МАЗМЂНЫ

Азыќ-тџлікті, су кљздерін радиоактивті, уландырѓыш жѕне бактериалыќ заттардан ќорѓау тѕсілдері.  

            Ќалалыќ жѕне ауылдыќ жаѓдайларда тамаќ (азыќ-тџлікті) љнімдері мен суды радиоактивті, уландырѓыш жѕне бактериалыќ заттармен зарарланудан толыќ ќорѓауды ќамтамасыз ету ќажет. Џй тіршілігі жаѓдайларында азыќ-тџлікті ќолда бар материалдармен мђќият жауып немесе саќтау ыдысына салып ќою керек.

 

 

Азыќ-тџлікті тыѓыз шегеленген жѕшіктерге салып, жђќа ќабыќпен немесе кленкамен орап тастауѓа болады. Барлыќ сусымалы (ќант, ђн, жарма, вермишель жѕне т.б. т.с.с.), сонымен бірге нан љнімдерін, ѕсіресе кептірілген нанды ќатырма ќаѓазѓа салып ќойѓан дђрыс. Болмаса, полиэтилен ќапшыќтарѓа немесе тыѓыз ќаѓазѓа орап, кастрюльге, шелекке, картон ќорапќа, фанерден жасалѓан жѕшікке орналастырып, бетін ќаќпаќпен немесе ауа љткізбейтін материалдармен (жђќа ќабыќпен, кленкмен) жабады. Ќораптаудыњ мђндай тѕсілі азыќ-тџліктіњ зарарлану дѕрежесін айтарлыќтай тљмендетеді. Бірнеше ќабаттап ќораптау азыќ-тџлікті толыќ зарарланудан ќорѓайды. Ет, балыќ љнімдері мђздатќыштарда, тыѓыз ќиюластырылѓан ќаќпаќты кеспектерде жаќсы ќорѓалады. Адамдар уланып ќалмас џшін, бђл таѓамдарды мыс, мырыш немесе ќалайыланѓан ыдыстарда саќтауѓа болмайды.

Сары май, ќатты майларды шыны ыдыстарѓа салып, оныњ ауызын ќаќпаќпен жауып, целлофанмен, пергамент немесе кѕтімгі ќаѓазбен орап тастаѓан жљн.

 

 

Оралып, ќорапталѓан азыќ-тџлікті мђздатќыштарда, шкафтарда, зат ќоятын бљлмелерде, жѕшіктерде саќтайды. Сђйыќ љнімдерді толыќ ќиюластырылѓан тыѓындар, ќаќпаќтармен жабылатын шышы ыдыстарда, бидондарда, термостарда саќтаѓан жљн. Ал ауылды жерлерде азыќ-тџлікті міндетті тџрде герметикаланѓан жертљлелер мен жер асты ќоймаларында (азыќ-тџлікті кеміргіштерден ќорѓау џшін, олардыњ тартпа кљмейлерін сыртынан метал торлармен тартып, ал ішкі жаѓынан ысырмамен немесе кенеппен жабылады) саќталуы тиіс.

Жер асты ќоймалары мен жертљлелерде саќталатын картоп, сѕбіз, ќызылша, капуста, алмалардыњ бетін брезентпен, синтетикалыќ жђќа ќабыќпен ќымтаѓан дђрыс. Осы ѕдіспен тђздалѓан ет, балыќ ќорларын саќтауѓа болады.

Ішетін су ќорын залалдан ќорѓау маќсатында, оны шыны немесе металл ыдыстарда (ныѓыз тыѓынды термос, бидон, графин немесе банка) ђстайды. Мџмкіндігінше суды кџнде тазасымен ауыстырып тђрѓан дђрыс. Сонымен бірге суды синтетикалыќ ќабыќтан жасалѓан сиымдылыќтарда, жђќа ќабыќпен жабылѓан шелектер мен ванналарда саќтауѓа болады.

Герметикаланѓан ыдыстаѓы барлыќ азыќ-тџлік тџрлері радиоактивті, уландырѓыш, жѕне бактериялыќ заттардан сенімді тџрде ќорѓалады.

Герметикаланѓан ыдыстарѓа: консервіленуге арналѓан банкілер, ќаќпаѓы бђралып жабылатын шыны банкілер, тыѓыны тыѓыз кигізілетін бутылкалар, герметикаланып жабылатын ќаќпаќты сџт ќђятын бидондар, жабыќ тџрдегі металл немесе аѓаш кеспектер, термостар жатады. Ѕрбір жанђя (барлыќ жанђя мџшесіне есептеледі) 2-3 тѕулікке жетерлік ќор жинауы тиіс. Оныњ ішінде ет жѕне балыќ консервілері, ќойытылѓан сџт, ќант, кептірілген нан немесе галеты (ќытырлаќ нан), сонымен бірге су (сусындар, жеміс шырындары) ьолуы шарт.

Орауыш пен ќораптау амалдары бірінші кезекте алып жџретін азыќ-тџлікті ќорѓау маќсатында ќолданылады. Жаќсы оралѓан азыќ-тџлікті жѕшік, коробкаларѓа салып, ќорапталѓан кџйде љзіњізбен бірге паналау орындары мен эвакуациялыќ нџктелерге алып баруѓа болады.

Тамаќ љнеркѕсібі, базалар, ќоймалар жѕне сауда торптарындаѓы азыќ-тџлікті саќтау жљніндегі бірќатар іс-шаралар кешені бейбіт кезде ќалай жџргізілсе, соѓыс уаќтысында да солай жџргізіледі. Мђндай іс-шараларѓа:

-                      азыќ-тџлікті саќтауѓа арналѓан орындарды жабдыќтау, оларды герметикалау, ыдыстарды дайындау, ќораптау материалдары мен азыќ-тџлікті жабуѓа арналѓан ќђралдарды (брезент, резіњкеленген мата) дайындау жатады;

-                      ыдыстар, жабдыќтар жѕне тамаќ љнімдері залалданѓан жаѓдайда, оларды зарарсыздандыру ќђралдарын даярлау;

-                      тамаќ љнімдері радиоактивті залалданѓан жаѓдайда,оларды тасымалдау џшін транспорт тџрлері мен ќорѓаныс материалдарын дайындау;

-                      азыќ-тџлік пен судыњ радиоактивті, уландырѓыш, бактериалыќ заттармен залалдануына анализ (талдау) жџргізетін тамаќ љнеркѕсібі мен санэпидстанция лабораторияларын орналастыру.

Азыќ-тџлік љнімдерін тасымалдауѓа, арнайы транспорт тџрлері: автобустар, фургондар, мђз тасыѓыштар, авторефрижераторлар, герметикаланѓан кузовты (шанаќты) автокљліктер, контейнерлер ќолданылады. Џсті ашыќ кљліктердегі азыќ-тџлік љнімдерін тасымалдауда, бетін брезентпен, кленкамен немесе басќа да тыѓыз материалдармен мђќият жабу ќажет.

Артезиян скважиналарын ќолдану барысында тек арынды су мђнараларын герметикалау мен желдету ќђбырларын Петрянов матасынан жасалѓан немесе ќолда бар маталардан жасалѓан сџзгіштермен жабдыќтаса болѓаны.

Шахталыќ ќђдыќтардыњ баулыѓы ќорѓалады. Ќђдыќќа салынѓан аѓаш ќиманыњ айналасына 1 м ќашыќтыќќа дейін ќалыњдыѓы 0,3 метрлік саз балшыќ ќабатын тљсейді (былайша айтќанда саз балшыќты ќорѓан). Саз балшыќ аѓаш ќиманыњ сањлаулары арќылы ќђдыќќа аѓын жѕне жањбыр суларыныњ љтуіне кедергі жасайды. Саз балшыќтыњ бетіне ќалыњдыѓы 0,15 м болатындай етіп ќђм тљгеді. Оны ластануына ќарай тазасымен ауыстыруѓа болады. Ќиманыњ жоѓарѓы жаѓын тыѓыз ќаќпаќпен жауып, шелек ілінеді. Ќђдыќ џстіне сазбен сыланѓан тыѓыз ќиюластырылѓан таќтайлардан немесе љрілген шарбаќтан кџрке тђрѓызылады.

Жањбыр суларын ќђдыќ мањынан бђрып жіберу џшін аудан шетінен кішкене ор ќазылады. Ќђдыќќа тікелей залалдану ќауіпі тљнгенде бетін брезентпен немесе басќалай су љткізбейтін материалмен жабады. Егер шахталыќ  ќђдыќ бетон саќиналардан жасалѓан болса, онда оныњ айналасына саз ќорѓан жасаудыњ ќажеті жоќ. Оныњ бетін тыѓыз ќаќпаќпен жауып, џстіне кџрке тђрѓызылса жетеді.

Ашыќ су ќоймаларын (кљл, тоѓан, љзендер) іс жџзінде залалданудан саќтау мџмкін емес. Мђндай жерден су алу џшін жаѓадан арнайы ќђдыќтар ќазылады.

Малды суѓару џшін ашыќ тџрдегі суаттарды пайдаланѓанда, малдыњ су тџбіндегі шљккен радиоактивті шањ-тозањды жѕне басќа да зиянды заттарды кљтермеуін ќадаѓалу ќажет. Ол џшін таќтайлардан не болмаса бљренелерден тљсем салып, оныњ шет-шетінен су бойымен тор шарбаќ орнатылады. Бђл малдыњ су ішіне тџсуіне кедергі жасайды. Тор шарбаќтыњ шетіне кішкентай ќоршаулар тђрѓызылады. Ал бђл тѕсіл малдыњ жабдыќталѓан бљлімнен тыс жерден су ішуіне мџмкіндік бермейді.

Бђлаќ суын ќорѓау џшін каптаж орнатылады. Каптаж – бђлаќ суын ќабылдайтын жѕне оныњ залалдануын болдырмайтын ќђрылыс. Оны жабдыќтауда су шыѓатын жер тазаланады, котлован (шђњќыр) ќазылады, оныњ ќабырѓасы мен тџбі бекітіледі (ныѓайтылады), ќажет болѓан жаѓдайда су тартатын (кљтеретін) ќђралдар орнатылады. Шђњќыр терењдігі мен оныњ љлшемдері су ќорыныњ ќажеттілігі мен бђлаќтыњ ќуаттылыѓына байланысты аныќталады. Ќђрылысты неѓђрлым сенімді ќорѓау маќсатында сазбалшыќпен айнала ќоршап, ќаќпаќ орнатылады жѕне мђныњ бѕрін топыраќпен жабады.

Адамѓа тѕулігіне ішуге – 2-3 л, жуынуѓа – 3 л-ге дейін, ас дайындау жѕне азыќ-тџлік љнімдерін љњдеуге – 4-5 л су ќажет. Моншада шомылѓанда немесе санитарлыќ љњделу џшін ѕр адамѓа 45 л-ге дейін су кетеді. Нан пісіруге 1 кг-ѓа 1 л су, кір жууѓа – 1 кг кірге (киімге) 40 л-ге дейін су талап етіледі. Мал суѓаруда ењ тљменгі тѕуліктік норма бір бас іріќараѓа – 20-30 л, ђсаќ малѓа – 4-5 л, шошќаѓа – 6-8 л.

Сондыќтан, су кљздерініњ бар екендігіне ќарамай, алдын-ала даярланѓан су ќоры болуы тиіс. Кѕсіпорындарда жѕне кейбір тђрѓын жерлерде судыњ џлкен ќоры жер асты резервуарларында саќталады, олар ауа ауыстыру ќђбырымен жѕне насоспен жабдыќталады. Зиянды жѕне улы заттардыњ, радиоактивті жѕне басќа шањдардыњ, басќа да жаѓымсыз елементтердіњ тџсуін ескерту џшін ѕрбір ќђбырда сџзгілер немесе арнайы ысырмалар орнатылады. Ќыста судыњ мђз болып ќатып ќалмауы џшін, олардыњ люктерініњ жоѓары жѕне тљмен ќаќпаќтары аралыќтарына жылытатын материал толтырады. Жылытатын материалдарѓа: џгінділер, жањќа, сабан, минералды маќта, поролон жѕне т.с.с. жатады.

Љртке ќарсы резервуарларды тиісті дезинфекциялау мен герметикалаудан кейін су саќтауѓа пайдалануѓа болады. Су ќорларын, сонымен ќатар цистерналарда, бљшкелерде, арнайы контейнерлер мен тыѓыз жабылатын металл жѕне аѓаш ыдыстарда саќтауѓа болады.

Су ќоры ќђйылѓан сиымдылыќтар санитарлыќ талаптарѓа сай кџйде саќталып, мђќият ќорѓалады.