МАЗМЂНЫ

 

Экологиялыќ ќауіпсіздік  

Љнеркѕсіптіњ, транспорттыњ, энергетиканыњ, ауыл шаруашылыѓын индустрияландырудыњ дамуы ќоршаѓан ортаѓа антропогендік ыќпалды кџшейтіп, апат жаѓдайларына ѕкеліп отыр. Жыл сайын атмосфера мен ќоршаѓан ортаѓа миллиондаѓан тонна ќатты жѕне газтѕріздес ќалдыќтар тасталады, су ќоймалары миллиардтаѓан кубометр шайынды сулармен ластануда. Топыраќ пен ауылшаруашылыѓы жерлерін улы химикаттар улауда, сонымен ќатар тђрѓын џйлерді, љнеркѕсіптер мен транспорт магистральдарын салу џрдісінде ќђртылады. Бірте-бірте ормандардыњ ауданы ќысќарып, љзендер таяздануда. Адамныњ љмір сџру ортасы бара-бара џлкен ауќымда шумен, электромагниттік љріс жѕне радиоактивті сѕулелермен ластануда; ќышќыл жањбырлар жаууда, озон ќабаты бџлінуде, оттегініњ ќоры азаюда.

Табиѓи ортаныњ ластануы нѕтижесінде адамдардыњ денсаулыѓы нашарлауда, љсімдік пен жануарлар ѕлемі ќђруда, материалдар, ѓимараттар мен ќђрлыстардыњ ќирауы шапшањдауда. Экологиялыќ даѓдарыстыњ наќты ќауіпі туып отыр. Экологиялыќ даѓдарыс – ќоѓам мен табиѓат ѕрекеттесуініњ динамикалыќ тепе-тењдігініњ бђзылуы. Бђл табиѓи ортаныњ љзіне тѕн ќасиеттері зат жѕне энергия алмасу функцияларын орындау, љмір сџру ќауіпсіздігі жѕне љмірдіњ даму жаѓдайларын ђстап тђру ќабілетсіздігін кљрсетеді. Табиѓи ортаныњ ластану процесін тежеу џшін товар шыѓаруда жѕне ќызмет кљрсетуде техникалыќ жџйелерді пайдалауда жања, ќалдыќсыз техноолгияны ќђру жѕне енгізу керек. Мђнымен ќатар экологиялыќ даѓдарыстыњ бізге ќауіпті жаѓдайларында ќоршаѓан ортаныњ тџр љзгерушілік жѕне залалдану ѕсерінен адамды ќорѓау мѕселесі тђр.  

Экологиялыќ ќауіпті заттар.

Кљп адамдар ќауіпті заттарѓа ењ алдымен адам денсаулыѓына тікелей зиян келтіретін заттарды жатќызады. Ал шындыѓына келгенде мђндай заттардыњ џлесі тым кљп емес. Кљптеген зияндв заттардыњ, бђйымдар мен препараттардыњ мѕселесі – оныњ тап осы кезде келтіретін зиянын сезінбеу. Оныњ зияны ђзаќ уаќыт бойы болар-болмас дењгейде ѕсер етеді. Бђл заттардыњ ыќпалын болдырмауѓа бола ма? – деген сђраќ туады. Бђл мѕселені тџбірімен шешу џшін жања, экологиялыќ технологияларды енгізу ќажет. Біраќ бђл болашаќтыњ ісі.  

Ауыр металдар.

Ауыр металдар љзініњ атауын атом массасыныњ мѕндерініњ жоѓарылыѓымен алады. Олар љсімдік пен жануарлар ђлпаларында уытты ѕсер бере отырып, жинаќталуѓа ќабілетті. Аз мљлшерде кейбір ауыр металдар адам тіршілігі џшін ќажетті. Оларѓа: мыс, мырыш, марганец, темір, кобальт, молибден жѕне т.б. жатады. Бђл элементтердіњ ќайсыбірініњ жетіспеуі адам организмініњ даѓдылы ќызметтерініњ бђзылуына ѕкеп соќтырады. Біраќ-та олардыњ мљлшерініњ кљбеюі нормадан жоѓары болса, уытты ѕсер беріп, адам денсаулыѓына ќауіп тљндіреді. Бђдан да басќа адам организмініњ жђмыс істеуіне ќажеті жоќ 20 шаќты металл тџрлері бар. Олардыњ ішіндегі анаѓђрлым ќауіптілері – сынап, ќорѓасын, кадмий, мышьяк. Адамныњ сынаппен лас су ќоймаларынан ауланѓан балыќты жеп улануы – минимат ауруы атымен белгілі. Сынаптыњ жоѓары концентрациясы бар балыќты жеген адамдардыњ жџйке жџйесінде кері ќайтпас љзгерістер туындайды.

Балалардыњ ќорѓасынмен улануы – дџние жџзі мемлекеттерініњ денсаулыќ саќтау ђйымдарыныњ љткір мѕселесі. Кадмийдіњ организмге ѕсері бџйрек жђмысыныњ бђзылуына ѕкеледі жѕне ќањќада ќайта ќалпына келмейтін љзгерістер туындатады. Ќђрамында небѕрі 0,1 мкг/литрден аса мышьягі бар суды ішу гиперпигментация, кератоз жѕне тіпті тері рагын туѓызады.

Тђрмыста ќолданылатын кейбір товарлар мен препараттардыњ ќђрамында ауыр металдар бар. Мысалы, бояулардыњ бейорганикалыќ пигменттері – алюминий, ванадий, хром, барий, ќорѓасын, мыс, сурьма, кадмий, ќалайы ќосылыстарынан тђрады. Ауыр металдардыњ ќосылыстары стабилизатор жѕне катализатор ретінде полимер материалдарын алуда ќолданылады. Ол материалдардан синтетикалыќ маталар, пластмасса, резиналар жасалады. Сонымен ќатар косметикалыќ препараттарда да ауыр металдар болады. Мысалы, пудрада – мырыш тотыѓы, ќабаќты бояуѓа арналѓан теньдерде – жоѓары дисперсті алюминий ђнтаѓы болады.

Ауыр металдардыњ сіздіњ џйге тџсуініњ негізгі кљздері – су, пайдаланылѓан газдар, бояулар арќылы. Ќалалардыњ кљпшілігінде ќђрамында ауыр металдары бар љнеркѕсіп ќалдыќтары тікелей суѓа, ауаѓа немесе топыраќќа тасталады. Бђл есесіне су ќоймаларыныњ ластануына ѕкеледі. Ќоќыс тастайтын жерлер немесе ќалдыќтар кљмілген жерлер жер асты суларын ауыр металдармен ластайды. Пайдалы ќазбаларды љњдеу де жер асты суларын ластаѓыш кљздіњ бірі екендігі белгілі. Сондыќтан, мейлі ауылда немесе ќалада тђратыныњызѓа ќарамай денсаулыќќа ќауіпті ауыр металдар ѕсеріне ђшырауыњыз мџмкін.

Кљп адамдар су ќђбырлары шџмегіндегі сџзгіштер ішетін суды тазалау ќабілеті бар деп ойлайды. Мђндай тазалауды тек арнайы сџзгілер ѓана ќамтамасыз ете алады. Ішуге арналѓан суды ыстыќ су келетін шџмектен алмањыз, љйткені одан ішетін су емес техникалыќ су аѓады.

Бђдан басќа да, мысалы, Ресейде ќоќыс љртеуге арналѓан кљптеген ќђрылѓылармен жђмыс жасау кезінде ауыр металдардыњ бар-жоѓы баќыланбайды. Сондыќтан, ќалдыќтарды љртейтін љнеркѕсіптіњ жанында тђратын болсањыз, ауыр металдардыњ ѕсеріне ђшрауыњыз ѕбден мџмкін. Бђл жаѓдайда ењ дђрысы басќа жаќќа кљшу немесе ќоѓамныњ назарын болып жатќан жаѓдайѓа аудару жѕне мђндай тђрѓылыќты аудандарѓа орналасќан љнеркѕсіптіњ жабылуын сђрану керек.

Бояулардаѓы ауыр металдарѓа байланысты негізгі мѕселе – бђл ќорѓасын. Кљбінесе ќорѓасынмен улануѓа шалдыѓатындар – балалар. Бђл мѕселеніњ шешімі – ќђрамында ќорѓасыны бар бояуларды пайдаланбау. Алайда, сіздіњ џйіњіздегі заттардыњ бірі мђндай бояумен боялѓан болса, біріншіден, ескі, ќабыѓы сыдырылѓан бояуды ќырып тастап, бетін сулы негіздегі бояумен бояњыз.

Бояуды ќыру кезінде, барлыќ ќауіпсіздік шараларын ќолданѓаныњыз жљн. Бљлме жаќсы желдетілуі тиіс. Арнайы ќорѓану киімін кию керек. Жђмыс істеп болѓаннан кейін оны мђќият тазалайды немесе басќа заттардан бљлек жуу керек.

Ќђрамында ќорѓасыны бар бояуды жарылу жѕне ќабыршыќтану сипатына ќарай оњай табуѓа болады. Љйткені оныњ ќалып кеткен бљліктері љте сынѓыш келеді.

Ќандай жаѓдайда болмасын балаларды ќорѓасынныњ ѕсерінен саќтау маќсатында барлыќ мџмкіндікті жасањыз. Балалар бђл ѕсерге ересектерге ќараѓанда 10 есеге дейін бейім келеді.

Егер сіздіњ жаќындарыњыз ауыр металдардыњ ѕсеріне ђшырамасын десењіз, келесі нђсќауларды орындањыз:

-                      есіњізде болсын, ауыр металдардыњ негізгі шыѓу кљзі – аккумулятор батареялары. Кез-келген типтегі батареяларды ќоќыс салатын жѕшікке тастамањыз. Пайдаланылѓан батареяларды ќабылдайтын мекемелерді тауып љткізуге тырысыњыз;

-                      полимер материалдарынан жасалынѓан бђйымдардыњ ќђрамында да ауыр металдар болады. Оларды неѓђрлым ђзаќ ѕрі жиі пайдаланатын болсањыз, соѓђрлым ќоршаѓан ортаныњ ауыр металдармен ластану мџмкіндігін арттырады. Ењ дђрысы, ќай жерде болмасын, олардыњ пайдаланылуын шектеу;

-                      Сынап термометрлері, люминисцентті жѕне сынап лампаларын тастамау ќажет. Оларды сындырып алмауѓа тырысыњыз. Сынап термометрін немесе лампаларды, сонымен бірге тљгілген сынапты сынап ќалдыќтарын іске асыратын мекемелерге љткізіњіз, тљгілген сынап тамшыларын жинап алѓан жерді кџкір ђнтаѓы немесе ќђрамында хлорид ионы (FeCl3 болса тіптен жаќсы) бар ылѓал тђз ќабаты астында ќалдырыњыз. Бђл жаѓдайда сынап аз еритін ќосылыстар тџзеді. Ластанѓан жерді ќайта-ќайта жуып кетіреді;

-                      есте болсын, металды сынап буларымен тыныс алу ќауіпті. Олар тері арќылы организмге оњай еніп кетеді;

-                      кадмийді организмнен шыѓару џшін белоктарѓа, кџкіртті аминќышќылдарына, аскарбин ќышќылына, мырышќа, темірге, мысќа, селенге бай тамаќ рациондарын пайдалану керек. Ультракџлгін сѕулелерді, белок, ашытќы, соя ђнын, кальцийді пайдалану да жаќсы нѕтижелер береді;

-                      организмнен сынапты шыѓару џшін, ќђрамына мырыш жѕне селен, аскорбин ќышќылы мен мыс, протейн мен цистейн кіретін тамаќ рационын пайдалану керек.  

Ђшќыш органикалыќ ќосылыстар.

Ќазіргі заманда дџние жџзінде жџздеген мыњ химиялыќ заттар пайдаланылып жатќанда, химиктер џшін олардан келетін барлыќ мџмкін болатын ќауіп-ќатерді ќадаѓалау тіптен ќиынѓа соѓуда. Сіздердіњ назарларыњызѓа ќауіпті органикалыќ заттардыњ негізгі топтарына жљнінде ќысќаша нђсќаулар ђсынылады. Бђл заттар кљптеген ќазіргі бђйымдар мен преператтарда кездеседі.

Ђшќыш органикалыќ ќосылыстар – ауада газ кџйінде кездесетін уытты химиялыќ заттар. љнеркѕсіп процестерініњ ќосалќы љнімдері бола отырып, олар љнімніњ кљптеген тџрлерінде ќолданылады. Адам организмінде жџретін химиялыќ ќосылыстармен ѕрекеттесуге тџсетін ђшќыш органикалыќ ќосылыстар денсаулыќќа елеулі ќауіп тљндіреді.

Бђл ќосылыстардыњ ењ кљп таралѓан кљздері – еріткіштер, тазалаѓыш жѕне дезинфекциялыќ ќђралдар, бояулар, желімдер, пестицидтер.

Хлорлы еріткіштер - ѕлемде хлорлы органикалыќ еріткіштер љте кљп мљлшерде ќолданылады. Оныњ ішінде неѓђрлым жиі ќолданылатыны метиленхлорид. АЌШ љкіметі бђл ќосылысты мџмкін болатын канцерогенді заттардыњ тізіміне кіргізеді. Ресейдіњ кљптеген тђрмыстыќ химия ќђралдарыныњ ќђрамында метиленхлорид бар.

Љкінішке орай, кейбір мемлекеттердіњ тђрмыстыќ товарлар этикеткасында олардыњ ќђрамы жљнінде – метиленхлорид немесе басќа да хлорлы ќосылыстар бар екендігін кљрсететін талаптар жоќ. Нѕтижесінде љнімніњ ќђрамында ќауіпті заттар бар-жоѓын аныќтау ќиынѓа соѓады. Сондыќтан ењ дђрысы мџмкін болѓанша бейтарап тазалау ќђралдарын пайдаланыњыз. Ѕсіресе, аэрозоль ќораптаѓы препараттарды ќолданбаѓаныњыз жљн.

Басќа галогенді кљмірсутектер. Тђрмыста галоген кљмірсутегімен байланысу тек еріткішті пайдалану жаѓдайында ѓана емес, жѕне де ѕртџрлі бђйымдарды пайдалану кезінде болуы мџмкін. 1,2-дихлорэтан, 1,2,4-трихлорбензол, гексахлорбензол, 3-хлор-1,2-пропандиол пластмасса, шайыр, резина жѕне т.б. тым кљп таралѓан тђрмыс материалдары мен бђйымдарыныњ љндірісінде ќолданылады. Олардыњ кљпшілігі (ыдыс, ќорап, электр желілерініњ оќшаулаѓышы) поливинильхлоридтен жасалѓан. Олар уытты мономер –винилхлорид бљледі. Бђл адамныњ нерв жѕне жџрек-ќантамырлар жџйесін заќымдайды. Бђдан басќа, бђл заттар канцерогенді ќасиеттерге ие.

Кейбір алифатикалыќ галоген орын басќан кљмірсутегілер жоѓары уытты болып келеді. Жѕне олар ѕртџрлі дѕрежеде наркотиктік ќасиеттерге ие. Бђл топтыњ ќаныќќан ќоспалары, мысалы, кљміртегі тетрахлориді жѕне тетрахлорэтан бџйрек пен бауырѓа зиян.

Ароматты хлор кљмірсутегілердіњ ішіндегі анаѓђрлым жиі ќолданылатыны хлорбензол. Бђл оњай тђтанатын сђйыќтыќ жџйке жџйесіне кџшті ѕсер етеді. Оныњ буларымен тыныс алу естен тандырады. Бірќатар хлор орын басќан нафталиндер бауырды заќымдап, уытты сары ауруѓа ѕкеледі.

Ђшќыш органикалыќ ќосылыстардыњ зиян ѕсерін тљмендету џшін берілген бірќатар негізгі ережелер мыналар:

-                      бояуларды тањдаѓанда органикалыќ еріткіштері жоѓын алыњыз;

-                      дѕстџрлі тазалаѓыш заттарды – сабын, ас жѕне кальцийленген соданы пайдаланыњыз;

-                      љсімдік жѕне жануарлардан шыќќан органикалыќ тыњайтќыштарды ќолданыњыз. Пестицидтерді ќолданбањыз.

Егер сізге ђшќыш органикалыќ ќосылыстармен жђмыс істеуге тђра келсе, ѕрќашан мына жаѓдайларды жасау керек:

-                      бљлмені жаќсылап желдету;

-                      кљз бен теріні ќорѓау;

-                      зиянды заттар теріге тџскенде, ол жерді сумен мђќият жуу.

Хлор љндіретін ароматты кљмірсутегілер синтезделу процесінде ќосалќы љнімдер – диоксин (2,3,4,8-тетрахлорродибензол-н-диоксин) пайда болу мџмкіндігінен ќауіп тљндіреді. Сонымен бірге диоксин 2,4,5-трихлорфенолда ќоспа ретінде бактерицидті жѕне гербицидті препараттар љндірісінде ќолданылады. Бђл заттыњ ізі 2,4,5-Т (трихлорфеноксиуксус ќышќылы) гербицидінде жѕне трихлорфенолдан алынатын гексахлорофен бактерицидтік препаратында табылѓан. Іс жџзінде диоксинді топрыраќтан жѕне су жџйесінен шыѓару мџмкін емес. Ол адам мен мал џшін, тіпті љте тљмен мљлшерініњ љзінде аса уытты. Канцерогенді жѕне эмбриоуытты ѕсерлер бауырдыњ ауруына, ќорѓаныс жџйесініњ ѕлсіреуіне ѕкеледі.

Адамныњ улануыныњ негізгі себептері:

1)                  гербицидтерді (љсімдіктерді ќђртуѓа арналѓан препараттар) кењ тџрде пайдалау азыќ-тџлік љнімдерінде диоксинніњ жинаќталуына ѕкеледі.

2)                  ќоќыс жаѓатын пештерден, љнеркѕсіптік жылу жабдыќтарынан, сонымен ќатар хлоры бар жерде кљміртегі материалдарын жаѓу кезінде шыѓатын газ бен кџл бљлшектерімен тыныс алу (мђндай жаѓдайда диоксин пайда болуы мџмкін).

Ќауіпсіздік шаралары – пластмасса бђйымдарын отќа жаќпау, малды ќоќыс жаѓатын зауыт мањында жаймау, гербицидтерді пайдаланѓанда баќылаулар жџргізу.

Диоксинніњ болуыныњ џлкен зиян ѕкелетіндігіне ќарамай, пентахлорбензол кљптеген антисептиктердіњ, фунгицидтердіњ ќђрамына кіреді. Тоќыманыњ беткі жаѓын љњдеу маќсатында желім пластификатор ретінде ќолданылады. Сонымен ќатар бояѓыштар, типографиялыќ бояулар, кљшірме ќаѓаз љндірісінде ќолданылады.  

Формальдегид.

Бђл химиялыќ зат кљбінесе ќђрылыс материалдарында ќоспа ретінде кездеседі. Формальдегидпен ѕсерлескенде адамныњ тыныс алу мџшелерініњ жаѓдайы нашарлайды, басы айналады, шаршайды жѕне жџрегі айниды. Лабораториялыќ зерттеулер нѕтижелеріне жџгінсек, ол онкологиялыќ аурулардыњ шыѓуына итермелейді.

Формальдегид еден тљсемі, панель, стол, шкаф жѕне басќа жићаз конструкцияларында пайдаланылатын престелген плиталардан бљлініп шыѓады. Формальдегид булары сонымен ќатар желімнен, дезинфекциялыќ жѕне т.б. заттардан бљлінеді.

Бђл зиянды заттыњ ѕсерін азайту маќсатында бірнеше кењестер:

-                      љсімдіктерді кљбірек отырѓызыњыз. Љйткені олар формальдегидті жѕне басќа да бљлмедегі ауаны ластайтын заттарды љзіне жђтады;

-                      џйіњізді жаќсылап желдетіп тђруды ђмытпањыз.  

Пестицидтер.

Пестицидтер – бђл љсімдік аурулары ќоздырѓыштарымен, аѓаш, тері, жџн, маќта бђйымдары зиянкестерімен, адам мен џй жануарларыныњ аса ќауіпті ауруларын таратушылармен кџресуге пайдаланылатын химиялыќ заттар.

Ќоршаѓан ортаныњ пестицидтермен ластану аумаѓы мен дѕрежесі туралы кљп айтылады. Мѕселе мынада, пестицидтер тамаќ пен суды адамѓа адамѓа зиянды химиялыќ зат – диоксин ластайды. Олардан саќтану џшін келесі ережелерді орындањыз:

-                      кљкљніс пен жеміс-жидекті љсіргенде синтетикалыќ пестицид ќолданбањыз; жерді органикалыќ љњдеу ѕдістерімен таныс ьолыњыз. АЌШ-та органикалыќ жер љњдеудіњ ђзаќ мерзімдік љнімділігі мен синтетикалыќ пестицид ќолданылатын жер љњдеуді ќолданылатын зерттеулер жџргізілген. Нѕтижесінде екеуініњ љнімділік дѕрежесі бірдей болѓан;

-                      ќђрамында пестициді бар суды пайдаланбањыз. Оны айыру ѕдісімен тазалањыз;

-                      пестицидтерді кљбінесе џй жѕндіктерін жоюда пайдаланады. Шыбын-шіркей, ќђрт-ќђмырсќаны жуынды, тамаќ ќалдыќтары тартатыны белгілі. Сондыќтан џйіњізде, ѕсіресе ас бљлмесінде тазалыќ саќтау аса мањызды. Азыќ-тџлік саќталатын орындарды ас содасын, сабын жѕне суды пайдалана отырып мђќият тазалау керек. Тамаќтыњ бетін ашыќ кџйінде ќалдырмањыз.  

Жану љнімдері.

Ќазаќстан ќалаларында ењ кљп таралѓан ластаѓыштар ќатарына келесі жану љнімдері кіреді:

-                      темекі тџтінініњ ќђрамындаѓы заттар;

-                      кљміртегі монототыѓы – газ плиталарыныњ нашар желдетілуі, сонымен ќатар ауаныњ автокљліктерден шыѓатын газдармен ластануы;

-                      автокљлік ќозѓаѓыштарындаѓы жану љнімдерініњ ќатты бљлшектерінде , ќалдыќтарды љртеу пештерінде, орталыќ жылу жџйелеріндегі заттар.

Џйдегі темекі тџтіні денсаулыќќа зиян. Тџтінмен шылым шекпейтіндер тыныс алуы организмге айтарлыќтай зиян келтіретіні белгілі. Оныњ ќђрамында ауыр металдар, ќатты бљлшектер, кљміртегі монототыѓы, кљміртегі ќостотыѓы жѕне т.б. ќосалќы жану љнімдері болады. Сондыќтан темекі шегетіндермен бірге љмір сџретін адамдар темекі шегушімен бірдей дѕрежеде љз денсаулыѓына ќауіп тљндіреді. Темекі шегетін ата-аналар темекі тџтінініњ балаларѓа, ѕсіресе ѕлі туылмаѓан іштегі бала џшін љте ќауіпті екенін тџсінуі ќажет. Темекініњ ѕсерінен болашаќ ђрпаѓыњызды саќтау маќсатында барлыќ шараларды ќолдану ќажет.

Темекі наркотик секілді миллиондаѓан адамдардыњ кџнделікті љмірінен орын алѓан. Ќалыптасќан жаѓдайды љзгерту џшін ондаѓан жылдыќ тыњѓылыќты тџсіндіру жђмыстарын жџргізу керек. Америкада адамдардыњ санасыныњ љсуі љз жемісін беріде, ал бђл љз кезекінде 25 жыл бойы темекініњ зияны туралы білімніњ жинаќталуы нѕтижесінде болып отыр. Жаќын арада Францияда барлыќ ќоѓамдыќ жерлерде темекі шегуге тыйым салынды. Алайда темекі шегудіњ ќысќаруы темекі шыѓарумен айналысатын компаниялардыњ жања љтім рыногын Латын Америкасы, Ќытай, Ресей, Ќазаќстан жѕне т.б. елдерінде ашуына ыќпал етті.

Темекі тџтінініњ ѕсерінен ќорѓанудыњ ењ дђрыс тѕсілі – темекі шегуді тастау немесе темекі шегушілер ортасынан алыс жџру. Біраќ љзіњіз немесе жанђя мџшелерініњ біреуі темекі шегетін болса жаѓдайды ќиындатады. Мынадай ќарапайым тѕсілдердіњ кљмегімен темекініњ зиянын тљмендетуге болады:

-                      егер сіз темекі шегетін болсањыз, пѕтерде, жђмыс орнында темекі шекпеуге тырысыњыз. Темекіні балконѓа шыѓып шегіњіз, бђныњ љзі ќоршаѓан адамдарды айтарлыќтай ќауіпсіздендіреді;

-                      егер сіз темекі шекпесењіз, жђмыс орныњыздыњ мањында оны шегуге тыйым салыњыз. Џйіњізде де осы тѕсілді ђстаныњыз;

-                      ќандай жаѓдайда болмасын, балалардыњ жанында темекі шегуді болдырмањыз.

Таѓы басќа айтарлыќтай ќауіптіњ бірі – сіздіњ џйіњіздегі ауаныњ плита, пеш немесе камин орнатылѓан бљлмелердіњ нашар желдетілуінен ластануы. Ѕдетте асхана плиталары џшін табиѓи газ ќолданылады. Оныњ жану барысында оттегі кљп жђмсалады жѕне ластаѓыз заттар бљлінеді.

Газ плитасы орнатылѓан жердіњ желдетілуін ќамтамасыз ету љте мањызды. Егер сіздіњ џйіњізде ауа тарту ќђрылѓысы болмаса, онда газ плитасы ќосылып тђрѓанда терезені шамалы ашыќ тџрде ђстау керек. Бђл нѕрсе кљмір немесе аѓаш отынмен жанатын пештерге де ќатысты.

Егер џйіњізде желдету ќђбыры болса,оныњ ашыќ жѕне таза болуын ќадаѓалањыз. Бђл ќђбырларѓа орнатылѓан сџзгіштер біртіндеп майлармен жѕне ќоќыстармен бітеледі. Сџзгіштерді уаќтылы тексеріп, оларды сабынды сумен жуып тђрыњыз.

Ќазаќстан ќалаларыныњ барлыѓында дерлік орын алѓан мѕселе – ортаныќ жылу жџйесі жѕне ќоќыс љртегіш зауыттардыњ, автокљліктердіњ кесірінен ауаныњ газдар жѕне ќатты бљлшектермен ластануы.

Автокљліктер индустриясын толыѓымен жетілдіру жѕне ќайта ђйымдастыру. Отын шыѓару жѕне моторларды анаѓђрлым тиімді электр ќозѓаѓыштармен ауыстыру. Орталыќ ыстыќ сумен жабдыќтау да аса тиімсіз. Сондыќтан жергілікті жылыту жылыту жџйелерін ендірген жљн. Практика жџзінде пайдаланып жџрген ќалдыќ љртеу ісі ескірген жѕне ол ќоршаѓан ортаны айтарлыќтай ластауда. Бђл жаѓдайдан биологиялыќ ыдырауѓа жѕне ќайта љњделуге жарамды тђтыну љнімініњ жањартылѓан жџйесі ќђтќаруы мџмкін.

Мђндай тџбірлі љзгерістер ђзаќ уаќытќа љкімет пен љнеркѕсіптіњ бірігіп жђмыс істеуін талап етеді.

Љзіњіздіњ бџгінгі кџнгі ќауіпсіздігіњізді ќамтамасыз ету џшін бірнеше ќарапайым кењестер ђсынамыз:

-                      љкінішке орай, кљптеген тђрѓын џйлер ќарќынды ќозѓалысы бар кљшелердіњ бойында орналасќан. Ал тђрѓын џй даѓдарысына байланысты кљптеген жанђялардыњ басќа жерге кљшуі аќылѓа ќонымсыз. Сондыќтан мџмкіндік болса, транспортќа толы кљше жаќќа ќараѓан пѕтеріњізді ауыстырыњыз. Уытты газдардыњ кџшті ѕсер ету дѕрежесі тљмендейді;

-                      таѓы да осы себепке байланысты ењ дђрысы ќоќыс љртегіш зауыттыњ жѕне тџтін ќђбырларыныњ тџтінініњ тікелей ѕсеріне шалдыќќан ауданнан кљшу. Жања ауданѓа кљшіп бармас бђрын, ол жерде орын алѓан желдіњ баѓытын біліп алыњыз.

-                      егер сіз ќарќынды транспорт ќозѓалысы бар кљшедегі џйде тђратын болсањыз кљп жаѓдайда аулаѓа ќараѓан терезені ашыњыз.  

Шањ-тозањ.

Шањ-тозањ ѕрдайым тыныс алу мџшелері мен шырышты ќабаттарды тітіркендіре отырып, созылмалы аллергияѓа немесе тђмау-вирус тектес ауруѓа ђќсас жаѓдайларды туындатады. Сонымен ќатар шањ-тозањ канцерогенді ќасиеттерге ие.

Ќалалардаѓы шањ-тозањ дѕрежесін тљмендететін ђзаќ мерзімді ђйымдастыру шараларын жџргізу керек.

Кењестер:

-                      пѕтердегі шањ-тозањмен кџрес жџргізіњіз. Ѕрдайым барлыќ заттардыњ бетін жђмсатылѓан сабын ерітіндісіне суланѓан шџберекпен сџртіњіз;

-                      шањсорѓышпен тазалау жђмысын жџргізген соњ шањды сџртіп алыњыз;

-                      егер сіз ќарќынды транспорт ќозѓалысы бар ауданда немесе љнеркѕсіп орындарыныњ мањында тђратын болсањыз, терезелерге дѕке тђтып жѕне оны ѕрдайым жуып тђру керек.

Пѕтердегі љрт.

Џйдегі љрттіњ кљпшілігі теледидардыњ љртенуінен шыѓады. Мђндай жаѓдай бола ќалса, теледидарды электр желісінен ажыратып, содан кейін артыќ ќабырѓасындаѓы жоѓарѓы желдеткіш сањлауы арќылы су ќђйяды. Егер оныњ жанында перде немесе басќа жылдам тђтанатын заттар болса, оттыњ басќа заттарѓа таралмауы џшін теледидарды тыѓыз кљрпемен жабу керек. Тек содан кеін ѓана суѓа немесе љрт сљндіргішке жџгірген жљн. Жарылыс кезінде шыѓатын улы тџтін аса ќауіпті. Сондыќтан отты сљндірген уаќытта дем алмай, басќаларѓа ескертіњіз, ењ дђрысы балаларды шыѓарып жіберіњіз.

Пѕтерде љрт шыќты делік, ал сіздіњ љрт сљндіргішіњіз жоќ, онда ќолда бар заттарды: тыѓыз мата (ылѓал болса тіптен жаќсы), су ќолануѓа болады. Жанып жатќан перделерді жђлып алып, аяќпен таптап не болмаса ваннаѓа салып су ќђяды. Сонымен ќатар жанып жатќан кљрпелер мен жастыќтарды сљндіргенде терезені ашпањыз. Љйткені ауаныњ жылдам аѓысы жалынды кџшейте тџседі. Тџтін толѓан џйге кірерде есікті мейлінше абайлап ашады, олай етпеген жаѓдайда лап ете ќалѓан жалын бетті шарпуы мџмкін. Электр желісіндегі љртті сљндіру немесе су шашу керек болса, алдымен электрді љшіріњіз. Пѕтердегі љртті сљнтіріп болѓан соњ міндетті тџрде ешнѕрсе быќсып жатпаѓанын тексеріњіз.

Стстистика кљрсетіп отырѓанындай, љрт кезінде адамдар негізінен жалыннан емес, тџтінмен дем алѓаннан љледі екен. Кейде синтетикалыќ жанѓан љнімніњ азѓана тџтінін жђту, адамныњ улануына жѕне есінен тануына ѕкеледі. Тџтінніњ ќђрамында кљміртегі оксиді, тітіркендіршіш жѕне жанудыњ уытты љнімдері, цианды жѕне хлорлы сутегі, кейде фосгкн де болады. Ал саќтану мџмкін болмаса, жанып жатќан бљлменіњ, пѕтердіњ есіктерін жауып, тез арада кетуге тырысыњыз (оттегісіз ортада жалын ѕлсірейді, кейде сљніп те ќалады).

Пѕтерден онда ешкімніњ жоќтыѓына кљз жеткізгенде ѓана шыѓу керек. Ѕсіресе балаларды ќадаѓалањыз. Џрейі ђшќан балалар ѕдетте шкафтыњ ішіне, кереуеттіњ, шкафтыњ астына тыѓылып, шаќырѓан дауысќа жауап бермейтінін есте ђстаѓан жљн. Мынаны естен шыѓармањыз, љз џйіњіз болса да, тџтінге толѓан пѕтерде адасып ќалуыњыз ыќтимал. Суланѓан шџберек арќылы дем алыњыз. Џйіњізде респиратор немесе противогаз болса, міндетті тџрде ќолданыњыз. Пѕтердегі оттегі мљлшерініњ тез азаюынан кейде противогазда болсањыз да басыњыз айналып ќђлап ќалуыњыз мџмкін.

Тџтінге толѓан коридорларда тљрттаѓандап, ењбектењіз, тљменде тџтін аздау болады. Артыњыздан есіктерді жауып жџруді ђмытпањыз. Іштегі адамдарды іздеуге барарда беліњізге арќан байлањыз, бір адам сізді сыртта саќтандыруы тиіс. Егер зардап шегуші љз бетімен ќозѓала алмаса, оѓан шыѓуѓа кљмектесіњіз. Оныњ џстіне кљрпе, жайма, плащ жѕне таѓы басќа заттарды жабу керек. Егер сіздіњ кљз алдыњызда біреудіњ киімі жана бастаса, оны ќашыртпай, џстіне сулы шџберек жауып, аса ќажет жаѓдайда аяѓынан шалып ќђлатып, жерге аунатыњыз. Киімді љртсљндіргішпен сљндіруге болмайды. Љйткені адам химиялыќ заќым алуы мџмкін.

Тезарада "01" ќызметіне телефон шалып, љрт сљндірушілерді шаќыру керек.

Љрт тілсіз жау. Љртке байланысты жиі кездесетін љлім себептерініњ бірі – адамныњ мас кџйінде темекі шегіп, ђйыќтап ќалуы. Ѕдетте жастыќтыњ жартысы немесе кљрпеніњ бђрышы жанады, бђл уаќытта адам љліп ќалѓан болуы мџмкін. Кейде мынадай жаѓдайлар да кездеседі, жанђя басы тџнге ќарай ас бљлмеде темекі шегіп, оны љшірместен ќоќыс салатын пластмасса шелекке лаќтыра салады. Ол быќсып жанып, бір саѓат љткен соњ бџкіл жанђя мџшелері ђйќыда жатып, љліп кетеді.

Егер љрт кљршілерден шыќса, болѓан жаѓдайды білу џшін пѕтерден шыѓысымен, артыњыздан есікті жабыњыз. Ѕйтпегенде пѕтеріњіз подъезд тџтініне тџтіндік болып, кейін ол џйге ремонт жасамай тђра алмайтын дѕрежеге жеткізесіз. Егер тыныс алуыњыз ќиындай бастаса, тљменге тџсудіњ ќажеті жоќ. Тез арада "01"-ге телефон шалып, љз мекен жайыњызды айтыњыз. Љрт сљндіруші келгенше пѕтердіњ есігін іштен ныѓыздап жауып, сањлауларды сулы шџберектермен бітењіз. Барлыќ желдеткіш тесіктерін бітеп, барлыќ есіктерді жауып, балконѓа шыѓыњыз.

Балконда жанѓыш заттар саќтамањыз – бір пѕтерден шыѓатын тік љрттер бірнеше ќабаттарѓа жететіні белгілі.

Тек љз пѕтеріњіздіњ ќауіпсіздігін ќадаѓалап ќоймай, бџкіл џйді, ауланы баќылањыз. Шатыр асты тљлелеріне кездейсоќ адамдар кіріп кетпеуі џшін есіктерін ќђлыптап ќою ќажет. Тђрѓын џйдегі ѕртџрлі шаруашылыќ жђмыстары (жертљледегі шеберхана, дѕнекерлеу ќђралын пайдалану) ќауіпті. Сондыќтан олар аќауланѓанда љрт баќылау инспекторларын шаќырыњыз.

Барлыќ адамдар љрт, медицина ќызметініњ телефон номерін білгені жљн. Љрт кезіндегі ѕртџрлі жаѓдайда ќандай іс-ќимыл жасау керектігін, љрт сљндіргішті ќалай пайдалануды, дене кџйгенде алѓашќы медициналыќ кљмек кљрсетуді білген дђрыс.  

Электр тогы.

Тђрмыстыќ электр техникаларын пайдалану љте ыњѓайлы. Біраќ оларды орнатќанда жѕне пайдаланѓанда ќауіпсіздік ережелері саќталмаса баќытсыздыќќа ђшыратады.

Электр энергиясыныњ зђлымдыќ ерекшелігі – ол кљзге кљрінбейді, ѕрі иісі мен тџсі жоќ. Электр тогы кџтпеген кезде, адам электр тогы љтетін тізбекке жанасќан мезетте заќымдайды. Электр тогымен заќымдалмау џшін келесі ќауіпсіздік ережелерін есте ђстањыз:

-                      техникалыќ ќорѓау ќђралдарында айќас тђйыќталуларды болдырмас џшін пѕтердегі электр жџйелері ѕрќашан жљнделген болуы тиіс; электр "жучоктарын" пайдаланбањыз; заќымдалѓан розеткаларды, сљндіргіштерді, лампалыќ патрондарды, ќђралдар мен шыраќтарды токка ќосулы тђрѓанда ауыстыруѓа, жљндеуге болмайды; бђл жђмыстар ќђралдардыњ ажыратќыш тђтќалары тоќтан ажыратылѓан жаѓдайда ѓана атќарылады.

-                      Электр ќђралдарын желіге ќосу тѕртібін міндетті тџрде саќтањыз. Бірінші электр сымы ќђралѓа ќосылады, содан кеін ѓана желіге жалѓанады; ќђралды љшіру осыѓан кері тѕртіпте жџреді;

-                      Аќаулы электр ќђрылѓыларын, электр штепсель айырыныњ орнына жалањаш сымдардыњ ђштарын, сонымен бірге ќолдан істелген электр ќђрылѓыларын пайдаланбањыз.

Біріншілей кљмек кљрсету ѕдістері – тез арада адамды ток ѕсерінен ажырату. 1000 В дейін кернеуден ажырату џшін кебу таяќты, таќтайды жѕне т.б. кебу заттарды пайдалану керек. Ток ѕсерінен ажыратылѓаннан кейін мынадай дѕрігерге дейінгі кљмек кљрсетілуі ќажет:

-                      егер заќымдалушы есін жоѓалтпаса, онда оны тљсенішке ыњѓайлы жатќызып, џстін киіммен жауып, дѕрігер келгенше џзбей тынысы мен тамырыныњ соѓысын ќадаѓалап, тыныштыќта ђстау ќажет;

-                      егер тђраќы тамыр соѓысы мен тыныс алуы саќталып, біраќ адам есінен танса, оны тљсенішке тџзу жѕне ыњѓайлы жатќызып, белдігі мен киімін аѓытып таза ауа келуі мен толыќ тыныштыѓын ќамтамасыз ету, сондай-аќ мџсѕтір спиртін иіскету керек.

-                      Егер заќым алушыныњ демалысы нашарласа, онда оѓан жџрекке жанама уќалау мен жасанды дем беру жђмыстары атќарылады.  

Газ плиталары жѕне тђрмыстыќ газ.

Газ плиталарын ќоректендіру џшін тђрмыстыќ газдыњ екі тџрі ќолданылады: метан (ќалалыќ магистраль газы) жѕне сђйытылѓан мђнай газы (баллондарда). Газ ќђрылѓысын пайдаланудыњ ережелері саќталмаѓан жаѓдайда газбен немесе толыќ жанбаѓан љнімдермен улену, љрт пен жарылыс ќаупі туады. Улануды болдырмас џшін мањызды мына ережелерді саќтаѓан жљн:

-                      газ шџмегін барынша ашпањыз: газдыњ тым кџшті аѓынында жанарѓыдан жалын џзілуі мџмкін. Ал бђл есесіне жану аймаѓыныњ температурасыныњ тљмендеуіне жѕне џлкен мљлшерде ауаѓа кљміртегі оксидініњ бљлінуіне ѕкеледі;

-                      газ плитасыныњ дђрыс жђмыс істеп тђрѓанын ќадаѓалањыз: егер жану кезінде жалынныњ тџсі сары болса, плитаныњ аќауын тексеретін маман шаќыртыњыз. Бђл істі кейінге ќалдыруѓа болмайды, љйткені жанарѓы жђмысыныњ нашарлыѓында ауаѓа газдыњ жанѓан љнімдерініњ шыѓуы кљбейеді;

-                      егер плитаныњ екі конфоркасы жђмыс істеп тђрса, духовканы ќоспањыз;

-                      газ плиталарын ќараусыз ќалдырмањыз; ќайнап жатќан сђйыќтыќтарды ќадаѓалањыз, љйткені олар ѕбден ќайнаѓан соњ шашырап, тљгіліп отты сљндіреді. Соныњ салдарынан газ шыѓады;

-                      газ плитасы екі саѓат бойы жђмыс істеген соњ сљндірілуі тиіс. Џзілісте ас бљлмесін желдетіп алѓан жљн;

-                      газ шыќќан жаѓдайда бљлме желдетіледі; жарылыс ќаупін тудырмас џшін, бђл жерде темекі шегуге, сіріњке жаѓуѓа, электр жабдыќтарын ќосуѓа мџлдем болмайды.

Улану жаѓдайында газды љшіріп, терезені, есікті ашып, заќымдалушыны далаѓа алып шыѓу керек. Оныњ киімініњ кеуде тђсын шешіп, басына мђздай суѓа малынѓан шџберек, ал аяѓына грелка ќойып, бетіне су шашып, мџсѕтір спиртін иіскетеді. Ыстыќ шѕй, кофе ішкізген дђрыс. Уланудыњ ауыр тџрінде жасанды дем беру жѕне жџрекке массаж жасау ќажет.

Тђрмыстыќ газды пайдалануда љзге де ќауіптіњ бірі – оныњ шыѓуынан туатын жарылыс. Ол адамныњ ђмытшаќтыѓыныњ кесірінен немесе газ жабдыѓы аќаулыѓы салдарынан болады. Баллондаѓы газ конструкцияларыныњ дђрыс істемеуінен немесе љрт шыќќан кезде жарылыс болуы мџмкін. Егер газ баллонныњ тиекті вентилінде жалын тілдері кљрінсе, оны љшірмей тђрып, отты сљндіріп алыњыз. Ол џшін ењ дђрысы суланѓан шџберекті ќолдану керек. Газды жандыратын жалын барда, баллон жарылмайды. Љртті сљндірген соњ вентильді мђќият жабу ќажет. Мђны ертерек істењіз, от баллон ішіне сорылып, жарылыс шыѓады.  

Тђрмыстаѓы ќауіпті заттар. Џйдегі ауаны ластаушылар.

Тђрѓыын џйлердегі ауаны ластаушылардыњ болуы экстремальды жаѓдайларѓа жатпайды. Алайда, бђл да тіршілікке ќауіпті фактор. Џйдегі ауаны негізгі ластаѓыштарѓа формальдегид, асбест, жанѓан љнімдер, аэрозольдер, бояу еріткіштер, темекі тџтіні, шањ-тозањ кіреді.  

Тђрмыстыќ химия препараттары.

Ѕрине, бір жаѓынан алѓанда тђрмыстыќ химия препараттары џй ењбегін жењілдетеді. Біраќ оларды пайдалауда саќтыќ ережелерін ђмытпаѓан жљн. Оларѓа:

-                      косметикалыќ заттар (лосьен, одеколон, шашты ќалыпќа келтірушілер). Олардыњ ќђрамына орталыќ жџйке жџйесіне ѕсер ететін тџрлі спирттер кіреді;

-                      инсектицидтер (зиянды жѕндіктермен кџресетін ќђралдар) – хлорофос, карбофос, дихлофос, "Прима", "Антимоль". Улану жаѓдайында заќымдалушы есінен танады, сіњірі тартылады, жџректіњ соѓуы ѕлсірейді, кџре тамырдыњ ќысымы тљмендейді, демі тоќтауы мџмкін. Интоксикациялыќ улану белгілеріне бас айналу, жџрек айну, ќђсу, кљздіњ кљруініњ нашарлауы, психикалыќ ќозу тѕн.

-                      Репелленттер (шыбын-шіркейлерге ќарсы препараттар). Бђл заттардыњ адам организміне тџсуі ауыр асќыну салдарына ѕкеледі. љйткені репеллент ќђрамына кіретін диметилфталат организмде метил спиртіне айналып, біршама уаќыт љткен соњ бірќатар уытты љнімдерге (ќђмырсќа ќышќылы, формальдегид) ыдырайды. Адам есінен танады, тыныс алу мџшелерініњ ќызметі бђзылады, кљз жџйкесі заќымдалып, соќыр болып ќалу ќаупі тууы мџмкін.

-                      Ќышќылдар мен сілтілер (80%-тік сірке ќышќылы, тђз, карбол ќышќылдары ерітінділері). Кџйдіргіш сілтілердіњ ењ ќауіптілері каустикалыќ сода, мџсѕтір спирті, кџйдіргіш калий.

Тџрлі тђрмыстыќ химия препараттарын пайдаланѓанда саќталатын негізгі ережелер мыналар:

-                      барлыќ тђрмыстыќ химия заттары тамаќ љнімдерінен, дѕрі-дѕрмектерден алысыраќ, жекеленген тџрде саќталуы тиіс. Оныњ міндетті тџрде этикеткасы болуы шарт;

-                      Берілген нђсќауларѓа сџйену керек;

-                      Тамаќ љнімдерін тђрмыстыќ химия препараттарынан босаѓан ыдыстарда (ќаншалыќты мђќият жуылѓанына ќарамай) саќтауѓа болмайды.

-                      Тђрѓын жѕне ас бљлмелерін инсектицидтермен љњдегенде ыдыс-аяќ, тамаќ љнімдерініњ бетін жауып ќою керек. Балаларды, ќарт кісілерді уаќытша пѕтерден кетуін сђрану. Инсектицидтермен жђмыс істеушілер ауыз бен мђрынды тљрт ќабатталѓан дѕке тањѓышпен байлап, кљзге кљзілдірік кию арќылы ќорѓанады. Инсектицидтер ќолданылѓаннан кейін бљлме іші бірнеше саѓат желдетіледі. Инсектицидтерді тџнге ќарай адамдар ђйќтайтын бљлмелерде ќолдануѓа џзілді-кесілді тыйым салынады.

Тђрмыстыќ химия препараттарымен уланѓанда кљрсетілетін алѓашќы медициналыќ кљмек. Уланудыњ ќай тџрінде болмасын "Жедел жѕрдем" шаќыру ќажет.

-                      ќышќылдар жѕне сілтілермен уланѓанда шђѓыл тџрде кљмек кљрсетіледі. Заќымдалушыныњ асќазанын љз бетіњізбен шаюѓа џзілді-кесілді тыйым салынады. Бђлайша жасалѓан процедура тек ќђсуды, кљмейдіњ ісінуін туындатып, тыныс жолдарына ќышќылдар мен сілтілердіњ тџсуін кџшейтеді. Мђндай аурулардыњ асќазанын арнайы зондтыњ кљмегімен шаяды. Ќышќылдар мен сілтілердіњ ауыздыњ сілекей ќабатын жѕне љњешті ќайталама кџйдіретін ѕсерін болдырмас џшін, заќымдалушыѓа 2-3 стакан су ішкізу ќажет (бђдан артыќ беруге болмайды);

-                      ќандай жаѓдайда да улы сђйыќтыќтарды "бейтараптауѓа" тырыспау керек. Мѕселен, ќышќылмен уланѓанда ѕлсіз сілті беруге жѕне керісінше істеуге болмайды. Баќылаулар кљрсетіп отырѓандай, бђл заттар бір-бірімен ѕрекеттескенде кљп мљлшердегі кљмірќышќыл газы пайда болады. Мђныњ салдарынан асќазан созылып, ауру мен ќан аѓу кџшейеді;

-                      теріге, кљздіњ шырышты ќабатына, ерінге тџскен ќышќыл немесе сілтіні кљп мљлшердегі сумен жуып тастау керек (1-2 л, дђрысы сорѓалаѓан сумен жуу);

-                      косметикалыќ заттармен, инсектицидтермен, даќ кетіргіштермен, анилин бояѓыштармен уланѓанда "жедел жѕрдем" келгенше, заќымдалушыны (есінен танбаѓан жаѓдайда) ќђстыру ќажет. Ол џшін заќымдалушыѓа 2-3 стакан тђзды су ішкізіп, екі саусаќты таза матамен орап, тілдіњ тамырын басады;

-                      егер заќымдалушы есінен танѓан жаѓдайда, оныњ басын бір жаѓына ќарата жатќызады. Бђл асќазан ішіндегілерініњ тыныс жолдарына тџсуін болдырмайды. Тіл, сіњір тартылѓанда, жаќ ќарысып, дђрыс демалуына кедергі келтірсе, заќымдалушыныњ басын жѕйлап шалќайту керек. Мђрнымен дем алуы џшін оныњ тљменгі жаќ ќуысын ілгері жѕне жоѓары тартады.  

Тамаќтанудыњ ќауіпсіздігі.

Адам организмін кљптеген заттар ќђрайды. Олар организмге тамаќ љнімдері арќылы келеді. Екі апта бойы тамаќ ішпеген адамныњ љлетіні белгілі, ал ќђнарсыз тамаќтанатын болса, азып ѕлсірейді.

Ќоректік заттардыњ адам организміне ќажеттілігін ќанаѓаттандыру џшін жеткілікті мљлшердегі ѕртџрлі тамаќ рационы балансталѓан ќоректену деп аталады. Микроорганизмдермен залалданѓан тамаќ љнімдері ќоректену интоксикациясын (улануын) тудыруы мџмкін. Микроорганизмдердіњ аса кљп мљлшерде кљбеюі нѕтижесінде асќа пайдаланѓанѓа дейін тамаќ љнімдерінде токсиндер пайда болады.

Тамаќ љнімдерінде неѓђрлым жиі кездесетін кейбір микроорганизмдер мен токсиндерді ќарастырайыќ:

1)       ботулизм – анаэробты (оттегісіз) ортада 10-400С температурада љмір сџреді. Ауру ќоздырѓыштары кљбінесе шикі тауыќ пен балыќты залалдайды. Олардыњ споралары жылу ѕсеріне аса тљзімділігімен ерекшеленеді. Уланудыњ екі клиникалыќ тџрі болады:

а) ауыр тџрі – жасырын мерзімі 12-36 саѓат, белгілері: дауыстыњ ќарлыѓуы, бас ауруы, жџрек айнып, ќђсу, ауыз ќуысыныњ ќђрѓауы, кљздіњ бђлдырауы;

б) жењіл тџрі – жасырын мерзімі бірнеше тѕулік, жењіл белгілері байќалады.

Емдеу – улылыќќа ќарсы егулер ќолдануѓа негізделген. Диагноз неѓђлым тез ќойылса, соѓђрлым залалданудыњ ауыр жаѓдайларын емдеу оњайѓа тџседі.

2)       стафилаккок энтеротоксиндері (мысалы, стафилаккок маститімен ауыратын сиырдыњ сџтінде). ботулизм

3)       ќоректік микотоксиндер – сањрауќђлаќтардыњ љнімі (мысалы, В1 адолотоксині, белгілі гепатоканцерогенді заттардыњ ішіндегі аса кџшті ѕсер ететіндердіњ біреуі).

4)       патогенді бактериялар.

Анаѓђрлым таралѓан, жаппай ќоректену инфекциялары мен интоксикацияларына стафилаккок энтеротоксині; жаппай ботулизм жаѓдайлары анда-санда кездеседі.

Тамаќтану ќауіпсіздігі жљніндегі бірќатар ђсыныстар:

-                      тамаќќа кљгерген азыќты пайдаланбањыз. Азыќ-тџліктіњ кљгеруі токсиндер бљлетінін естен шыѓармањыз (афлотоксиндер, охратоксиндер жѕне т.б.), олар кљзге кљрінбей азыќтыњ ішіне енеді;

-                      афлотоксиндер температураѓа аса тљзімді жѕне кџн сѕулесі, ультракџлгін сѕулелер ѕсерінен жойылады;

-                      афлотоксиндер жер жањѓаќта, ќатты ќабыѓы бар жањѓаќтарда, абрикос сџйектерінде болады. Олар кљзге кљрінбей кљгеріп, иісі білінбей љмір сџруі мџмкін;

-                      азыќ-тџлікті дђрыс саќтамау уытты заттардыњ пайда болуына ѕкеледі. Осылайша жеміс сџйектеріне негізделген спирт тђнбаларын ђзаќ уаќыт саќтаѓанда ерітіндіге кџшті у – кљгерткіш ќышќылы љтеді;

-                      картопты жарыќ жерде саќтаса, оныњ љсінділері шыѓып солонин п/б. Ол картопќа жасыл љњ береді. Солонинмен улануда адам љлмейді, біраќ оны болдырмаѓан жљн. Жасыл тџсті картопты тазалай отырып, "кљзшелерін" алып тастау керек;

-                      тамаќ љнімдерін орауѓа ќаѓаз, газет, журнал, ќораптарды пайдаланбањыз. Олардыњ ќђрамында кљп мљлшерде ќорѓасын жѕне кадмий болуы мџмкін;

-                      шойын сковородкасын пайдаланѓанда тамаќ љнімдері темірді аз жђтатынын естен шыѓармањыз;

-                      мыс пен ќорѓасынныњ тамаќ љнімдерімен экстракциялану дѕрежесі ыдыс-аяќтыњ тозу дѕрежесіне байланысты;

-                      консерві банкасын ашќаннан кейін жѕне оны бљлме температурасында саќтаѓанда ќалайыныњ мљлшері жоѓарылап, ќалайыланѓан ќањылтырдан тамаќќа љтеді;

-                      консерві банкасынан тамаќќа љтетін ќалайы нитратыныњ болуынан ќалайыныњ уыттылыѓы жоѓарылайды;

-                      азыќтанѓанда тамаќ талшыќтарын кљбірек пайдаланыњыз (олардыњ шыѓу кљздеріне нан, жеміс-жидектер, кљкљніс жатады). Олар организмнен зиянды зат алмасу љнімдерініњ, ауыр металл тђздарыныњ шыѓуына кљмектеседі.  

Тамаќпен уланѓанда љз бетімен емделу ќауіпті!

Тамаќпен уланудыњ кейбір белгілері – іш ауруы, ќђсу, ішек жђмысыныњ бђзылуы – басќа аурулардыњ белгілеріне ђќсас болады (мысалы, гастрит немесе холцистит). Немесе кейбір азыќ љнімдеріне аллергиясы бар жѕне басќа да азыќ-тџліктіњ тікелей уытты ѕсеріне байланыссыз себептеріне ђќсас. Сондыќтан кейде љз бетімен емделу денсаулыќќа зиян келтіруі мџмкін. Мѕселен, тамаќпен уланѓанда неѓђрлым жиі ќолданылатын ѕдіс асќазанды шаю миокард инфарктісіне жаќпайды. Бђл да љз кезегінде адамныњ ќђсу белгілерімен жџреді. Соќыр ішекте іш ауырады, асќазанды шаю мен грелка ќою жаќпайды. Міне, сондыќтан да, ішек жђмысы бђзылуыныњ алѓашќы белгілерінде дѕрігерге кљріну керек. Ѕрине, бђзылу себебі аныќ белгілі болса, дѕрігер келгенше кейбір шаралардыжџргізу керек. Бірінші кезекте асќазанды ѕлсіз марганец ерітіндісі кљмегімен тазалайды.  

Транспорттаѓы ќауіпсіздік. Ќоѓамдыќ транспорт.

Тђйыќталѓан кењістікте топ адамныњ џлкен жылдамдыќта ќозѓалуы ѕрќашан жоѓары ќауіп-ќатер жаѓдайын білдіреді. Ќоѓамдыќ транспортта мынадай ережелерді саќтањыз:

-                      тѕуліктіњ ќарањѓы уаќытында бос аялдамада ќалмањыз. Автобус немесе трамвайды жаќсы жарыќталѓан жерде, басќа адамдардыњ жанында кџтіњіз;

-                      автокљлік жаќындаѓанда шыдамсыз топтыњ алдыњѓы ќатарына шыѓуѓа тырыспањыз, дљњгелек астына тџсіп ќалуыњыз мџмкін;

-                      егер рейсті автобус џлкен уаќыт аралыѓында жџретін болса, аялдамада ђзаќ тђрып ќалмас џшін, автобустыњ жџру кестесін жаттап алыњыз;

-                      ќозѓалыс кезінде ђйыќтамањыз, ђйыќтап ќалып, тџсетін аялдамањыздан љтіп кетуіњіз немесе автобус кенет тежелгенде, маневр жасаѓанда жараќат алып ќалу ќаупі туады;

-                      љз дџниелеріњізге ќарап отырыњыз. Еденде сљмке немесе чемоданыњыз тђрса, терезеден далаѓа ќараѓыштай бермењіз. Ењ дђрысы заттарыњызды алдыњызѓа алып отырыњыз. Ал егер тђрып тђрѓан болсањыз, сљмкењізді ќабырѓаѓа сџйеп тђрыњыз. Ќоѓамдыќ транспортта ќалта ђрлыќшылары емін-еркін жџретінін естен шыѓармањыз;

-                      егер мџмкіндігіњіз болса, жол билеттерін ќолданыњыз;

-                      бос автобус, троллейбустар, метроларѓа мінбењіз. Ал егер бѕрібір автобуспен кеш жџру керек болса, жџргізушіге жаќын орынѓа отырыњыз.  

Салонда љрт шыќса не істеу керек.

Біріншіден, љрт туралы жџргізушіге хабар беріњіз. Екіншіден авариялыќ нџкте арќылы ашылатын есікті ашыњыз. Есікті аша алмадыњыз делік. Салонныњ іші тџтінге тола бастаса, жанындаѓы терезені сындырыњыз (тђтќадан мыќтап ђстап, екі аяќпен терезеніњ бђрышын ђру). Немесе оларды авариялыќ шыѓу нђсќаулары (инструкциясы) бойынша ашыњыз (мысалы, арнайы орнатылѓан жіп арќылы). Џшіншіден, мџмкін болѓанша, салондаѓы љрт сљндіргішпен љртті сљндіріњіз. Немесе џстіњіздегі сырт киімді жану ошаѓына жабыњыз.

Кез-келген љрт жаѓдайындаѓыдай, ќоѓамдыќ транспортта да дџрбелењ басталады. Адамдардыњ џрейін басуѓа тырысыњыз. Балалар мен мџгедектерге кљмектесіњіз. Есік алдында топырламањыздар. Терезені сындырыњыз. Тџтіннен ауыз бен мђрынды орамал, шарф, ќолдыњ жењімен, кџртешеніњ етегімен ќорѓањыз. Мђндай љрт кезінде бірінші ќауіп – пластикадан шыѓатын улы газдар. Кей кезде бђл газдан бір-екі дем алудан-аќ адам есінен танады.  

Темір жол транспортындаѓы ќауіпсіздік.

Статистика кљрсетіп отырѓандай, поезбен жџру ђшаќпен ђшќанѓа ќараѓанда 3 есе, автокљлікпен жџруге ќараѓанда 10 есе ќауіпсіз.

Ќауіпсіздік тђрѓысынан ќараѓанда поездаѓы ењ жаќсы орындар: орталыќ вагондарда, авариялыќ шыѓу терезесі бар купеде немесе тамбурѓа жаќын орналасќандар, тљменгі ќабаттардаѓы, поездыњ ќозѓалыс жџрісіне артќарап отыратын орындар жатады.

Поездар соќтыѓысу барысында бірінші кезекте бас (алдыњѓы) вагондар зиян шегеді. Олардыњ ќирауына инерцияныњ негізгі кџші кетеді. Поезд рельстерден ауытќып кеткен жаѓдайда, орталыќ вагондар дљњгелектерден ауытќымай тђрып ќалады. Ал бђл уаќытта артќы вагондар аударылады жѕне жђлынады. Сондыќтан да ѕдетте жђмсаќ орынды вагондарды (тек ресторанныњ орналасуына байланысты ѓана емес), поезд орталыѓына ќояды.

Авария кезінде жолаушылардыњ заќымданбау мџмкіншілігі кљбінесе олардыњ наќты іс-ќимылдарына байланысты. Апат немесе шђѓыл тежелу жаѓдайында ењ мањыздысы – бекініп ќалу, љзіњіздіњ алѓа ауысуѓа немесе жан-жаќќа ырѓуѓа ќарсы тђра білу. Ол џшін тђтќадан ђстап, аяѓыњызбен ќабырѓаѓа немесе орындыќќа тіреліп ќалу керек.

 Авария жылдам болады. Бірінші соќќыдан кейін бѕрі бітті деп ѕсте ойламањыз. Барлыѓы біткені аныќ болмайынша босамањыз. Авариядан кейін бірден уаќытты жібермей, љте батыл ќимылдау ќажет. Мундайда љрт шыѓу ыќтималдыѓы жоѓарылайды. Жаѓдайды баѓдарлай отырып, вагоннан тез арада шыѓыњыз. Мѕселен, вагон рельсте тђрып ќалып, біраќ тџтінніњ иісі шыѓа бастаса, коридорда басќа басќа жолаушылар топырлап жатса, авариялыќ шыѓу терезелерін пайдаланыњыз.

Вагондаѓы ішетін суы бар кішкентай бактыњ ќасында шамамен мынадай џлгідегі жазу болуы тиіс: "Вагон ќосымша авариялыќ шыѓу терезелерімен жабдыќталѓан. Олар 3-ші жѕне 6-шы купелерде". Вагонѓа отырысымен-аќ осы жазуларды оќып, љрт сљндіретін ќђралдардыњ ќайда орналасќанын біліп, есте саќтау керек. Ѕрбір авариялыќ есіктіњ ќасында ќысќа инструкция ілінген: "Авария жаѓдайында тђтќаныњ пломбасын алдын-ала жыртып, љзіњізге барынша тартыњыз". Терезеніњ ілгешек тђтќасын љзіњізге ќарай бассањыз, терезе рамасы тљмен тџсіп, ені 66х102 см болатын ойыќ ашылады.

Вагоннан љзіњіз отырѓан купеніњ терезесін сындыру арќылы да шыѓуѓа болады. Алайда оныњ ѕйнектері беріктеу, сондыќтан ќолда бар заттарды пайдаланып терезені сындырыњыз. Ѕйнекті сындыра отырып, оныњ сыныќтарын абайлањыз. Џрейленіп шыѓу кезінде байќамай, ауыр жараќат алып ќалуыњыз мџмкін.

Вагоннан шыѓар кезде љзіњізбен бірге тек ќђжат, аќша, киім немесе жамыѓыш ќана алып шыѓу керек.

Вагоннан љрт шыќќанда жолаушыларды кљршілес вагондарѓа, теміржолдыњ жазыќтау жаѓына эвакуациялайды.

Біздегі вагондарды ќаптайтын материал – малминит – ќиын жанѓыш саналады. Алайда ол 2000С температурада уытты газ бљледі. Одан бір-екі демалѓасын-аќ љз љміріњіз џшін кџресе алмай ќаласыз. Поездаѓы љрт кезінде, ѕсіресе, ѕрбір секунд ќымбат уаќытта жѕне бір жаѓынан кењістік шектеулі болѓандыќтан, ондаѓы температура да жылдам кљтеріледі. Тџтін болмай-аќ, бір жђтым ќызѓан ауаны жђтудыњ љзі љкпені кџйдіріп, естен тандырады.

Сыртќа шыќќаннан кейін, тез арада ќђтќару жђмыстарына кірісіњіз. Поезда кѕсіптенген, жаѓдайды басќара алатын адам болса, оѓан баѓынып, љзіњіздіњ іс-ќимылдарыњыз туралы келісіњіз.

Љз ќауіпсіздігіњіз жайлы ђмыта кљрмењіз. Кљрші жолда ќарсы поезд жџріп келе жатуы мџмкін.

Товар поездымен соќтыѓысќандаѓы авария кезінде цистерналардан тљгілген сђйыќтыќ – бензин немесе ќышќыл болуы мџмкін. Сђйыќ отын тљгілсе, ќауіпсіз ќашыќтыќќа бару ќажет. Љйткені мђндай жаѓдайда љрт шыѓады жѕне кљлемді жарылыс болуы мџмкін.

Ірі апаттар ѕдетте сырты жаѓдайлардыњ кінѕсінен болады. Біраќ кейде экстремальді жаѓдайлар жолаушылардыњ љздерінен де бастау алады.

Бірнеше профилактикалыќ ережелер:

-                      поездыњ ќозѓалысы кезінде сыртќы есіктерді ашпањыз;

-                      терезеден басыњызды шыѓармањыз;

-                      жџктеріњізді жоѓары жџк ќабаттарына мђќият орналастырыњыз;

-                      стоп кранѓа аса ќажеттілік тумайынша тиіспењіз;

-                      темекіні тек белгіленген жерде ѓана шегіњіз;

-                      љзіњізбен бірген жанѓыш жѕне жарылѓыш заттарды алып жџрмењіз;

-                      вагонныњ электр желісіне тђрмыстыќ ќђралдарды ќоспањыз;

-                      жанѓан резинаныњ иісі шыќса немесе тџтін пайда болса, тез арада жолсерікке хабарлањыз.