МАЗМЂНЫ 

Азыќ-тџлікті, жем-шљпті жѕне суды ќорѓау. Жалпы тџсініктеме  

            Азыќ-тџлікті, жем-шљпті жѕне суды ќорѓау – Азаматтыќ ќорѓаныс орагндары, жергілікті ѕкімшіліктер џшін ѓана емес, барлыќ тђрѓылыќты халыќ џшін де жауапты міндет екені аныќ. Ѕрбір ересек адам ќауіпті радиациялыќ факторлардыњ ѕсеріне, кџшті ѕсер ететін улы заттарѓа, инфекциялыќ ќоздырѓыштарѓа ќарсы алдын-ала керекті іс-шаралар жасамаса, орны толмас џлкен шыѓындар болатынын білуі тиіс. Ѕрќайсымыз азыќ-тџлікті, жем-шљпті, суды тљтенше жаѓдайлардан ќорѓай білуіміз керек.

Радиациялыќ ќауіпті объектілердегі авариялардан ќауіпті радиоактивті, ал химиялыќ ќауіпті объектілердегі авариялардан химиялыќ залалдану туады. Бђѓан ќоса инфекциялыќ ќоздырѓыштар да аз ќауіп ѕкелмейді.

Азыќ-тџлік пен суды залалдан ќорѓаудыњ негізгі тѕсілі – оларды сыртќы ортадан оќшаулау. Сондыќтан ќорѓаныстыњ айќын дѕрежесі – саќтау орындарыныњ, жер асты ќоймаларыныњ, жертљлелердіњ сањлауларын бекітумен ќалыптасады.

Ядролы энергетикалыќ ќђрылѓыныњ авариялыќ процесі туындаѓанда шањ-тозањ тѕрізді, тђман (аэрозоль) жѕне басќа да ђсаќ бљлшек тџріндегі радиоактивті љнімдер жерге шљгеді, ауамен жѕне желмен ђшып, айналаныњ бѕрін залалдайды. Егер де азыќ-тџліктіњ ќоры ќорѓалмаѓан болса, онда радиоактивті заттар азыќ-тџлікті залалдайды немесе залалданѓан ыдыстардыњ бетін, ас-џй ќђралдары мен жабдыќтарын, киім мен ќолды љњдегенде тамаќќа тџсуі мџмкін.

Радиоактивті заттар ќорапталмаѓан љнімдердіњ бетіне тџседі, не болмаса ыдыс сањлаулары арќылы ішіне енеді. Нан мен кепкен нанныњ – кеуекті терењдігіне дейін, сусымалы љнімдердіњ (ђн, жарма, ќант, тђз) – беткі жѕне тљменгі ќабаттарына (10-15 мм) дейін енеді. Ет, балыќ, кљкљніс жѕне жеміс-жидектер радиоактивті шањмен, љте тыѓыз жабысатын аэрозольдармен ластанады. Сђйыќ љнімдерде ірі бљлшектер ыдыс тџбіне шљгеді, ал ђсаќтары жџзінділер тудырады.

Радиоактивті заттардыњ адам организміне залалданѓан тамаќ жѕне су арќылы енуі аса ќауіпті. Олардыњ саны белгіленген мљлшерден асса, адам сѕуле ауруына ђшырайды.

Кџшті ѕсер ететін улы заттар мен улы заттар ќорѓалмаѓан азыќ-тџлік, су, жем-шљп џшін барлыќ кџйінде (сђйыќ тамшы, ќатты, тђман жѕне тџтін тѕрізді, газ жѕне бу тѕріздес) аса ќауіпті. Бђл заттар аѓаштан жасалѓан ќораптау ыдыстарына 5-10 мм-ге дейін, фанераларѓа – 3-4 мм терењдіккедейін еніп, брезент, кардон, 4-5 ќабатты ќаѓазѓа, кљптеген полимер пленкаларѓа, кенеп ќапшыќтарѓа сіњеді. Еріп ѕрі сіње отырып, олар ќорѓалмаѓан љнімдерді залалдайды. Тамаќ љнімдеріне, ѕсіресе сусымалы љнімдерге ену терењдігі, ќораптау ыдысындаѓы ќатты майларѓа, сары май, ќђрама май, маргаринге ќараѓанда бірнеше есе жоѓары. Љсімдік майларында кџшті ѕсер ететін улы заттар мен улы заттар тамшылары мен аэрозольдері еріп, бџкіл мљлшеріне тарайды.

Кџшті ѕсер ететін улы заттар мен улы заттар булары ауа арќылы сањлаулы жайларѓа, сањлаулары бекітілмеген ыдыстар мен ќораптарѓа жењіл еніп, ђнныњ, жарманыњ, кљкљністердіњ ішкі ќабатын, нанныњ сыртќы ќыртысын, тђз бен ќантты жоѓары дѕрежеде зарарландырады. Еттіњ алдымен майлы жерлеріне жиналады.

Бактериялыќ заќым ошаѓында орналасќан азыќ-тџлік ашыќ алањдарда, сањлаулары бекітілмеген орындарда саќталса, инфекциялыќ аурудыњ ќоздырѓыштарымен залалдану ќауіпі туады. Бактериялыќ рецептуралар залалданѓан аймаќта ђзаќ уаќыт љзініњ заќымдаушы ќасиеттерін саќтайды. Ѕсіресе тљменгі температурада жѕне бђлыњѓыр ауа райы кезінде ђзаќ саќталады. Олар жайлардыњ ішініњ жоѓары жаѓында, ыдыста, сонымен ќатар микроорганизмдер белсенді кљбейетін ѕртџрлі тамаќ љнімдерінде тіршілігін жоймайды. Мѕселен, шикі сџтте тырысќаќ ќоздырѓышы – 1-6 тѕулік, ал ќайнатылѓан сџтте – 10 тѕулікке дейін, сары майда 20-30 тѕулікке дейін, ќара нанда 1-4 тѕулік, аќ нанда – 1-26 тѕулік, картопта 14 тѕулікке дейін саќталады.

Осыѓан байланысты ыдыс пен ќорап тамаќ љнімдерін ќорѓауда бірінші дѕрежелі рљл атќарады. Ќорѓау ќасиетіне ќарай ыдыстар џш санатќа бљлінеді: жоѓары, бірінші жѕне екінші. Жоѓары санаттаѓы ыдыстарѓа жаппай ќыратын ќарулардыњ барлыќ тџрлерінен ќорѓайтындар жатады. Бђѓан сањлаусыз жабыќ металдан, шыныдан жасалѓан ыдыстар, резіњке саќиналы тљсемі бар флягтар, консерві банкілері, ќаѓаздар, фольгалар, полиэтилендер жатады.

Бірінші санаттаѓы ыдыстар радиоактивті жѕне бактериялыќ заттардан азыќ-тџлікті ќорѓайды. Оларѓа ќђрѓаќ ыдысты аѓаш кеспектер, полиэтилен тљселген аѓаш жѕшіктер, банкілер, ќђрама материалдардан жасалѓан ќалталар, љсімдік майын ќђюѓа арналѓан полихлорвинилден жасалѓан ыдыстар жатады.

Екінші санаттаѓы ыдыстар тек радиоактивті заттардан ѓана ќорѓайды. Оларѓа: полиэтилен тљсемі жоќ аѓаш жѕшіктер, кљп ќабатты ќаѓаз ќалталар жѕне т.с.с. жатады.