Ќарулардыњ
даѓдылы
тџрлерініњ
сипаттамасы жѕне
одан
ќорѓану
жолдары
Даѓдылы
ќару тџрлеріне: ѕртџрлі ќђрылымдаѓы авиа
бомбалар, снарядтар, миналар, торпедолар,
жарылѓыш заттар жѕне арнайы ќоспалармен
жабдыќталѓан, љздігінен баратын зымырандар
жатады.
Ќђрылымдарыныњ
ерекшелігі мен нысананы аса дѕлдікпен
заќымдау себебінен ќазіргі заманѓы даѓдылы
ќару тџрлерініњ жоѓары заќымдаушылыќ жѕне
ќиратушылыќ ѕрекеті, оларды кіші ќуатты
ядролыќ оќ-дѕрілерге жаќындатуда. Даѓдылы
ќарулардыњ сапалыќ љзгерісі жетілдірілген
жѕне жањартылѓан авиациялыќ оќ-дѕрілерден
кљрнекі кљрінеді. Олар ядролыќ ќарусыз
соѓыста халыќќа жѕне халыќ шаруашылыѓы
объектілеріне асќан ќауіп тљндіреді.
Жарыќшаќты
оќ-дѕрілер
– џлкен ауданда таратылып орналасќан
адамдарды (ѕскерлерді) ќыруѓа негізделген.
Заќымдау ѕсері жарылѓыш заттыњ негізгі
заряды жарылѓанда ќђрышты серіппелі
шыбыќтыњ бљлшектенуі нѕтижесінде пайда
болатын жарыќшаќтардыњ кљп мљлшері
есебінен болады. Жер бетінен 5-20 м биіктікте
жарылѓан бомба едѕуір ауданды заќымѓа
ђшыратады. Осылайша, салмаѓы 125 кг
жарыќшаќты бомба 100х75 м ауданды талќандайды.
Кассеталыќ
оќ-дѕрілер
– џлкен аудандаѓы халыќты, техника мен
басќа да нысаналарды заќымдауѓа
негізделген. Олар ѕртџрлі типтегі кіші
габаритті оќ-дѕрілермен жабдыќталѓан ірі
калибрлі кѕдімгі авиабомбалар: лездік
жарѓышы бар жарыќшаќты оќ-дѕрілер –
паналарѓа жасырынбаѓан азаматтыќ ќорѓаныс
ќђрылымдарыныњ негізгі ќђрамын, халыќты,
техниканы заќымдауѓа баѓытталѓан. Ал
миналыќ типтегі жарѓышы бар жарыќшаќты оќ-дѕрілер
– порт ѓимараттарын, ѕуе-жайларды, темір
жол станциялары мен басќа да халыќ
шаруашылыѓы объектілерін миналау
маќсатында ќолданады.
Басќарылатын
авиа бомбалар
- љнеркѕсіп, ѕкімшілік ѓимараттарын,
транспорт тораптары мен магистральдарды,
энергетика, байланыс, газ, су жабдыќтау
жџйелерін жѕне т.б. заќымдауѓа негізделген.
Ђшаќтан тасталѓан бомбалар љздері
нысаналарды табады, ал ђшаќтар алыстан
ќайтып кетеді. Сондыќтан да оны ѕуе
ќорѓанысы ќђралдарымен жою мџмкіндігі
тљмендейді. Авиа бомбаныњ заќымдаушы
бљлігі жоѓары ќуатты заряд пен кіші
габаритті оќ-дѕрілер салынѓан кассетамен
жабдыќталуы мџмкін.
Кљлемді
(ауасыз) жарылыс туындататын бомбалыќ
кассаталар
– жерге ќатты соѓылып, соныњ салдарынан
сындырѓыш зарядыњ ќозѓалысќа келуімен
жарылады. Бомба жарылѓан кезде шашырап
ђшады да ауадаѓы оттегімен араласады. Бђл
ќоспа диаметрі 15 м-дей, ќалыњдыѓы 25 м-дей
бђлтты ќђрайды. Оны ынталы ќђрылѓымен
џзгенде 3 МПа-ѓа дейінгі артыќ ќысымды ќатты
соќќы толќыны пайда болады. Мђндай оќ-дѕрілердіњ
ыќпалыныњ тиімділігі осы калибрлі
жарыќшаќты жѕне фугасты оќ-дѕрілерге
ќараѓанда 10 еседей жоѓары. Газы-ауалы ќоспа
бђлты ѕртџрлі терењдіктер мен сањлауларѓа
кіруге ќабілетті. Сондыќтан да ќоспалар
ѓимарат ішіне еніп кетсе, олар іштен
жарылуы мџмкін. Жарылыс орынында ќуатты
соќќы толќынынан басќа оттегісі азайѓан,
жанѓан љнімдермен уланѓан атмосфера
ќалыптасады. Бђл ќосымша заќымдау факторы
болым есептеледі.
Бђл
америкада жасалынѓан раќымсыз ќаруды
Ысырайыл халќы 1982 жылы бейбіт Ливан халќына
ќарсы пвайдаланѓан. Американдыќ
соѓысќђмарлар кљлемді жарылыс туындататын
бомбаларды 1969 жылы Вьетнамдаѓы соѓыс
ќимылдары кезінде ќолданѓан.
Бетонбђзѓыш
бомбалар
– аса бекем, терењ орнатылѓан ќђрылыстарды,
ѕуе-жайлардыњ бетондалѓан ђшу-ќону
жолаќтарын, су бљгеттерін, тоннельдерді
ќиратуѓа баѓытталѓан. Бомбаныњ ќђрылымы
екі зарядтан (кумулятивтік жѕне фугасты)
тђрады. Бљгет кездескенде алдымен
кумулятивтік заряд жарылып, бљгетті бђзып
фугасты зарядќа жол ашады. Сол арќылы
фугасты заряд љтіп негізгі жарылысты
туындатады. Оќ-дѕрініњ ыќпалы осы калибрлі
кѕдімгі фугасты бомбаныњ нѕтижелілігінен 10
есе жоѓары.
Љртегіш
бомбалар
– ђшаќтардан тасталып, жарылады. Жарылыс
барысында жарылѓыш заттыњ заряды бомбаныњ
денесін жарады да, ќђрамындаѓы жанып жатќан
бљлшектерді жан-жаќќа шашыратып, заќымдану
ошаѓын туындатады. 750 фундтыќ бомбадан
заќымданатын аудан 4000 шаршы метрге жетуі
мџмкін. Жылу ѕсерінен кейбір ќоспалардыњ
жануы барысында мынадай жоѓары уытты
газдар бљлінуі мџмкін: хлорсутек, синиль
ќышќылы булары, бензол буы. Бђл љрт
ошаќтарын зарарсыздандыруды ќиындатады
жѕне арнайы ќорѓану тѕсілдерін талап етеді.
Кассета
арќылы ќолданѓанда ѕр кассетаѓа 600-700 кіші
габаритті, ѕрќайсыныњ массасы 0,4 кг-нан
келетін бомбалар орнатылады. Ѕр кассета
ауданы 0,12-0,15 шаршы км жерде љрт аймаѓыныњ
пайда болуына себеп болады. "Кџйдірілген
жер тактикасын" ќолдана отырып,
американдыќтар Вьетнамдаѓы ѕскери
ќимылдар барысында ќалалар мен тђрѓын
аудандарѓа 100 мыњдай напалм (от шашатын,
љртегіш жѕне кџйдіргіш сђйыќтарды
ќоюландырѓыш) бомбаларды тастады. Бђл
раќымсыз сынаќ Ысырайл соѓысќђмарлар
саясатымен Ливанда да кењ ауќымда
ќолданылѓан.
Даѓдылы
заќымдау ќарулары ашыќ жерде орналасќан
адамдарѓа аса ќауіпті. Сондыќтан соќќы
толќыныныњ ѕсерінен, даѓдылы оќ-дѕрілерініњ
жарыќшаќтары мен љртегіш ќарулардан
саќтану џшін тастан тђрѓызылѓан немесе ѕр
тџрлі типтегі паналау ѓимараттанында
жасырыну ќажет. Ашыќ жерде амалсыз ќалып
кеткен жаѓдайда жер ќыртыстарын (жыраларды,
орларды, шђњќырларды жѕне т.с.с.) тиімді
пайдалану ќажет.
Љртегіш
ќоспа киімге немесе аяќ киімге тисе, оны
жылдам шешіп тастау керек. Ал киімніњ
љртеніп жатќан жерлерін жењімен, етек
жаѓымен басып немесе ќђм, топыраќ сеуіп
љшіру ќажет. Љртеніп жатќан адамѓа ќарай
жџгіруге болмайды, љйткені ауаныњ кџшейіп
келуі љрттіњ ђлѓаюына ѕкеледі. Егер адамѓа
кљп мљлшерде љртегіш зат шашыраса, ары
ќарай жануын тоќтату џшін оныњ џстіне киім,
брезент, ќапшыќ жабу керек.
Љртегіш
заттардыњ заќымдау ѕрекетін тљмендету џшін
заќымданушыѓа дер кезінде медициналыќ
кљмек кљрсету керек.
Љртегіш
ќоспалар адам денесіне тиіп кџйдірген
жерлеріне суѓа малынѓан немесе 5%-тік мыс
сульфатыныњ (тотияйын) ерітіндісіне
батырылѓан тањѓыш ќою керек. Одан кейін ол
орындарды ауруѓа ќарсы (анестезирующий)
дѕрілермен, антибиотиктермен љњдейді.
Љртенгіш
оќ-дѕрілермен кџресте ќауіпсіздік
ережелерін саќтау ќажет. Жарылмай ќалѓан
љртенгіш бомбаны байќап ќалѓан жаѓдайда
ђзартылѓан ілгекті баќанды ќолдана отырып,
оны ќауіпсіз жерге апару ќажет.
Тыныс
алу жолдарын кџюден саќтау џшін мата-дѕке
тањѓышын немесе кез-келген матаны ауызѓа
басып демалѓан жљн.
Халыќ
шаруашылыѓы объектілерін, тђрѓын
аудандарды ќорѓауѓа алдын-ала дайындыќ,
барлыќ халыќты жањартылѓан даѓдылы ќару
тџрлерінен ќорѓану тѕсілдерін џйрету адам
љмірін, материалдарды жѕне мѕдени
ќђндылыќтарды саќтауѓа мџмкіндік береді.