельдік жѕне табельдік ќђралдарды толыќтыру немесе оларды алмастыру маќсатында ќолданылатын табельдік емес деп бљледі.

Адамныњ тыныс алу аѓзаларын, кљзін, бет терісін ќорѓау џшін оќшаулаѓыш жѕне сџзгіш противогаздар, сондай-аќ шањ-тозањѓа ќарсы матадан тігілген маскілер мен тањѓыштар ќолданылады. Ал денені саќтандыру џшін – арнайы ќорѓайтын оќшаулаѓыш костюмдер жѕне бейімделген кџнделікті киімдер пайдаланылады. Медициналыќ ќорѓау ќђралдарына жеке тањѓыш пакет (ЖТП), жеке химиялыќ ќарсы пакет (ЖХЌП), жеке дѕрі ќобдишасы (АЙ-2), џйде ќолданылатын дѕрі ќобдишасы, ѕр-тџрлі антидоттар, басќа да дѕрілер жатады.  

Тыныс алу аѓзаларын ќорѓау ќђралдары  

Сџзгіш противогаздар – ауада, ќоршаѓан ортада кездесетін зиянды ќоспалардан бет терілері  мен кљзді, тыныс алу аѓзаларын ќорѓауѓа арналѓан.

АЌ жџйесінде тђрѓындарды ќорѓау маќсатында сџзгіш противогаздардыњ келесі тџрлері ђсынылады: ересек адамдар џшін – ГП-5, ГП-5М, ГП-7, ГП-7В, балалар џшін – ПДФ-Ш, ПДФ-Д, ПДФ-2Ш, ПДФ-2Д, сѕбилерді ќорѓайтын камера.

Аталѓан противогаздардыњ ќђрамы мен ќорѓау ѕрекетініњ принципін ГП-5 противогазыныњ мысалында ќарастырамыз.

ГП-5 ќђрамына екі басты элемент кіреді: ГП-5 сџзгіш-сіњіргіш ќорап (противогаздыќ ќорап) жѕне ШМ-62у шлем-маскісі.

Противогаз жиыныныњ ќђрамында, сондай-аќ, противогазды саќтайттын жѕне оны тасымалдайтын ќалта, сыртынан жылу саќтайтын манжеттер, терлемейтін жђќа ќабыќшалары бар ќорабы болады (немесе кљзілдірік ѕйнектерін терлеуден саќтандыратын арнайы «ќалам»). Противогаз ќорабы уландырѓыш заттардыњ газы мен буын сіњіргіш (активтердірілген кљмір) жѕне тыныс алѓан ауадаѓы ќатты, сђйыќ аэрозольдерді талшыќтар арќылы ђстап ќалатын, арнайы картоннан тђратын тџтінге ќарсы сџзгімен жабдыќталѓан.

ШМ-62у противогазыныњ алдыњѓы бљлігі табиѓи жѕне синтетикалыќ каучуктен, резинаныњ негізінде дайындалѓан. Шлем маскіге кљзілдірікті торап, клапанды ќорап бекітілген, соњѓысы бір тыныс алатын жѕне екі тыныс шыѓаратын клапандардан ќђралып, ауа аѓыстарыныњ таралуына ќызмет етеді.

Терлемейтін шынылар (немесе жђќа ќабыќтар) целлюлозадан жасалады жѕне олардыњ бір жаќты желатин бџркеншігі болады. Олар противогаз шынысыныњ ішкі жаѓынан желатин бџркеншікпен кљздіњ тђсына ќарай белгіленеді де, ќыстырѓыш саќинамен ќыстырылып ќойылады. Желатин бірќалыпты конденсацияланѓан ылѓалды сіњіріп, жђќа ќабыќтыњ аныќтыѓын саќтап тђрады.

Егер «ќаламды»ќолданатын болсаќ, оны алдымен шыныларды таза шџберекпен сџртіп алып, «ќаламды» ќатты баспай тор тѕрізді етіп 5-6 сызыќ жџргіземіз. Осыдан кейін шыныѓа бір рет жылы џрлеп, сызыќтарды бірќалыпты жаѓамыз, сонда шыны мљлдір,аныќ болып шыѓуы керек.

Екінші рет тыныс шыѓарылѓан кезде оныњ (шыныныњ) терленбейтін ќасиеті тексеріледі. Егер шыны терлесе, оны екінші ќайтара майлау керек. Противогаз ќолданылып болѓан соњ шынылар міндетті тџрде таза шџберекпен жаќсылап сџртіледі. Кљзілдірік шыныларын терлеуден саќтау џшін, сондай-аќ клапандыќ ќорапќа бекітілген резинадан жасалѓан тџтікше (секілді) ќолданылады. Олар арќылы терлеуден пайда болѓан ылѓал аѓып тџседі.

Жылу саќтаѓыш манжеттер (екінші шынылар) тек ќана ќыста – 100С тљмен температура кезінде пайдаланылады. Манжет шыны ѕйнектіњ сыртќы ќапсарына кигізіледі. Манжеттіњ шынысы мен кљзілдіріктіњ арасындаѓы кењістік шлем-маскініњ кљзілдірігініњ ќатып ќалуынан саќтайды. Шлем-маскініњ кљзілдірігі мен манжеттіњ шынысы арасында ылѓалдыњ пайда болуын болдырмау џшін манжетті жылы бљлмеден тыс жерде кигізу ђсынылады. Ескерілетін бір жай – сџзгіш противогаздар кљміртек тотыѓынан ќорѓамайды. Ауада кљміртек тотыѓы болѓан жаѓдайда ќосымша патрон пайдаланылады. Ол мынадай бљлшектерден тђрады: гопкаликт, ќђрѓатќыш, противогаздыњ ќосќыш тџтігініњ жалѓасуы џшін сыртќы бљлшегі, противогаз ќорабына ќосу џшін ќолданылатын ішкі бљлігі.

Ауа мен кљміртек тотыѓыныњ ќоспасы патроннан љткен соњ усыз кљміртек газына айналады.

Шлем-маскілердіњ бет бљлігініњ џлгісіне тѕуелді болып 3 жѕне 5 мљлшерлі тџрі болады. Противогаздыњ мљлшері шлем-маскініњ иек бљлігінде санмен кљрсетілген.

Противогаз салынатын ќалта екі бљлімді болуы мџмкін: бірі – противогаз ќорабы џшін, екіншісі – противогаздыњ бет бљлігі мен терлемейтін ќабыќшаѓа немесе арнайы «ќаламѓа» арналады. Жалѓаѓыш жиырмалы тџтік болѓан жаѓдайда, противогаз ќорабыныњ тесігіне ауаныњ еркін кіруі џшін ќалтаныњ ішінде аѓаш ішпектер болады. Сондай-аќ ќалтада жеке химиялыќ ќарсы жѕне тањѓыш пакеттер џшін сыртќы ќалтасы тігілуі мџмкін.  

Басќа противогаздардыњ ГП-5 тџрінен айырмашылыѓы.  

ГП-5 сџзгіш-сіњіргіш ќорабы тікелей ШМ-2у шлем-маскісініњ клапандыќ ќорабына бекітіледі. Кейбір противогаздарда ол жиырмалы тџтікпен, ал шлем-маскілер баста жаќсы тђруы џшін жолаќ жіптермен ќамтамасыздандырылады.

ГП-5М мембраналыќ сљйлесетін ќђрылѓымен жѕне ќђлаќќа арналѓан ойыќпен жабдыќталѓан. ГП-7 противогазыныњ кљптџрлілігі тыныс алуѓа ешќандай кедергісі болмайтындай жаќсартылѓан сџзгіш-сіњіргіш ќораптармен ќамтамасыз етілген. Осыѓан орай оны жасы келген адамдар мен љкпе, жџрек-тамырлары ауруымен ауыратын науќастар пайдалануына болады.

Маскілердіњ жања тџрлеріне маскі арќылы љтетін су ќабылдау џшін резіњке тџтік секілді ќђрылѓымен, сондай-аќ оптикалыќ аспаптармен жђмыс істеуге љте жайлы трапециялыќ тџріндегі шыны кљзілдірікті тораппен жѕне т.б. ќамтамасыз етілгендер жатады.

Балалар џшін ПДФ-2Ш сџзгіш противогазы мектеп жасындаѓы 7 жастан 17 жасќа дейінгі балаларѓа, ал ПДФ-2Д противогазы 1,5 жастан 7 жасќа дейінгі балаларѓа арналѓан. 1,5 жасќа дейінгі балаларды ќорѓау џшін 300С-тан –300С температура аралыѓындаѓы сѕбилерді ќорѓайтын камера ќолданылады (КЗД). Жиынѓа КЗД, атмосфералыќ жауын-шашыннан саќтайтын жамылѓыш, картон ќорап жѕне камераны саќтайтын полиэтилен ќабы кіреді. Камераныњ басты тџйіні резиналанѓан матадан тігілген ќап болып табылады. Ќап сђрыпталѓан металл каркаска бекітіледі, ол табандыќпен бірге жиналѓыш кереует жасайды. Камераныњ ќабыѓына сырттан келген ауа тазаланып ішке енетін екі                                                      элементтер ќосылѓан. Камера ішіндегі кішкентай балаѓа баќылау жасау џшін екі терезе, ал ќолмен реттеу џшін – резіњке сияќты матадан жасалѓан ђзын ќолѓаптар пайдаланылады. Бала камераѓа, арнайы ќысќыш арќылы герметикаланатын, ойыќтан енгізіледі. Баланы КЗД-6 камерасында 6 саѓатќа дейін ђстауѓа болады (сыртќы ауаныњ температурасы –100С-тан 260С дейін).

Камераны герметизациялау алдында онда сџт немесе шай ќђйылѓан бљтелке, ойыншыќ, ќосымша жаялыќ салып ќою керек. Баланыњ жаѓдайына ќарап тђру керек, ѕсіресе сыртќы ауаныњ температурасы 250С жоѓары болѓанда, љйткені камерадаѓы ауа 3-40 жоѓары болады. Ќысќы уаќытта баланы серуенге алып шыќќандаѓыдай киіндіру керек. Жањбыр жауѓан жаѓдайда камераѓа кез-келген су љткізбейтін жамылѓыш жауып ќою керек. Себебі ол                                                               элементтерді судыњ керіс ѕсерінен саќтайды. Ќазіргі кџнде КЗД жѕне ПДФ-2Д, ПДФ-2Ш противогаздары ењ толыќ жетілгендері ьолып табылады. Олар жас балаларды уландырѓыш, бактериологиялыќ, радиобелсенді жѕне басќа да ќауіпті заттардан сенімді тџрде саќтайды.  

Шлем-маскіні жинаќтау, дђрыстыѓын тексеру, пайдалануѓа дайындыќ жџргізу  

    Егер бет бљлігі мљлшерімен тура алынса, љзі тџгел болса, онда противогаз сенімді ќорѓаныс ќђралы бола алады. Дђрыс тањдалѓан шлем маскі бетке тыѓыз жабысып, біраќ ауырлыќ сезімді туындатпай тђрса, ол сыртќы ауаны тек тазалауыш ќорап арќылы тыныс алу аѓзаларына енуіне мѕжбџр етеді. Шлем-маскіні белгілі мљлшерімен тањдау оныњ маркасына байланысты.

Керек мљлшерлі ШМ-62У шлем-маскасын тањдап алу џшін бастыњ тљбесінен, екі ђрттан жѕне иек арќылы љтетін тђйыќталѓан баѓыттаѓы жерді љлшейді. Љлшеуді 0,5 см дейін дљњгелектеп алады. Егер љлшеу 63 см дейін болса нольдік бойы деп алады; 63,5 см-ден 65,5 см дейін – бірінші; 66 см-ден 68 см-ге дейін – екінші; 68,5 см-ден 70,5 см-ге дейін – џшінші; 71 см-ден жоѓары шлем-масканыњ тљртінші бойы болып саналады.

ШМ-62 шлем-масканыњ мљлшерін љлшеуде сондай-аќ жањаѓыѓа таѓы да ќастыњ џстіндегі доѓа арќылы љтетін жѕне екі ќђлаќтыњ тесіктерін ќосатын баѓытты љлшеп алады. Осы екі љлшеудіњ ќосындысын ќосып, соныњ негізінен шлем-масканыњ мљлшерін аныќтайды. Љлшеудіњ жалпы ќосындысы 92 см-ге дейін болса нольдік мљлшері; 92 см-ден 95,5 см-ге дейін – бірінші; 95,5 см-ден 99 см-ге дейін – екінші; 99 см-ден 102,5 см-ге дейін – џшінші; 102,5 см-ден жоѓары – тљртінші мљлшерге жатады.

М-49 маскасын тањдау кезінде беттіњ биіктігініњ љлшемі алынады. Яѓни, бђл љлшеу екі кљздіњ ортасынан бастап иектіњ ењ тљменгі нџктесіне дейін (беттіњ тік баѓытынан алынып) жџргізіледі. Осы ара 99 мм-ден 109 мм-ге дейін болса – бірінші бойы; 109 мм-ден 119 мм-ге дейін - екінші; 119 мм-ден жоѓары – масканыњ џшінші бойы деп саналады.

Балаларѓа арналѓан противогаз маскасыныњ мљлшері де беттіњ биіктік љлшемімен аныќталады. МД-3 маскасы џшін беттіњ љлшемі 72 мм-ге дейін – бірінші, 72-ден 87 мм-ге дейін – екінші, 88-ден 95 дейін – џшінші, 96-103 мм-ге дейін тљртінші мљлшерлі болып саналады. ПДФ-Ш противогазы џшін шлем-масканы ќарастыру џлкендерге арналѓан шлем масканы тањдау сияќты жџреді.

Жања шлем-масканы киместен бђрын оныњ іші мен сыртын ылѓал шџберекпен сџртеді, ал тыныс алатын клапанды (ќаќпаќты) жѕне ќосып тђратын тџтікті џрлеп жіберу керек.

Дезинфекция маќсатында ќолданѓан шлем-масканы міндетті тџрде спиртпен, формалинніњ 2%-тік ерітіндісімен сџртіп немесе сабынмен жуып жібері керек.

Шлем-масканы тањдау мен противогаздыњ дђрыстыѓы оныњ сыртќы тексеріу мен толыќ герметикалыќ ќасиетін сынау арќылы жџргізіледі.

Сыртын тексерген кезде шлем-масканыњ бџтіндігі (масканыњ резіњкесін созу ѕдісімен), жолаќ жіптерініњ шыдамдылыѓы, мембраналыќ ќораптыњ бљлшектерініњ бџтіндігі мен оныњ жинастырылуы, кљзілдірік шынысыныњ бџтіндігі, ќысќыш саќинаныњ дђрыстыѓы, клапандыќ жѕне противогаз ќорабында тесік пен тотыѓы болмауы, металл бљлшектері майыспаѓаны, гайкалар бџтіндігі, бђрандалары жђлынбаѓаны, противогаз жиыныныњ толыќтыѓы тексеріледі.

Противогаздыњ толыќ герметикалыќ ќасиетін тексеру џшін шлем-масканы кию ќажет. Противогаз ќорабыныњ тесігін алаќанмен басып, терењ тыныс алѓан кезде ауа бет бљлшегініњ тљмен жаѓынан љтетін болса, онда противогаздыњ жарамсыздыѓы байќалады (мљлшері дђрыс емес).

Соњѓы тексеру жђмыстары шатырда (улы зат – хлорпикринныњ буында, концентрациясы 0,85 г/м3 – бет бљлігініњ дђрыс тањдалѓанын тексеру џшін; 8,5 г/м3 – толыќ герметикалыѓын білу џшін) љткізіледі. Герметикалыќ белгісі – кљз ќабынбау керек. Хлорпикрин буыныњ керек концентрациясы бірінші жаѓдайда – 0,5 см3 сђйыќ хлорпикринніњ 1 м3 кењістікте, екінші – 5 см3 – 1 м3 жаѓдайына булануымен аныќталады. Бђл жаѓдайда хлорпикринді ќатты ысытуѓа болмайды, себебі ол фосгенге ыдырауына ѕкеліп соќтырады.

Противогазды џш тџрде алып жџреді: киіп пайдаланѓан кезде, киюге дайын болѓанда жѕне аса ќажеті жоќ тасымалдаѓанда.  

Противогазды пайдалану ережелері  

Противогаздар «Химиялыќ ќауіп», «радиациялыќ ќауіп», «Газдар» деген дабылдар бойынша киіледі, немесе адамдардыњ љздері радиациялыќ зарарлану, улаѓыш заттардыњ, бактериялыќ ќђралдардыњ пайда болѓан белгілерін байќаѓанда противогаздарды пайдаланады. Оны кигенде демді іште ђстап, кљзді жђмып тђрып противогазды ќалтасынан шыѓарады да шлем-масканыњ тљменгі жаѓынан екі ќолмен ђстап иекке таќайды. Иекке таќап тђрып оны басына тартып кигізеді – резинаныњ жиырылѓан жерлері болмауы керек, ал кљзілдірік дѕл кљз алдына жайѓасады. Осыдан кейін демді барынша шыѓарып, кљзді ашып, бас киімді киіп алады, тынысты ќалпына келтіреді. Противогазды киіп болып демді барынша шыѓарѓанда шлем-масканыњ ішіне кіріп ќалѓан зиянды заттар шыѓып кетеді.

 

 

Заќымданѓан противогазды ауа уланѓан жаѓдайда ќолдану  

Шлем-маска азѓана жыртылѓан жаѓдайда ол жерін саусаќпен ќатты ќысып немесе алаќанмен жыртылѓан жерін бетке басып тђрѓан жљн.

Шлем-маска жарамсызданѓан кезде, шынылары сынып немесе тыныс алу клапаны істен шыќќан жаѓдайда демді ђстап, кљзді жђмѓан кџйде шлем-масканы шешіп алу керек; шлем-маскадан ќосќыш тџтікті бђрап алып жѕне мђрынды ќысып, ауызѓа винттік гайканы алып, кљзді ашпай тыныс алу керек (ауа противогаз ќорабы арќылы љтеді). Ќосќыш тџтік жарамсыз болѓан жаѓдайда іште ђстап тђрып, кљзді жђмып тџтікті бђрап алу ќажет. Оныњ орнына шлем-масканыњ клапандыќ ќорабына противогаз ќорабын жалѓап, оны ќолмен ђстап тђрып демді сыртќа шыѓарады жѕне кљзді ашып тынысты ќалыпќа келтіреді.

Противогаз ќорабы тесілген жаѓдайда, оны лаймен, нанныњ ђнтаѓымен, сабын, лейкопластырь немесе жабыстырмалы жолаќпен жауып ќою керек.

Жарамсыз противогазды жарамдысымен алмастыру џшін былай істеу керек:

-          жарамды противогазды тез киіп алуѓа дайындау;

-          демді іште ђстап, кљзді жђмып жарамсыз противогаздыњ шлем-маскасын шешіп алу;

-          жарамды противогаз шлем-маскасын киіп, демді шыѓарып, кљзді ашып, тынысты ќалыпќа келтіру.

 

Противогазды кџтіп ќарау жѕне оны саќтау  

            Противогазды кџтіп ќарау: ќатты соќќылардан саќтау, кџтіп ќарау, ќолданып болѓан соњ барлыќ бљлшектерін ќђрѓаќ етіп сџрту, ылѓал жерде саќтамау жѕне жоѓары температуралы заттардан алшаќ ђстау.

Противогаз уландырѓыш заттармен зарарланса химиялыќ ќарсы пакеттегі сђйыќтыќпен, радиобелсенді заттармен зарарланѓан жаѓдайда сулы шџберекпен сџртіледі, дезинфекциялыќ арнайы ерітінділерімен љњделеді.

 

Љндірістік противогаздар  

Шаруашылыќта ауада кездесетін зиянды заттардан жеке тђлѓаны ќорѓау кезіндегі, љнеркѕсіптіњ тџрлі саласындаѓы, ауыл шаруашылыѓындаѓы жђмысшылардыњ кљру жѕне тыныс алу аѓзаларын ќорѓайтын љндірістік сџзгіш противогаздыњ бірнеше тџрі кездеседі.

Љндірістік противогаздар азаматтыќ противогаздардыњ бет бљлшектерімен ќамтылады. Улы заттардыњ ќђрамына ќарай арнайы мамандандырылѓан противогаз ќораптары љзінде бір немесе бірнеше сіњіргіштер, кейде бір сіњіргіш жѕне аэрозольді сџзгіш ђстайды. Ќораптарды сыртќы кљрінісіндегі тџрлі бояулары мен ѕріптік тањбаларына ќарай ажыратады. Ќораптар маркасы арќылы танылады. Олар пайдаланылѓанда аэрозольдерге ќарсы сџзгішпен (АЌС) бірге (немесе онсыз) шлем-маскаѓа ќосылады.

 

 

Тљменде љндірістік противогаздарѓа ќосылатын сіњіргіш жѕне сџзгіш-сіњіргіш ќораптар, олардыњ маркалары, тануѓа арналѓан бояулары, ќорап ќорѓайтын зиянды заттар келтіріледі.

А-АЌС-сіз – ќоњыр тџсті – органикалыќ ќосындылардыњ булары (бензин, керосин, ацетон, бензол, толуол, ксилол, кџкірт-кљміртегі, спирттер, эфирлер, анилин, бензолдыњ газ жѕне органикалыќ ќосындылары мен гомологтары, тетраэтил ќорѓасын), фосфор жѕне хлорорганикалыќ улы химикаттар.

А-АЌС-пен бірге – ќоњыр тџсті, тігінен аќ жолаѓы бар – осыныњ алдындаѓыдай, сондай-аќ шањ, тџтін, тђман.

Б-АЌС-сіз – сары тџсті – ќышќыл газдар мен булар (кџкіртті газ, хлор, кџкіртсутегі, синиль ќышќылы, азот тотыѓы, хлорлы сутегі, фосген), фосфор жѕне хлорорганикалыќ улы заттар.

В-АЌС-пен бірге – сары тџсті, тігінен аќ жолаѓы бар – осыныњ алдындаѓыдай, сондай-аќ шањ, тџтін, тђман.

Г-АЌС-сіз – тігінен орналасќан ќара жѕне сары – сынаптыњ буы, этилмеркурхлорид негізіндегі сынап органикалыќ улы химикатттар.

Г-АЌС-пен бірге – ќара жѕне сары, тігінен аќ жолаѓы бар – осыныњ алдындаѓыдай, сондай-аќ шањ, тџтін, тђман, сынап пен хлор буларыныњ ќоспасы.

Е-АЌС-сіз – ќара тџсті – мышьякті жѕне фосфорлы сутегі.

Е-АЌС-пен бірге – ќара тџсті, тігінен аќ жолаѓы бар – сондай-аќ шањ, тџтін, тђман.

КД-АЌС-сіз – сђр тџсті – аммиак, кџкірт сутегі жѕне олардыњ ќоспалары.

КД-АЌС-пен бірге – сђр тџсті аќ жолаѓы бар – сондай-аќ шањ, тџтін, тђман.

М-АЌС-сіз – ќызыл тџсті – органикалыќ булармен (біраќ мџлде сорбцияланбайтын заттардыњ емес, мыалы, метан, этан, бутан, этилен жѕне т.б.), сондай-аќ ќышќыл газдармен, аммиакпен, мышьякты жѕне фосфорлы сутегімен араласќан кљміртек оксиді.

М-АЌС-пен бірге, ќызыл тџсті, тігінен аќ жолаѓы бар – сондай-аќ шањ, тџтін, тђман.

СО-АЌС-сіз – аќ тџсті – кљміртек оксиді.

БКФ, МКФ-АЌС-пен бірге – жасыл тџсті, тігінен аќ жолаѓы бар – ќышќыл газдар мен булар, органикалыќ заттардыњ булары, мышьякты жѕне фосфорлы сутегініњ булары, сондай-аќ тџрлі аэрозольдар (шањ, тџтін, тђман).

Енді тљменде кљрсетілген ќораптардыњ тек маркалары мен олар ќорѓайтын зиянды заттар берілген.

ВР – ќышќыл газдар мен булар, радионуклидтер, солардыњ ішінде радиобелсенді йод пен оныњ ќоспалары.

И – радионуклидтер, олардыњ ішінде радиобелсенді йодтыњ органикалыќ ќоспалары.

К – аммиак.

Н – азот оксидтері.

Б – борсутектер - (диборан, пентаборан, этилпентаборан, декаборан), олардыњ аэрозольдары.

ФОС – кљмірсутегініњ бу жѕне газ тѕрізді фтор туындататындар, фреондар жѕне олардыњ ќоспалары, фтор жѕне хлормономерлер.

ГФ – уранныњ газ тѕріздес гексафториді, фтор, фторлы сутегі, радиобелсенді аэрозольдар.

УМ – гептил, амин, самин, нитромеланж, амидол деген заттардыњ булары мен аэрозольдары.

П-2У – темір мен никельдіњ карбонилыныњ булары, кљміртек оксидімен серіктес аэрозольдар.

С – азот пен кџкірт ангидридініњ оксидтері.

ПЗУ жѕне ДПГ-3 атты ѕмбебап ќорѓаѓыш патрондар мына заттарѓа бљгет жасай алады (олардыњ бу, газ жѕне аэрозоль тџрлеріне):

ПЗУ – кљміртек оксиді, аммиак, хлор, кџкірт сутегі, хлорлы жѕне фторлы сутегі, синиль ќышќылы, фосген, азот оксиді, аминдер, ароматикалыќ кљмірсутектер, органикалыќ ќышќылдар, спирттер жѕне т.б.

ДПГ-3 – диметиламин, аммиак, хлор, кџкіртсутегі, тђзды ќышќыл, тетраэтилќорѓасын, этилмеркаптан, нитробензол, фенол, фурфурол.

Љндірістік противогаздар ШМ-62У, МГП, ППМ-88 сияќты бет бљліктерімен жинаќталады. Ары ќарай љндірістік противогаздардыњ кейбір тџрлері сипатталады.

ППФМ-92 атты модульді противогаз - љзге тџрлеріне ќараѓанда едѕуір ђтымды келеді, бір немесе екі сџзгіш элементтердіпайдалануы мџмкін. Бірінші жаѓдайда ќорап тікелей маскаѓа бекітіледі, екіншісінде – ќосќыш тџтік арќылы бірінен соњ бірі. Аэрозольдардан тазарту маќсатында оларѓа ќосымша сџзгіш элементтер жалѓанады. Ќораптардыњ тџрлері: А, В, Г, К, КД, С.

Џлкен габаритті противогаз. Ќораптардыњ маркалары: А, В, КД, БКФ, Г, Е, СО, М, Б, ФОС, ГФ, УМ, П-2У.

ППФ-95. Ќорап маркасы: А, В, ВР, КД, П, БКФ.

ППФ-87. – А, В, КД, БКФ, Г.

ППФ-95М. – А, В, КД, Г, БКФ.

ППФ-3П. – А, В, Г, Е, И, К, КД, МКФ, Н.

ПФМ-1 – ењ соњѓы џлгілердіњ бірі. Жинаќќа панорамалыќ маска кіреді. Ќораптар: А, В, Г, Е, К, КД, МКФ, Н.

Притивогаздар мен ќораптарѓа берілген тџсініктемеде (нђсќауларда) оларды ќалайша дђрыс ќолдану керек екенін оќуѓа болады. Мысалы, Г маркалы ќорапты пайдаланѓанда уаќыт есебін жџргізіп отыру керек, љйткені шамада 100 саѓат љткенде бђл ќорап жарамай ќалады; ал М жѕне СО маркалы ќораптардыњ жарамдылыѓын олардыњ салмаѓынан біледі – егер олардыњ салмаѓы 35 грамм жѕне 50 граммѓа кљбейсе онда ќораптар жањаларымен ауыстырылады.  

Оќшаулаѓыш противогаздар  

Оќшаулаѓыш противогаздар – концентрациясы мен ќасиеттеріне ќарамастан ауада кездесетін кез келген ќоспалардан тыныс алу жолдары мен кљзді жѕне бет терісін ќорѓайтын арнайы ќђралдар. Олар, сондай-аќ сџзгіш противогаздарды ќолдануѓа болмайтын кезде пайдаланылады, мысалы, уландырѓыш заттардыњ немесе басќа да зиянды ќоспалардыњ концентрациясы љте жоѓары болѓан кезде, оттегініњ ауадаѓы концентрациясы 16%-тен тљмен болѓанда, сондай-аќ су астындаѓы жђмысты атќарѓанда (терењ емес жерде).

Оќшаулаѓыш противогаздар ќимыл кљзќарасы бойынша екі топќа бљлінеді: химиялыќ байланысты оттегі негізіндегі противогаздар (ИП-4, ИП-5) жѕне ќысылѓан ауа негізіндегі противогаздар (КИП-7, КИП-8).

Ќорѓау ѕрекеттерініњ бастапќы принциптеріне сџйенсек, ќоршаѓан ортадан тыныс алу аѓзаларыныњ оќшаулануы, противогазда болѓан уаќыт уландырѓыш, радиобелсенді заттар мен бактериалыќ ќђрамдардыњ физикалыќ-химиялыќ ќасиеттеріне немесе олардыњ концентрациясына байланысты емес, оттегініњ ќоры мен жасалѓан жђмысќа тѕуелді (бђл нѕрсе сџзгіш противогаздармен айырмашылыѓы).

Оќшаулаѓыш противогаздармен азаматтыќ ќорѓаныстыњ апаттан ќђтќару жасаќтары ќамтамасыздандырылады.

ИП-4М, ИП-5 оќшаулаѓыш противогаздардыњ сџзгіш противогаздардан айырмашылыѓы, ќоршаѓан ортадан тыныс алу аѓзаларын, кљз, бет терісін толыќ оќшаулап тђруында. Тыныс алу противогаздыњ љзіндегі оттегі ќорымен атќарылады. Олар сондай-аќ сџзгіш противогаздар пайдалануѓа болмайтын кезде, наќтылай айтќанда ауада жоѓары концентрациялы активті химиялыќ уландырѓыш заттардан, сондай-аќ хлор (10% дейін), аммиак, кљмірсутегі, зиянды заттардан ќорѓану, су астында жђмыс істеу маќсатында ќолданылады, (мысалы, ИП-5 – 7 м терењдікке дейін). Жинаќќа тыныс алу ќабы кіреді. Ауыр физикалыќ жђмыс кезіндегі жђмыс уаќыты – 45 минут, орташа – 70 минут, жењіл – 3 саѓат. Температуралыќ жђмыс аралыѓы Т: -40 +400С. Салмаѓы: 3,6 кг.

КИП-8 оттекті оќшаулаѓыш противогазы ѕсіресе љрт сљндіру мен тыныс алуѓа жарамсыз ортадаѓы ѕрекет кезінде адамныњ тыныс алу аѓзалары мен кљзін ќорѓау џшін арналѓан. Оныњ ќђрамына МИП-1 маскасы, клапандыќ ќорап, баллондаѓы оттегініњ ќысымын љлшейтін манометр, оттегіге арналѓан корпус (баллон) енеді. КИП-8 противогазын ќолдануѓа медициналыќ тексеруден љткен адамдар ѓана жіберіледі. Противогазбен 90-100 минут жђмыс істеуге болады. Жђмыс істеп болѓан соњ оныњ міндетті тџрде оттегі баллоны мен регенеративті баллоны ауыстырылады. КИП-8 противогазы апаттан ќђтќару жѕне љртке ќарсы бљлімшелерінде кездеседі.

Шлангалы противогаздар (ПШ-1Б, ПШ-20, ПШ-20РВ, ПШ-40) тџрлі химиялыќ заттарды саќтауѓа арналѓан сиымдылыќтарда (цистерна, бак, ќазан), ќђдыќтар, жер асты ќђбыр жолдары, тџтіндік ќђбырлар, џйлердіњ астыњѓы жѕне т.б. бљлмелерде кљмір ќышќыл газынан, зиянды газ тудыратын заттардан ќауіпсіздікті ќамтамасыз етеді. Ауаны беру жђмысы љздігінен сору немесе ќолмен (немесе жартылай электр арќылы) зарарланбаѓан аумаќтан ауа џрлеу арќылы жџреді.

Шлангініњ ђзындыѓы 10 метрден 40 метрге дейін. Жинаќќа сондай-аќ: дабылдыќ – ќђтќару жіп, саќтандырѓыш белбеу кіреді.  

Љздігінен ќђтќарушылар  

Сџзгіштік: газ, тџтінен ќорѓайтын жинаќ (ГДЗК). Кљміртек оксидінен жѕне цианды сутегіден 15 минут шамасында, тыныс алу аѓзалары мен кљзді љрттіњ кесірінен пайда болатын тџтін мен улы газдардан саќтайды.

Кен жђмысшылары – шахталыќ љздігінен ќђтќарушылар СПП-4 (СПП-5). Ќорѓау ѕрекетініњ уаќыты: СПП-4 – 120 мин, СПП-5 – 60 мин.

Оќшаулаѓыш: ПДА. Ыќшамдалѓан тыныс алу аппараты (оттегі ќабымен бірге). Тыныс алу аѓзалары мен кљз, бет терісін адамды апаттыќ аумаќтан эвакуциялау мен оѓан оттегі жетіспеген жаѓдайда шђѓыл ќорѓау міндетін атќарады. Ќорѓау ѕрекетініњ уаќыты: ауыр физикалыќ жђмыс – 7 мин, орташа – 15 мин, тыныш тђрѓанда – 60 мин.

Љндірістік оќшаулаѓыш љзін-љзі ќђтќару СПИ-20 (оттегі ќапшыѓымен бірге). Оттегі жетіспеген жаѓдайда, бір рет ќана ќолданбалы. Шашты от жалыны мен ђшќындардан ќорѓап тђратын ќалпаќ тѕріздес љлшеусіз бет бљлігімен ќамтамасыз етілген. Ќорѓау ѕрекетініњ уаќыты: эвакуациялау кезінде – 20 мин, кџту кезінде – 40 мин.  

Респираторлар  

Респиратордыњ бірнеше тџрі бар. Олар тыныс алу аѓзаларын радиобелсенді жѕне топыраќ шањынан саќтандыру џшін ќолданылады. Азаматтыќ ќорѓаныс жџйесінде ересек адамдар џшін Р-2, ШБ-1 респираторлары кењінен тараѓан.

 

Р-2 респираторы љздігінен сџзгіш жартылай маска тѕрізді. Маска саќтандырѓыш экраны бар, екі тыныс алу жѕне бір тыныс шыѓару клапанымен жабдыќталѓан. Жартылай масканыњ сырт бљлігі жасыл тџсті полиуретандыќ пенопластан, ал ішкі бљлігі ауа љткізетін полиэтилендік жђќа ќабыќшадан тђрады, онда екі тыныс алу клапаны орналасќан. Полиэтилен мен полиуретан арасында полимерлік талшыќтардан сџзгіш орналасќан. Респиратордыњ тыныс мџшелеріне масканы ќысып тђратын мђрын ќысќышы бар.

Респиратордыњ ѕрекет принципі бойынша шањдар масканыњ сџзгіш – полимерлік ќабатынан тазаланып љтеді. Тазартылѓан ауа тыныс алу клапаны арќылы жартылай масканыњ ішкі кењістігіне тарайды.

Тыныс шыѓарылѓандаѓы ауа тыныс шыѓару клапаны арќылы сыртќа шыѓады. Р-2 респираторы беттіњ биіктігі љлшену арќылы џш мљлшерлі болады: 1 – 99-109 мм; 2 – 109-119 мм; 3 – 109 мм-ден жоѓары. Азаматтыќ ќорѓаныстыњ сђрауы бойнша ќосымша кішкентай жастаѓы балалар џшін нольдік мљлшердегі респираторлар дайындалады.

Ќолѓа берілгенге дейін респираторлар заводтыќ орауда ауызы бекітілген полиэтилендік пакетте саќталады. Ќолданѓан респираторды полиэтилен пакетке салып, аузын пластмасса саќинамен бекітеді. Осы кџйде респиратор противогаз ќапшыќта, противогаздыњ бет бљлігі астында саќталады.

Р-2 респираторын ќолданбастан бђрын оны тексеру керек. Жартылай масканы бетке кигенде мђрын мен иек оныњ ішіне сыйып, бір белбеуі бастыњ жоѓары бљлігінде, екіншісі бастыњ тљменгі жаѓында орналасады. Егер маска џлкен болса, оныњ белбеуін ќысќартып, мђрынды ќысќышпен ќысып ќояды. Респираторды кию «Респираторды ки!» - деген бђйрыќпен немесе љздігімен жасалады. Респираторды кию барысында жартылай масканы бетке ќатты ќысып ќоюѓа, ќысќышты ќатты басуѓа болмайды. Респираторды ќолданып болѓан соњ оны дезактивациялау – жартылай масканыњ сыртќы бљлігінен шањды щеткамен немесе ќолмен сілкіп кетіру керек. Ішкі бљлігін тампонмен сџртіп, кептірген соњ полиэтилен пакетке салып, аузын саќинамен бекітіп, проитивогаз сљмкесіне салып ќою керек. Р-2 жѕне У-2К – силикаттыќ, металлургиялыќ тау кеніндегі, кљмір, радиобелсенді жѕне т.б. шањдардан, бактериологиялыќ ќђрамдардардан, дустан, ђнтаќ тѕрізді тыњайтќыштан саќтайды.

ШБ-1 респираторы («Лепесток») Чернобыльде АЭС-да болѓан апатты жою кезінде жаќсы ќолданылѓан. Бђл бір рет ќолданбалы мљлшерсіз респиратор. Сџзгіш элементтіњ орнына Петрянов матасы ќолданылѓан, ауа барлыќ бетімен тазартылады.  

Респираторлардыњ басќа тџрлері  

Шањѓа ќарсы: зиянды аэрозольдар мен тџрлі шањдардан ќорѓайды.

«Кама» - бір рет ќолданбалы, тџрлі аэрозольдерден (љсімдікті, жануарлы, металлургиялыќ, минеральды), синтетикалыќ жуу ќђрамдарыныњ шањынан ќорѓайды.

РПА-1 – ќатты тозањданѓан жерлердегі жђмыс џшін, оныњ сџзгіші жоѓары шањ сыйымдылыѓымен ќамтамасызданѓан (500 мг/м3 жѕне одан жоѓары).

Ф-62Ш – кљп ќолданбалы, ауыстырмалы сџзгішті. Силикаттыњ металлургиялыќ, тау кендеріндегі, кљмір, темекі шањынан, ђнтаќ тѕрізді тыњайтќыш пен интоксицидтен (токсиндік газ бљлмейтін) ќорѓайды. Шахтерлердіњ арасында кљптеп ќолданылады (500 мг/м3 жоѓары).  

Назарыњызѓа!

Респираторларды улы газдан, будан, органикалыќ еріткіштердіњ аэрозольдерінен, уландырѓыш заттар мен тез жанѓыш заттардан ќорѓау кезінде пайдаланбайды.  

Шањ мен газдан ќорѓайтын респираторлар  

Противогазѓа ќараѓанда олар ќолдануѓа жењіл, жайлы жѕне оњай. Біраќ улы заттардыњ концентрациясы 10-15 шектеп белгіленген концентрациядан (10-15 ШБК) тљмен кезде ѓана тыныс алу аѓзаларын ќорѓайды.  

Назарыњызѓа!

Хлордан, синиль ќышќылы мен таѓы басќа кейбір жоѓары токсиндік химиялыќ заттардан ќорѓауда пайдаланылмайды.

 

РПГ-67, екі сіњіргіш патрондарымен бірге, ауадаѓы зиянды заттардан ќорѓайды: бензол (10 мг/л), кџкірт гидриді (2 мл/л), сынап булары (0,01 мг/л), аммиак.

РУ-60М. РПГ-67 сияќты.

У-2ПГ. Газ, будан саќтайтын респиратордыњ жања тџрі, тазарту жџйесі ќосымша ђсаќ сањлаулы ќђрылымды кљміртекті матадан тђрады. Бензол (1 мг/л), сынап буы (0,001), аммиак (0,1), гидрид (0,1) сияќты зиянды ќоспалардан ќорѓайды.

ЛУР-ГП – ауадаѓы бірќалыпты 2-ден 20-ѓа дейінгі ШБК органикалыќ ќоспалардан (бензол, толуол, керосин, бензин) ќорѓайды.  

Тыныс алу аѓзаларын ќарапайым тџрде ќорѓау ѕдістері  

Тђрѓындардыњ љздерімен дайындалады. Радиобелсенді заттар мен бактериологиялыќ ќђралдардан тыныс алу аѓзаларын баршаны ќорѓауда ђсынылады. Уландырѓыш заттардан ќорѓау кезінде респираторлар сияќты олар да жарамсыз болады. Тыныс алу аѓзаларын ќарапайым тџрде саќтау кезінде шањ-тозањѓа ќарсы матадан тігілген маскалар мен маќта-дѕкеден тігілген тањѓыштар ќолданылады. Ѕрбір адам бђларды тђрѓан жерінде немесе жђмыс істейтін жерінде дайындап ќоюы тиіс.  

Тыныс алу аѓзаларын саќтандыру џшін ќарапайым ќђралдарды дайындау мен ќолдану  

Ќолда противогаздар болмаѓан жаѓдайда тыныс алу аѓзаларын радиобелсенді шањ-тозањнан ќорѓайтын мата-маскаларды жѕне маќта мен дѕкеден тігілген тањѓыштарды ќолдануѓа болады. Оларды тђрѓындар љздері џй жаѓдайында дайындап алады.

Шањ-тозањѓа ќарсы мата маска екі негізгі бљлімнен – корпус пен бекіткіштен тђрады. Корпус бљлігінде шыны немесе мљлдір пленка ќойылѓан кљретін екі сањылау бар. Масканыњ корпусы 4 рет ќабатталѓан матадан тігіледі. Жоѓарѓы жѕне тљменгі ќабаттары аќ тџсті шыт матадан немесе бояуы оњбайтын бљзден алынады. Ішкі ќабаты – тыѓыз шыт немесе жџн матадан: бумазей, фланель, сукно жѕне таѓы басќа ќатты материалдардан дайындалады. Бекіткіш бљлігі џшін бір ќабатты шыт мата жарайды. Масканыњ бетке тыѓыз тђруы резіњкеніњ кљмегімен атќарылады: жоѓары тігістегі резіњке мен тљменгі баулар, сондай-аќ масканыњ жоѓарѓы бљлігініњ бђрыштарына резіњке тігілген.

 

Маскалар 7 тџрлі мљлшерде тігіледі. Оныњ мљлшері беттіњ биіктігіне байланысты:

Беттіњ биіктігі (мм)

Масканыњ мљлшері:

80-ге дейін

1

81-90

2

91-100

3

101-110

4

111-120

5

121-130

6

131 жѕне одан жоѓары

7

Дайын болѓан масканы толыќ тексеріп, љлшеп кљреді.

Оќытушы масканы дайындауды жѕне ќолдануды айтып, кљрсетеді. Масканыњ корпус бљлігі мен бекіткішін пішу џшін дайындалып жатќан масканыњ мљлшеріне сай матаныњ бљлшектері алынады. Мысалы 5-мљлшерлі маска џшін: корпус ќабаты џшін – 23х28 см, бекіткішке – 28х56 см. Осы ПТМ-1 масканыњ корпусы мен бекіткішін лекал арќылы пішеді, шетінен 1 см артыќ алынады. Лекал матаныњ бетіне корпустыњ корпустыњ кљретін сањылауы негізгі жіптіњ баѓытына сѕйкес келетіндей етіп ќойылады. Алдымен корпустыњ кљретін сањылауы дайындалады. Ол џшін, масканы, масканыњ жоѓарѓы сол жаќ ќабатыныњ теріс жаѓын корпустыњ ішкі ќабаттарыныњ бірініњ сол жаќ бљлігіне беттестіріп ќояды. Пішу кезінде белгіленген кљру тесігін бір тігіспен жџргізіп, тігістен 0,5 см ќалдырып кеседі. Жоѓарѓы ќабатын кесілген ойыќтан љткізеді де, 0,2 см ќалдырып екі ќабатын ќосып тігеді. Сол жаќтаѓы тљменгі жѕне басќа ішкі ќабатындаѓы кљру ойыќтары мен масканыњ корпусыныњ оњ жаќ екі бљлшегі де осы жолмен тігіледі. Егер корпустыњ џш ќабаты болса, онда кљру ойыѓыныњ тљменгі ќабаты матаныњ екі ішкі ќабатымен бірге тігіледі.

Осыдан кейін корпустыњ оњ жѕне сол жаѓын біріктіріп тігеді. Бђл џшін екі бљлігін де, мысалы, маска корпусыныњ сыртќы бљлігініњ жоѓарѓы жаѓын ішке бџктейді де шетінен 0,8 см аралыќта тљмен тігеді.

Тігісті ќайталап жаќсылап тігу џшін алдымен џш тігісті – екі жаѓыныњ (оњ жѕне сол) жоѓарѓы ќабаты мен бір ішкі ќабатын тігіп шыѓу ђсынылады. Сол жаќтыњ ішкі ќабатыныњ ђшы бір шетке майыстырылып ќояды. Екі жаѓын біріктіріп болѓан соњ корпусты оњ ќаратады. Алдын-ала ішкі сол жаќ ќабаттыњ бір шетін ішкі оњ жабатымен беттестіріп, тљрт ќабатын бірден бірінші тігістен 0,1-0,2 см ќашыќтыќта тігіп шыѓады.

Маска корпусыныњ оњ жѕне сол жаѓыныњ тљменгі бљлігі де дѕл осылай тігіледі. Кейін маска корпусыныњ ішкі жѕне сыртќы бљліктері біріктіріледі. Бђл бљліктер бір-біріне теріс жаѓымен ќойылып, астыњѓы жѕне жанынан 1 см ќалдырып, кљру ойыќтары тігіледі. Кейін пайда болѓан ќалтаѓа шыны (плексиглас пластина, целлулоид немесе басќа да мљлдір материал) салып, кљру ойыѓыныњ жоѓарѓы жаѓы 1 см ќашыќтыќта тігіледі.

Масканыњ сыртыныњ шеттері мата бауымен кљмкеріледі. Мата бауды масканыњ тљменгі ќабатына бет жаѓымен 0,6-0,8 см шеттен ќалдырып тігіп шыѓады. Канттыњ (шет тігісі) кењдігі масканыњ алдыњѓы жаѓынан 1 см-ге тењ болу керек.

Масканы біріктіріп тігу – вытачкалары мен шлицаны, тљменгі жѕне жоѓарѓы шетін біріктіру. Масканыњ вытачкасы берік болу џшін екі тігіспен тігіледі: алдымен беткі ќабатыныњ, оњ жаѓын арасын 0,4-0,5 см, кейін оны теріс айналдырып, оны жљндеп бекітілген шетінен 0,6-0,8 см аралыќта.

Шлицаны тігу џшін алдын-ала пішілген матаныњ ђзынша бљлігін масканыњ бекіту ќабатына оњ жаѓымен џстіне ќояды да, ортасы мен тљменгі жаѓын ќосып кесілген тђсынан 0,5 см аралыќта џш жаѓынан тігіс жџргізеді. Одан кейін шлицаны тігістіњ ортасынан кеседі, обтачкасын теріс ќаратып 0,1-0,2 см ќашыќтыќта тігіспен бастырып шыѓады. Обтачканыњ жанындаѓы жѕне жоѓарѓы шетін ќайырып 0,5 см арада бір тігіспен тігеді.

Маска бекітудіњ жоѓарѓы жѕне тљменгі шеті теріс жаѓынан 2 см ішке ќарай тігіледі. Тљменгі шетін тігіп болѓан соњ, бауды немесе белбеуді оныњ жанына ќосып тігеді. Тігілген жоѓарѓы бљлігінен резіњке љткізіп, оныњ жанына тігеді.

 Масканыњ корпусын бекітудіњ екі жанынан екі тігіспен тігіп, ќосады. Кейін маска корпусыныњ жоѓарѓы бђрышына кљлденењінен резіњке масканы киетін адамныњ басыныњ мљлшеріне сай тігілуі керек.

Масканы тігін машинасымен немесе ќолмен тігуге болады. Машина тігісініњ жиілігі 1 см-де 4-5 тігіс, ал ќол тігісінде 3-4 тігіс болу керек. Тігіс тџзу (бірдей) жѕне тігіс тасталмай, тесік болмау керек. Сљгіліп кетпеу џшін ѕр тігістіњ соњы бекітіледі.

 Дайын болѓан масканы жљндеп, артыќ жіптерін кесіп, тексереді де љлшеп кљреді. Дђрыс тігілген масканыњ шеті мањдайѓа жабысып тђруы керек жѕне самайѓа, жаќќа ені 3-см-ден кем болмай жабысып тђрады. Масканы саќтау џшін ќапшыќ тігіледі.

ПТМ-1 маскасын келесі џлгіде киеді. Бас киімді шешеді, кљлденењ резіњке мен масканыњ бекітілуі сыртќа ќаратылады, бекіткіштіњ тљменгі бљлігін екі ќолмен ђстаѓанда, бас бармаќ сыртќа ќаралып тђрады. Маска корпусыныњ тљменгі бљлігін иекке ќойып, екі алаќанмен самайѓа тартып басќа киеді. Маска бетте еркін тђратындай етіп басќа кљлденењ резіњкені тартып, бастаѓы бекіткішті туралап шџйке тђсындаѓы белбеуді байлап ќояды. Масканыњ кљру ойыќтары жаќсы кљру џшін кљзбен тђспа-тђс тђруы керек. Онан соњ бас киім киіледі. Ойыќтардаѓы шыны терлемес џшін масканы киер алдында оныњ (шыны) ішкі бетін арнайы «ќаламмен» немесе сабынмен сџртеді. Масканы ќыста ќолданѓанда ол суланады, артынша ылѓалдыњ кљп бљлінуінен корпустыњ алдыњѓы бљлігіне мђз ќатуы мџмкін. Мђздыњ ќатуын болдырмас џшін оны жиі-жиі ќолмен жылытып тђрѓан жљн.

Ќауіп сейілген кезде масканы команда бойынша немесе љздігінен шешеді. Шешілген масканы теріс ќаратып ќалтаѓа (дорба) немесе соны саќтауѓа арнайы тігілген ќапшыќќа, пакетке салып ќояды. Мџмкіндігінше масканы дезактивтендіру (тазалап немесе радиобелсенді шањды ќаѓып тастау) керек те, кейін ыстыќ суѓа сабындап жуып, бірнеше рет суды ауыстырып шаю ќажет.

Кептірілген масканы ќайта ќолдануѓа болады.

Уаќыт тыѓыздыѓына байланысты оќушылар оны дайындап џлгермейді. Сондыќтан оќытушы дайын масканы, пішілген масканыњ џлгісін, плакат немесе диафильм пайдаланады. Кейін ол (оќытушы) масканыњ пішілген дайын џлгілерін беріп, џйде тігіп келуіне тапсырма береді.

Маќта-дѕке тањѓыштар. Оќытушы тањѓышты ќалай дайындау керектігін тџсіндіріп кљрсетеді. Ђзындыѓы 100 см, ені 50 см џлдірек алынады; 30х20 см ортањѓы бљлігіне ќалыњдыѓын 2 см-дей етіп, тегістелген маќта салынады. Маќтаны жабатындай етіп дѕкені ќайырады; маќтадан бос жерін дѕкеніњ ортасы екі жаќтан 30-35 см ђзындыѓынан ќиылады.

Маќта болмаѓан жаѓдайда дѕкеден тањѓыш дайындауѓа болады. Ол џшін маќтаныњ орнына 5-6 ќабат џлдірек салынады.

Тањѓышты тљменгі жаѓы иекті жабатындай етіп, ал жоѓарѓы жаѓы кљзден тљмен мђрын мен ауызды жабатындай етіп байлау керек. Кесілген ђштары былай байланады: тљменгі жаѓы – бастыњ тљбесіне, жоѓары жаѓы – желке тђсына. Бет пен тањѓыш арасындаѓы ашыќ сањылауды маќтамен жабуѓа болады. Тањѓыш ќолданѓанда кљзді саќтандыру џшін шањ-тозањѓа ќарсы тџрлі ќђрылымдаѓы кљзілдірік пайдаланылады. Кљзілдірікті љздігінен дайындауѓа болады. Ол џшін шыны немесе жђќа пленканыњ кесіндісіне поролоннан (0,2х0,2 см) жасалѓан жолаќ жабыстырылады. Зарарланѓан тањѓышты шешкен соњ ќђрту керек.

Шањѓа ќарсы матадан тігілген маскалар балалар џшін де ересектердікі сияќты тігіледі. Балаларѓа арналѓан маскалар џш тџрлі мљлшерде болады.

Беттіњ биіктігі, мм

Масканыњ мљлшері

80-ге дейін

1

81-90

2

91-100

3

100 мм-ден асыќ бет биіктігіне маска ересектер џшін ќолданылады. Маска 3-тен жоѓары жастаѓы балаларѓа арналады.

Балалар џшін тањѓыш ђзындыѓы мен ені 80х40 см дѕкеден, маќта 20х15 см дѕкеге 1-2 см ќалыњдыќта салынады. Ќорѓау ќђралдарыныњ жеткіліксіз екендігін айтып, балаларды сол ѕдістерді пайдаланып, онда ђзаќ уаќыт тђратынѓа дайындау керек. Ѕсіресе бђл мектеп жасына дейінгі балаларѓа тиісті.

Противогаз ќолда болѓан жаѓдайда ата-аналар баласына оны ќолдануды џйрету керек. Бђл жаѓдайда баланыњ психологиялыќ, физиологиялыќ жѕне жасына тѕн ерекшеліктерін еске алѓан жљн. Аса џлкен ќиындыќтар ѕсіресе бала противогазды бірінші рет киген кезде байќалады; кішкентай жастаѓы бала ата-анасын немесе љзін противогаз кигенін кљріп жылап, ѕуре ќылуы мџмкін. Мђндай кезде шыдамдылыќ таныта білген жљн; баланы џйрету кезінде «космонавт»сияќты ойындарды басшылыќќа алуѓа болады. Џйрету сабаѓы бала абыржи бастаѓан кезден тоќтатылуы керек. Џйрету барысында балаѓа ќатты сљйлеп, противогазды кџштеп кигізуге болмайды.

Мектеп жасындаѓы балаларды џйрету оњай соѓады. Екінші кластаѓы балаѓа противогаз киюді, оны шешуді џйретеді. Ал бесінші класс оќитын балалар кљп нѕрсені білетін, кљрген. Олар ќорѓаныс тѕсілдерін белгілі дѕрежеде мењгерген. Бђл џйретулер мектепте, балалар лагерлерінде жѕне ѕскери спорттыќ ойындарѓа сџйеніп џйретіледі, љткізіледі.  

Денені ќорѓау ѕдістері  

Денені ќорѓау принциптері бойынша киім оќшаулаѓыш жѕне сџзгіш болып бљлінеді. Теріні оќшаулаѓыш ќорѓау ѕдісі бойынша костюм ауа љткізбейтін материалдан (матадан), созылмалы жѕне суыќќа тљзімді резіњке тѕрізді жасалады. Олар герметикалыќ жѕне герметикалыќ емес болады. Герметикалыќ ќорѓау ќђралдары уландырѓыш заттардыњ буынан жѕне тамшысынан бџкіл денені ќорѓаса, герметикалыќ емес – тек уландырѓыш заттардыњ  тамшысынан ќорѓап тђрады. Сонымен ќатар олар тері мен киім кешекті радиациялыќ, бактериологиялыќ заттармен зарарлануына жол бермейді. Ќорѓаудыњ оќшаулаѓыш тџріне мыналар жатады: ќорѓаѓыш комбинезон мен Л-1, жењіл ќорѓаѓыш костюмі, жалпы ѕскери ќорѓаныс жиынтыѓы.

 

 

Ќорѓаѓыш комбинезон біртђтас тігілген кџрте, шалбар мен кџлпарадан тђрады. Костюмніњ комбинезоннан айырмашылыѓы: кџлпара мен кџрте, шалбар бљлек дайындалѓан. Комбинезон мен костюм жиынтыѓына сондай-аќ касканыњ ішінен киетін жђмсаќ бас киім, резіњке етік, ќолѓап кіреді.

Ќорѓау комбинезоны мен костюмдер адамныњ биіктігіне ќарай џш мљлшерде дайындалады: 1 – 165 см-ге дейінгі, 2 – 165-тен 172 см-ге дейін, 3 – 172 см-ден жоѓары.

Л-1 жењіл ќорѓаныс костюмі капюшоны бар жейдеден, шђлыќпен бірге тігілген шалбар, екі саусаќты ќолѓаптан, касканыњ астынан киетін жылы бас киімнен тђрады. Л-1 костюмініњ мљлшері комбинезон мљлшерімен сѕйкес келеді. Л-1 азаматтыќ ќорѓаныс бљлімшелерінде барлау жђмыстары кезінде ќолданылады. Жалпы ѕскери ќорѓаныс жиынтыѓы (ОЗК) шапаннан, шђлыќ, ќолѓаптан тђрады. Жазѓы ќорѓаныс ќолѓабы – бес саусаќты, ал ќысќы – екі саусаќты. Ќорѓаныс шапанында жењ мен кџлпара болады. Шапан бес мљлшерде дайындалады: 1 – 165 см-ге дейін, 2 – 165 см-ден 170 см-ге дейін, 3 – 171 см-дан 175 см-ге дейін, 4 – 176 см-ден 180 см-ге дейін,  5 – 180 см-ден жоѓары. Ќорѓаныс шђлыѓыныњ табаны резіњке негізде жасалѓан. Шђлыќ кѕдімгі аяќ киімніњ сыртынан киіліп, ќыстырѓыштыњ кљмегімен ќысылады, ал белге белбеумен бекітіледі. Шђлыќ џш тџрлі мљлшерде дайындалады: 1 - №37-40 аяќ киімге, 2 - №41-42, 3 - №43 жоѓары. Ќолѓаптар екі мљлшерде болады. Жалпы ѕскери ќорѓаныс жиынтыѓы ќолдану маќсатына ќарай жамылѓыш кџйінде, жењі ќосылѓан жайда, комбинезон тџрінде жђмсалады.

Теріні ќорѓаудаѓы сџзгіш ќђралдарына арнайы химиялыњ затпен сіњірілген шыт матадан тігілген киім (комбинезон) жатады. Бђл кџйінде матаныњ ауа љткізгіш ќасиеті саќталып, уландырѓыш заттардыњ буы арнайы сіњіргіштіњ бойына сіњіп кетеді.

Сџзгіш ќђралдардыњ жиынтыѓы (ЗФО-58) комбинезон, ер адамѓа арналѓан денеге киетін іш киім мен касканыњ ішінен киетін жђмсаќ бас киімнен тђрады. Сондай-аќ жинаќќа аяќтыњ ќабынуынан саќтайтын шђлѓау да кіреді. ЗФО-58 противогаз, резіњке етік, ќолѓаппен бірге жинаќ та ќолданылады. Комбинезон џш мљлшерде: 1 – 160 см-ге дейінгі ђзындыќ џшін, 2 – 161 см-ден 170 см-ге дейін, 3 – 171 см-ден жоѓары.

Теріні ќорѓаудыњ жања ќђралдары: обаѓа ќарсы, ќышќылдар мен сілтілерге ќарсы тђраќты, химиялыќ оќшаулаѓыш КИХ-4, КИХ-5, костюмдер, ќорѓаныс шђлыќтары, резіњкеленген алжапќыштар, маска НБТ-1, ќолѓаптар – бутилкаучукты, диэлектрлі, ќышќылѓа, сілтілерге тљзімді, хирургиялыќ, шыт матадан, полимерлі ќабат пен шыт матадан тігілген.

Теріні ќорѓау маќсатында ќолда бар су љткізбейтін ќарапайым жамылѓыштар мен плащтар, сондай-аќ ќалыњ материалдан тігілген пальто, маќта кџртелер т.б. ќолданылады. Аяќты саќтандыру џшін резіњке етік, ботылар, кебістер ќолданылады. Ондай жаѓдай болмаса аяќ киімініњ сыртынан тыѓыз ќаѓаз, одан кейін мата ораѓан жљн. Ќолды ќорѓау џшін резіњке жѕне теріден жасалѓан ќолѓапты ќолдануѓа болады. Трикотаж, жџн жѕне шыт матадан тігілген ќолѓаптар тек бактериологиялыќ ќђралдардан жѕне радиобелсенді шањ-тозањнан саќтайды.  

Теріні ќорѓау ќђралдарыныњ ќарапайым тџрлерін дайындау  

Теріні ќорѓау ќђралдарыныњ ќарапайым тџрлеріне: љнеркѕсіптік киімдер, кџрте мен шалбар, комбинезон, капюшоны бар халаттар, брезенттен, љрттен ќорѓайтын резіњке тѕріздес матадан тігілген киімдер жатуы мџмкін. Бђл киімдер тері беттерін радиобелсенді заттар мен бактериологиялыќ ќђралдардан ѓана емес, сондай-аќ бірнеше ђзаќ уаќытќа дейін олар улы заттардыњ тамшыларыныњ денеге енуінен ќорѓайды. Брезент киімдер, мысалы ќыста сђйыќ тамшы улы заттардан шамамен 1 саѓат, жазда 30 минутќа дейін ќорѓап тђрады.

Кџнделікті ќолданып жџретін киімдердіњ арасында, теріні ќорѓау маќсатында резіњке тѕрізді матадан тігілген плащ пен жамылѓыш немесе хлорвинил ќабыќшасымен ќапталѓан маталар пайдаланылады. Мђндай киімдер тері ќабатын радиобелсенді заттар мен бактериологиялыќ ќђралдардан саќтайды, улы сђйыќ тамшы заттардан жаздыкџні шамамен 10 минутќа дейін ќорѓай алады.

Ќорѓанысты ќыстыќ киімдер де атќарады: драп матадан тігілген пальто, ватник т.б. Драптан тігілген пальто басќа киімдермен киілгенде ќыста 1 саѓаттай, жазда 20 минутќа дейін улы заттардыњ теріге тџсуінен саќтаса, ватник ќысќы мерзімде 2 саѓатќа дейін ќорѓайды. Сондай-аќ теріден немесе терініњ орнына ќолданылатын басќа да материалдан жасалѓан етіктер немесе резіњке галош киген жљн. Резіњке бђйымдардыњ улы сђйыќ тамшы заттардан 3-6 саѓатќа дейін ќорѓау ќабілеті бар. Резіњке емес аяќ киімдерді сыртынан ќаѓаз, онан соњ кез келген матамен орап алѓан дђрыс.

Ќолды ќорѓау маќсатында резіњке жѕне былѓары ќолѓаптар ќолданылады. Трикотаж, шыт жѕне жџн матадан тігілген ќолѓаптар улы заттардан ќорѓай алмайды.

Ќарапайым киімдердіњ ѕдетте герметикалыќ ќасиеті болмайды. Киімніњ ењ тљмен герметикалыќ жерлері: кљкірек тљњірегіндегі ќиыќ, жаѓа, куртканыњ тљменгі жері, ќолѓап пен жењніњ біріктірілген жері, аяќ киім мен шалбардыњ балаѓы ќосылѓан жері. Сондыќтан мђндай киімдерді ќолданѓанда ќоршаѓан ортамен байланыстан оќшаулап тђруы џшін оныњ герметикалыѓын арттыру керек.

Киімніњ барлыќ тџймелері бекітіліп, жаѓаны кљтеріп шарф немесе орамалмен байлап, жењніњ ђшын білек жаѓынан орап ќою, шалбардыњ балаѓы етіктіњ (боты) сыртынан шыѓып тђруы керек те, оны тљменгі жаѓынан байлап ќойѓан дђрыс. Зарарланѓан аймаќќа ѕйелдер келе ќалса, міндетті тџрде шалбар киюі керек. Киімніњ герметикалыќ ќасиетін арттыру џшін арнайы клапандар ќолдануѓа болады. Олар куртка мен костюмніњ алдындаѓы ќиыќты жерлеріне ќолданады. Кеуде клапаны тыѓыз матадан тігіліп, жоѓарѓы жаѓынан ќиыќ жасалып, жоѓарѓы ђштарына бау тігіледі. Кеуде клапанына 4,5 см биіктіктегі жаѓа тігуге болады. Мђндай кезде оныњ герметикалыќ ќасиеті арта тџседі. Шалбар мен куртканыњ жењініњ ќиыѓын жауып тђратын клин болады. Оныњ жанындаѓы ђзындыѓы 3-4 см-ден кем болмауы керек, ал жоѓарѓы жаѓынан екі клапан тігілген шалбар оњай киілуі керек.

Курканыњ жењініњ ќиыѓы џшін тігілген клин шалбарѓа тігілгенінен мљлшері кем болмауы керек. Мойынды саќтандыру џшін жѕне бастыњ ашыќ бљлімдеріне синтетикалыќ ќабыќтан немесе тыѓыз матадан кџлпара тігіледі. Радиобелсенді шањнан жѕне бактериалыќ ќђралдардан ќорѓау џшін сондай-аќ пальто, ќолѓап, бѕтіњке, галош, резіњке етіктер ќолдану тиімді.

Ќарапайым киімдер булар мен уландырѓыш заттардыњ аэрозольдерінен саќтау џшін арнайы К-4 пастасымен сіњіріледі.

Сіњіруге тек мата материалдар жатады. Бір жиынтыќтаѓы киім мен оныњ арнайы кеуде клапанын, кџлпара, ќолѓапты, шђлыќты сіњірту џшін 2,5 литр ерітінді жеткілікті.

Сіњіргіш ерітіндіні синтетикалыќ жуѓыш заттардыњ (ОП-7, ОП-10, «Новость», «Астра», «Дон» т.б.) кљмегімен немесе љсімдік (кџнбаѓыс, маќта т.б.) майыныњ негізінде, сондай-аќ минералдыќ майлар (картерлік, трансформаторлыќ, машиналыќ, олифа) негізінде дайындауѓа болады.

Ерітіндіні дайындау џшін (бірінші тџрі): 500 грамм синтетикалыќ жуѓыш заттыњ 40-500С-ѓа дейін ысытылѓан 2,5 литр судаѓы ќоспасын алады. Ќоспаны 2-3 минут біртекті, сарѓыш тџсті ќоспа дайын болѓанша ќозѓап тђру керек.

Екінші ќђрамды ерітіндіні дайындау џшін 250-300 грамм кір жуѓыш сабынныњ џгіндісін 60-700С дейін ќыздырылѓан 2 литр суда ерітеді де, сабын толыќ еріген кезде ерітіндіге 0,5 литр минералдыќ немесе љсімдік майын ќосады. Ќоспаны 5 минут шамасында біркелкі эмульсия пайда болѓанша араластырады.

Сіњіру џшін дайындалѓан киім жиынтыѓын шелек, бак немесе шлапшынѓа салып, џстінен ерітіндіні ќђяды. Киім ерітіндімен сіњіріліп болѓан соњ оны теріс айналдырып ерітіндіге ќайта салып ќояды. Киімніњ суланбаѓан бљлігі ќалмауы керек. Кейін киімді жењіл сыѓып, ашыќ ауада кептіреді. Жиынтыќтыњ ђсаќ бљлшектерін де ерітіндіге салады. Осы џлгіде дайындалѓан киімді денеге іш киімніњ џстінен киеді.

Маќта пальто, ватник, т.б. осы сияќты киімдер ерітіндімен сіњірілмейді. Олар сіњірілген киімдердіњ џстінен ќорѓаѓыш ќызметін атќарып тђрады. Егер оныњ астынан сіњірілген киім киілмесе, ќалыњ киімді сумен ылѓалдандырады. Киілген киімніњ џстінен плащ не жамылѓыш киілгені жљн.

Белгілі бір уаќытќа дейін ќорѓаныс ќђралдары адамныњ денесін улы заттардыњ буы мен аэрозольдерінен саќтайды. Зарарланѓан аймаќтан шыќќан соњ киімді тез арада, ќауіпсіздік шараларын ќолданып, шешіп алып бір саѓаттан кешіктірмей зарарсыздандыру ќажет. Зарарсыздандырылѓан, жаќсылап жуылѓан, ерітіндімен таѓы да сіњірілген киімді ќайта ќолдануѓа болады.

Дайындалѓан ќарапайым ќорѓау ќђралдары матадан жѕне теріден тігілген заттар тѕрізді саќталады. Арнайы ерітіндімен сіњірілген киім џтіктелмейді. Ќорѓаныс ќђралдарыныњ саќталу орнын отбасы мџшелерініњ барлыѓы білуі тиіс.  

Жеке тђлѓаны ќорѓаудыњ медициналыќ ќђралдары  

Жеке тђлѓаны ќорѓаудыњ медициналыќ ќђралдарына мыналар жатады: жеке тђлѓаныњ дѕрі ќобдишасы, жеке тђлѓаныњ химиялыќ заттарѓа ќарсы пакеті, жеке тањѓыш пакет.

Жеке тђлѓаныњ дѕрі ќобдишасы (АИ-2) кџйік, жараќат алѓанда немесе уландырѓыш, радиобелсенді заттардан, бактериологиялыќ ќђралдардан алдын-ала саќтандыру немесе ѕлсіздік кезінде љздігінен кљмек џшін ќажет. Ќобдишаныњ дѕрі-дѕрмектер жиынтыѓы киімніњ ќалтасында алып жџруге љте ыњѓайлы пластмассадан жасалѓан ќорапта орналасќан (мљлшері мџлдем џлкен емес 100х90х20 мм, салмаѓы 130 г дейін). Кџн суыќ кезінде ќорапты ішкі киімніњ ќалтасына салады, себебі суыќтыњ ѕсерінен ќораптаѓы сђйыќ дѕрі ќатып ќалуы мџмкін. Ќобдишаныњ даруларын басќа да алдын-ала саќтандыру шараларымен бірге ќолдану керек.

 

 

 

 

Жансыздандыратын (аурусыздандыру) ќђрамдар шприц-тюбикте болады. Оны заќым алѓан адамныњ шок кезінде немесе шоктыњ алдын алу, одан саќтандыру маќсатында ќолданады (1 ђяшыќ). Фосфор органикалыќ заттардан улану кезінде ќолданылатын ќђрамдар 2-ші ђяшыќта орналасќан. Оныњ біреуін химиялыќ ќауіп кезінде (противогаз киюмен бірге), екіншісін улану белгілері кџшее тџскенде ќолданады. Бактерияѓа ќарсы №2 ќђрал 3-ші ђяшыќта орналасады. Оны сѕулелену салдарынан асќазан-ішектердіњ ќабынѓан кезінде бірінші тѕулікте 7 таблеткадан, кейінгі 2 тѕуліктерде 4 таблеткадан ішеді. №1 радиоќорѓаныс ќђралы (4-ші ђяшыќ) сѕулелену ќауіпі жаѓдайында бір рет ќабылданѓан кезде 6 таблеткасын, жањадан сѕулелену ќауіпі туса 4-5 саѓат љткен соњ 6 таблеткадан ќабылдайды. №1 бактерияѓа ќарсы ќђралы (5-ђяшыќ) бактериологиялыќ ќђралдарды ќолданѓанда жѕне жараќаттанѓан кезде, кџйік алѓанда жђќпалы ауруларѓа ќарсы, алдымен 5 таблеткадан, кейін 6 саѓат љткен соњ 5 таблеткадан ќабылдайды. 6-ђяшыќта №2 радиоќорѓаѓыш ќђрамдар орналасады. Оны радиобелсенді тђнба тџскеннен кейін кџніне 1 таблеткадан 10 кџн ішеді. Ќђсыќќа ќарсы (7-ші ђяшыќ) ќђрамдар бір таблеткадан сѕулелену керісінен реакция алѓан кезде жѕне бастан соќќы алѓанда жџрек айныѓан кезде ќабылдайды.

 

Шприц-тюбик тері астына немесе бђлшыќ етке емдік ќђрамдар ендіру маќсатында ќолданылады. Оныњ ќђрылысы: зарарсыздандырылѓан инъекциялыќ ине, инені ќорѓап тђратын ќалпаќша, корпустыњ басындаѓы канюля, дѕрілікпен толтырылѓан герметикалыќ жђќа ќабатты пластмасса корпус. Шприц-тюбикті ќолдну џшін сол ќолѓа канюляны алып, оњ ќолмен шприц-тюбикті саѓат тілініњ баѓытымен соњына дейін бђрайды (осы кезде ине мембрана арќылы препаратќа енеді). Иненіњ ќалпаќшасын жаймен бђрап алады. Тюбикті жоѓары кљтеріп ђстап корпустыњ ішінде ауа ќалмаѓанына кљзді жеткізіп алѓан соњ теріге салады. Тюбикті саусаќпен ќатты ќысып, оныњ ішіндегі сђйыќты салып, саусаќты босатпай инені суырып алады.

 

Пенелдардыњ тџстері мен пішіндері керегін тез тауып ќолдануѓа (сондай-аќ, тџнде де, ќарањѓы жерде де) жѕне бір ќол саусаќтарымен ашып-жабуѓа љте оњай да ыњѓайлы.

Жеке тђлѓаныњ химиялыќ ќарсы пакеті киім мен терініњ ашыќ жеріне тџскен уландырѓыш заттардыњ сђйыќ тамшыларын тазалау џшін ќолданылады. Оныњ ќђрамында дегазацияѓа арналѓан, ерітіндісі бар125-135 мл кљлеміндегі жалпаќ шыны ыдыс жѕне 4 маќта-дѕкеден жасалѓан тампон кіреді. Шыны ыдыс пен тампондар герметикаланѓан полиэтилен пакетке салынады. Оны ќолданѓан кезде тампонды газсыздандыру ерітінділерімен сулап, тері мен киімді сџртіп шыѓады (зарарланѓан жерін).

Бђл ерітінділердіњ сулы екендігін есте саќтаѓан жљн. Ол кљзге тиген жаѓдайдаауыр зардапќа ѕкеп соќтырады. Сондыќтан кљздіњ айналасындаѓы теріні ерітіндімен сџртіп болѓан соњ, оны жуып жіберіп ќђрѓаќ тампонмен сџртеді.

 

Жеке тањѓыш пакет жараќаттанѓан кезде жѕне кџйген жаѓдайда кљмек кљрсету џшін ђсынылады. Ол бинттен, маќта-дѕкеден жасалѓан екі кішкене бљлшектерден, чехол жѕне тџйрегіштен тђрады. Маќтаныњ бір бљлігі бинтке бекітілген болса, екінші бљлігі бинттіњ бойымен ќозѓала береді. Ќажет болѓан жаѓдайда пакетті алып, одан бинт пен зарарсыздандырылѓан жастыќшаларын алып, ќолмен оныњ беткі бљлігін ђстамай ќолданады. Бір жаќты тџрдегі жараќат алѓанда маќтаны бір-біріне немесе бірін екіншісініњ жанына, ал љтпе жараќат кезінде жастыќшалар жараныњ екі ќарама-ќарсы жаѓынан ішкі бетімен ќойылады. Бинтпен орап болѓан соњ, бинттіњ ђшын тџйрегішпен ќыстырып ќояды. Пакеттіњ сыртындаѓы полиэтилен ќабыќша кеуде сарайыныњ жараќаттануы кезінде герметизациялау џшін ќолданылуы мџмкін. Кеуде сарайыныњ ќабынуыныњ белгілеріне жарадан ќанаралас кљбікті сђйыќ шыѓуымен бірге ерінніњ кљгеруі жатады.  

Ѕр отбасына арналѓан дѕрі ќобдишасы  

Ѕр џйде дѕрі ќобдишасыныњ бар болѓаны жљн. Тџрлі жазатайым жараќат алѓанда (жењіл болсын, ауыр болсын) табан астында керек ќђрал табыла ќойѓаны ѕрине жаќсы. Ал тљтенше жаѓдай бола ќалѓанда дѕрі-дѕрмектердіњ жѕне басќа да медициналыќ ќђралдардыњ керегі сљзсіз. Џйдегі дѕрі ќобдишаны дайын тџрінде эвакуация кезінде љзімен бірге алып кеті керек. Ќобдишаныњ ќђрамына тоќталсаќ мђнда ѕркім љзініњ ауруына керек дѕріні ђстайды, мысалы жџрегі нашар адамдар жџрекке кљмек беретін валидол, корвалол, валокардин сияќты дѕрілерді. Сонымен бірге кейбір ќђралдар ѕр ќобдишада болуѓа тиіс жѕне олардыњ ќолдану мерзімі ескеріледі.

Мысалы џшін мынау ќђрамды ђсынамыз:

1.       Аурусыздандыру, ќабынуѓа ќарсы, дене ќызуын басатын ретінде – амидопирин, анальгин, пентальгин, баралгин;

2.       Суыќтап ќалѓанда, тђмау тигенде – аспирин, парацетамол;

3.       Адсорбент ретінде – активтендірілген кљмір – асќазан арќылы уланып ќалѓанда пайдаланылады;

Бесалол – іш-ќарын ауруларын аурусыздандыратын ќђрал ретінде.

4.       Калий перманганаты (марганцовка) – ерітінді тџрінде жараларды шаюѓа, ауыз бен тамаќты шаюѓа, уланѓанда асќазанды тазалау џшін ќолдан ќђсќызу кезінде;

5.       Иод (5%-тік спирттік ерітіндісі) - антисептик;

6.       Мџсѕтір спирті (нашатырь) – естен танѓанда, кљміртек тотыѓынан тђншыќќанда иіскетеді;

7.       Натрий гидрокарбонаты (ас содасы) – асќазан ќыжылдаѓанда (изжога) тамаќты шаяды;

8.       Синтомицин майы (эмульсиясы) – кџйіктер мен џсіктерге ђшыраѓанда; бђл жаѓдайларѓа арналѓан басќа да жања, ќолдануѓа љте ќолайлы ќђралдарды дѕріханаларда табуѓа болады;

9.        Іш љткізетін ќђралдар;

10.     Одеколон – тез арада ќолдарды зарарсыздандыру, дезинфекциялау џшін;

11.     Температураны љлшейтін ќђрал - термометр;

12.     Кљзге тамшы ќђятын пипетка;

13.     Тањѓыш материалдар: дѕке бинттері, орамалдар, гигроскопиялыќ маќта (ылѓал жђтќыш) – бђл материалдардыњ бѕрі екі тџрлі болады – кѕдімгі жѕне зарарсыздандырылѓан;

14.     Лейкопластырь бактерицидтік – майда кесіктерге, соќќылардан пайда болѓан жараларѓа;

15.     Лейкопластырь зарарсыздандырылмаѓан – жараныњ џстіне ђсаќ тањѓышты ђстап тђру џшін;

16.     Ќанныњ ќатты аѓысын тоќтатуѓа арналѓан резіњке жгут.

 


Азаматтыќ ќорѓаныстаѓы жеке дѕрі ќобдишасы (АИ-2)

Ђя-шыќ

Атауы

Ќолдану маќсаты

Тџсі

Ђстап тану пішіні

Ќолдану кљрсеткіштері

Ќолдану тѕртібі

1

2

3

4

5

6

7

1.        

1 мл шприц-тюбиктегі 2%-тік промедол

Ауырсыз-дандыру

тџссіз

Шприц-тюбик

Сџйектердіњ сынуы, џлкен кљлемді тюбиктер жѕне басќа да ауыр жараќаттар

Санныњ бђлшыќ еттеріне инекция жасау

2.        

Тарен, 0,3 гр. таблеткалар 6 дана

ФОЗ-мен улануда

ќызыл

Денесінде 4 сопаќша шыѓыњќылары бар домалаќ пенал

«Химиялыќ ќауіпі» дабылы, улану белгілері, тыныс алудыњ ќиындауы, кљрудіњ нашарлауы

1 таблетка, белгілердіњ кџшее тџсуінде таѓы 1 таблетка

3.        

Сульфадиметоксин 0,2 гр. табл. 15 дана

№2 бакте-риялыќ ќарсы ќђрал

тџссіз

Домалаќ созылыњќы пенал

Сѕулеленуге шалдыќќан салдарынан асќазан-ішектіњ жђмысы бђзылѓанда

Алѓашќыда 7 таблетка, келесі екі тѕуліктерде 4 таблеткадан

4.        

Цистамин, 0,2 гр. таблетка, 12 дана

№1 радио-ќорѓаѓыш ќђрал

Ашыќ ќызыл

Сегіз ќырлы екі пенал

Сѕулелену ќатері тљнгенде

6 табл. сумен ішу, жањадан ќатер тљнсе 4-5 саѓат љткен соњ таѓы да 6 таблетка

5.        

Хлортетрациклин гидрохлориді, 100000 бірлікті, 10 таблетка

№1 бакте-риялыќ ќарсы ќђрал

 

4 ќырлы екі пенал

Бактериялыќ зарарлану ќатері кезінде, жаралар мен кџйіктер

1 пеналдаѓы (5 табл) сумен ішу, 6 саѓаттан кейін екінші пеналдаѓы (5 табл.)

6.        

Калий иодиді, 0,25 гр. табл. 10 дана

№2 радиоќорѓаѓыш ќђрал

аќ

Сопаќша ойыќтары бар 4 ќырлы пенал

РЗ-дыњ тђнбасы тџскенде, шикі сџт ішкенде

10 кџн ішінде, кџніне 1 табл. кисельмен ішу керек

7.        

Этаперазин, 0,004 гр. 5 табл.

ќђсудан

кљк

6 шыѓыњќы жолаќтары бар домалаќ пенал

Сѕулеленуге шалдыќќанда, бастан соќќы алу салдарынан жџректіњ айнуы

Бірден 1 таблетканы жђту

 

Ескерту:

8 жасќа дейінгі балалар џшін 1 рет ќабылдауда таблеткалардыњ ¼ бљлігі (№2 радиоќорѓаѓыш ќђралдан басќалары;)

8-ден 15 жасќа дейінгілер џшін – ½ таблеткадан, №2 радиќорѓаѓыш жѕне ауырсыздандыру ќђралдарын толыѓымен ќабылдау.