2  Қоршаған ортаның жағдайын бақылау

 

Биосфераның өзгеру жағдайы табиғи жаратылыстың және антропогеннің әсерінен болатыны белгілі.

Табиғат ортасының биосфераның табиғи өзгеріп тұруын бақылау әртүрлі геофизикалық службалар айналысады-метрологиялық, гидрологиялық жерсілкіністер ионосфералық және басқалар.

Антропогендік өзгерісті және оның қоршаған ортаға байланысты тербелісін табиғи көзқараста оқу және оны көрсете білу өзекті мәселе болып саналады. Биосфераға әсер ететін ластардың эффектісін қоршаған табиғи жағдай жүйесін бақылау және анализдеу  сонымен қатар арнаулы мәлімет жүйесін ұйымдастыру керекті мәселе болды.

Бақылау жүйесін адамдардың әсер етуімен биосфераның өзгеру жағдайын Ю.А.Израэль мониторинг деп немесе қоршаған ортаның антропогендік мониторингісінің өзгеруі деп атауды ұсынды.

Мониторинг дегеніміз көпмақсатты мәлімет жүйесі. Оның негізгі мақсаттары: биосфераның жағдайын бақылап тұру, оның жағдайын болжау және бағалау, оның қоршаған ортаға антропогендік әсерін анықтау, қоршаған ортаның табиғи  жағдайын бақылау.

Антропогендік әсердің мүмкідік эффектісін және оны анықтау және одан пайда болатын шығынды, бір жағынан, ал екінші жағынан - қоршаған ортаноң жағдайсыз әрекеттеріне қарсы тұруын бағалаудемекші биосфера элементтерінің экологиялық резервтерін анықтау, әсер ету фактілерін бағалау керек және биосфераның сырттан болатын әсерден бұрынғы жағдайын анықтау.

Табиғи бейненің жағдайын бейнелеу және әсерлеу факторы бақылау мен болжау арқылы алынған мәліметі, әдейі дайындалған критери мен нормативтердің жәрдемі арқылы бағаланады. Қоршаған ортаның ластану дәрежесі сан және сапасы арқылы екіге бөлінеді. Сапасына жататыны шекті мүмкін деңгейі (Ш.М.Д.) шекті мүмкін концентрациясы (Ш.М.К.).Ш.М.К. деп зиянды заттардың мынандай концентрациясы деп түсінуге болады. Көптеген уақытта күнделікті организмге әсер еткенде ешқандай патологиялық ауытқу немесе ауру әкелмейтін және адамның биологиялық оптимумын бұзбайтын концентрациясын айтады. М.Ш.К. зиянды затын ғылымға сүйене отырып бекітіледі, мысалы ауада, лимит көрсеткіші принципін қолданады демекші ең сезімталды көрсеткішімен нормаға келтіреді - иісі, көзсезгіштік жарықтығы (сәуле) т.с.с. Ш.М.К. зиянды заттардың атмосферадағы ауада және өндіріс ішіндегі ауада болып бөлінеді. Өндіріс ішіндегі ауадағы жұмыс орнындағы Ш.М.К. еденнен 2м биіктігі кеңістік немесе жұмыс алаңы, жұмысшының тұрақты немесе уақытша жұмыс орнында алады.

 

 

  Ш.М.К. біздің еліміздің денсаулық министірінің санитарлық органы арқылы бекітіледі. Уақыт өткен сайын кей кездерде Ш.М.К. қайта ққаралып, олардың мәні (шегі) өзгеріліп отырады. Ш.М.К. мәні СССР-де бекітілген, дүние жүзілік деңгейде ең төмені болып есептелінеді. Мыс: СССР-де тәулік мәні М.Ш.К. (мг/м3) азоттың қостотығына 0,085, зиянды шаңға 0,15. Ал бұл М.Ш.К. Италияда 0,19 және 0,3 болып бекітілген. М.Ш.К. кейбір улы заттарға атмосферадағы ауада елді мекндерде № 2 кестеде көрсетілген.

Ауаның сапасын нормалау мен қатар улкен көлемде топырақтағы ластанудың мүмкіндік деңгейін нормалау үшін де іздену жұмыстары жүрлізілуде. Сол ізденудің арқасында қазірдің өзінде кейбір заттардың Ш.М.К. топырақтағы белгіленді. Топырақтағы ластанудың Ш.М.К. ең негізгі көрсеткіштері № 3-ші кестеде келтірілген. Біздің елімізде судың сапасын нормалауға негізі болып «Жер бетіндегі суларды ластаудан қырғау ережелері» (СН-245-71) жатады.

 

 

 

 

 

Кесте 2 -  Шектік мүмкіндік концентрациясы кейбір зиянды заттардың ауадағыы атмосфералық елді мекендердегі.

 

Ластаушы

Заттар

МШК, мг/м3

Ластаушы

заттар

МШК, мг/м3

Бір мезгілдік максималдық

Орта тәулік

Бір мезгілдік максималдық

Орта тәулік

Азоттың қос тотығы

0,085

0,085

Күкіртті сутегі

0,008

0,008

Аммиак

0,2

0,04

Күкіртті көміртегі

0,03

0,05

Ацетон

0,35

0,35

 

 

 

Бензол

1,5

0,8

Көмір тотығы

3,0

1,0

Дихлор этан

3,0

1,0

Фенол

0,035

0,012

Метанол

1,0

0,5

 

 

 

Нитро бензол

0,008

0,008

Фторлы қосылыстар

 

 

Сынап

-

0,0008

Фторға есептегенде

0,02

0,005

Күкірттің қос тотығы

0,5

0,05

 

 

 

Хлор 

0,1

0,03

этанол

5,0

5,0

 

 

Кесте 3 - Топырақтағы және құрғақ топырақтағы ШМК зиянды заттардың, мг/кг.

 

Заттар

МШК, мг/кг

Заттар

МШК, мг/кг

ДДТ

1,0

Карбофос

2,0

Гексахлорцикло-гексан

1,0

Хларакты

0,005

Хлорофос

0,5

Сынап

2,1

 

 

Су пайдалану түрлеріндегі негізгі айырмашылықтарды оның ішіндегі өлшемді және қалқымалы заттарды әр - түрлі түсіну (білу) иісіне, дәміне, түсіне, температурасына оттегінің ерігіштігене және т.б. Ш.М.К. белгілегенде негізгі суқолданушыларға олардың адам денсаулығына зияны тимеуін ескеру керек.

Су пайдаланудың санитарлық жағдайына және елдің денсаулығына, тікелей не болмаса жанама әсер етпейтін төмендегідей ластану деңгейлері бар:

- шаруашылық-ішімдік және мәдени тұрмыстық мақсаттарға пайдаланылатын суаттарға арналған шектік-мүмкіндік концентрациялар және елдің шаруашылық мүддесін қорғайтын ластану деңгейлері;

- балық шаруашылықты суаттардың М.Ш.К.-сы.

Суаттардың ластануын Ш.М.К. бекіткенде уш түрлі зиянды мәселелерге көңіл бөлу керек: жалпысанитарлық, органолептикалық және санитарно-токсикологиялық.

 Жалпы санитарлық зияндылық дегеніміз суаттардың санитарлық режиміне іркінді судағы улы заттардың әсері не болмаса олардың табиғи өзінше сақтану процессі деп түсінуге болады.

Өндірістік іркінді сулардың әсерінен суаттардың өзіндік тазалану процесстері жиі бұзылады, мысалы оттекті режимдердің бұзылуы негізінен жеңіл тотығатын сулардың күшті ластануынан және заттардың бұзылуына (іруіне) бейімделуі. Судағы ерітілген оттегі азайғанда су беттерінде қабықшалар және қатты жүзгінді зияндылардың пайда болуы байқалады, сонымен қатар іркінді процесстер мен тал шыбықшалар пайда болады. Іркінді судағы зиянды заттар органолептикалық түрінде әсер етеді немесе судың қасиетін сезім мүшелері арқылы сезіледі.

Санитарно-таксикологиялық зиянды іркінді су олардың құрамындағы улы заттардың құрамына байланысты олар елдің денсаулығына ішетін су арқылы әсер етеді. Ш.М.К.-ні бекіткенде мынадай концентрацияға негізделеді (босаға) немесе организмнің функциялдық өзгеруіне әсерін тигізетін мутогендік-тұқым қуалайтын, эмбриотрондық- нәрестенің өсіп жетілуі өзгертеді және бластомогендік(өсіп дамуының) эффктісі.

Қазіргі кезде шаруашылықтағы қолданатын және мәдени-тұрмыстық су қоймаларындағы зиянды заттарды Ш.М.К.бекіткенде Денсаулық Министрлігі атынан 600 ден астам Ш.М.К. бекітті (кесте № 4).

 

 

Шаруашылықта қолданылатын және мәдени-тұрмыстық, балықшаруашылығындаға зиянды заттардың шектік мүмкіндік концентрациясы төртінші кестеде көрсетілген.

       

Кесте 4 - Зиянды заттардың шектік мүмкіндік

концентрациясы

 

Ластаушы заттар

МШК, мг/л

Ластаушы заттар

МШК, мг/л

Мәдениет

тұрмыстық

және шаруашы-лықта қолданылу

Балық шаруашы-лығында қолданыл-уы

Мәдениет

тұрмыстық

және шаруашы-лықта қолданылу

Балық шаруашы-лығында қолданыл-уы

Аммоний

2

0,5

Нитрат ион

40

40

Калий

-

50

Сульфат ион

500

100

Магний

-

180

Хлор ионы

350

300

Натрий

-

120

Фтор ион

1,5

0,75

 

Балық шаруашылығындағы мәдени-тұрмыстық шаруашылықтағы су қоймаларындағы улы заттардың Ш.М.К.-сы.

Ауада және су қоймаларында бір мезгілде болатын бірнеше улы заттар болса олар жыиындық эффектісі бойынша қоршаған ортаға әсер етеді және олардың нақтылы концентрациясының (М) шектілік концентрацияға қатынасы бірден артық болмауы керек, немесе

 

                                              (3)

 

Егерде ауада болатын заттар бір бағытта әсер ететін болса, жеке-жеке есептеу керек те қорытындысын ең зияндысымен қабылдайды. Ең зиянды деп мина затты айтады, егерде ауадағы концентдациясының Ш.М.К. -ға қатынасының ең жоғарғы қорытындысы жатады. Бұлқатынас қауіпі каэфициент деп аталып мына формулада беріледі.

 

                                                                 (4)

 

мұндағы Сі және ШМКі бір өлшемде берілген.

Егер ауада заттар бола тұрып олардың кей бөлшектері бір ыңғайда әсер етсе, оларды ыңғайына қарай топтауға болады, әр топтағы заттардың жиынды концентрациясын анықтау және олардың ортақ ШМК сол қоспадағы, сонымен қатар олардың ең қауіпті қоспасын анықтап, сол ең қауіпті топтағы заттарға қарсы шара қолдануы керек. Мыс: ауа тазартқыштың трубасынан шығып жатқан ауадағы заттардың концентрациясымен ШМК белгілі болса:

А - ның концентрациясы Са=3,0 мг/м3 және ШМКа=0,003

В - Св=750 мг/м3 және ШМКв =0,1 мг/м3

С - Сс=100 мг/м3 және ШМКс =0,05 м/м3

Д - Сд=150 мг/м3 және ШМКд=0,05 мг/м3

Е - Се=750 мг/м3 және ШМКе=0,15 мг/м3

Н - Сн=1000 мг/м3 және ШМКн=0,2 мг/м3

А мен В заттары біріңғай жинақталған әсер етеді: С,Д және Е заттары басқа жинақталған топқа жатады; Н заты көрсетілген заттардың жинағына жатпайды.

Көрсетілген заттарды өз ыңғайына қарай жинақталған үш топқа бөлеміз:

Бірінші топқа - А ден В заттары, жинақталған концентрациясы

Са+Св=3+150=153 мг/м3

Әр заттардың жин қталғанконцентрациядағы өнімдік үлесі:

Са=3/153=0,02;  Св=150/153=0,98.

М!99;мкіндів шектік концентрациясы қоспаның

   

 

бірінші топтағы заттардың қоспасының қауіпті концентрациясы

 

       

 

Екінші топтағы заттар С, Джәне Е жинақталған конценІрациясы

 <.`>

Сс+Сд+Се=100+150+750=1000мг/м3

 

  

Сс=100/1850=0,1: Сд =750/1850=0,405:

Се=1000/1850=0,75

 

Қоспаның ШМК

 

 

 

екінші топтағы заттардың қауіпті концентрациясы

 

П0,2=1000/0,011=10000

 

Үшінші топтағы зат Н. Бұл заттың қауіпті концентрациясы

П0,3=1000/0,2=5000.

Сондықта­, атмосферадағы ауаны қорғауды есептеу екінші топтағы заттармен есептеледі.

 Атмосферадағы және су қоймаларындағы улы заттардың ШМК бір қалыпты ұстап тұру өндірістен шығып жатқан ластардың нормасын сақаумен қатар сол қосылыстарды қоршаған ортаға кетіп жатқан көлеміне және өндірістердің дұрыс орналасуына да байланысты .

 

       

 

ШМК-ның сандық нормативі ёектік мүмкіндік лақтырудың да (ШМЛ) өлшемін бекітуді, ол сол ауданның қоршаған nрта жағдайын қарастырады, өндірістердің бар болу, су мен ауаның ластану дәрежесі. ШМЛ-ы қандай да бір көздҐн шығып жатқан з`ттардың немесе бірнеше көздерден дегеніміз бұл лақты°ылыл жатқан заттардың санына да байланысты,және оның шектік мҥмкіндік концентрациясына жетsі.

ШМЛ дегеніміз әрбір өндірістің немесе жекелеген процесстердің сол ауданЯа тигізіп жатқан әрқайсысының өзінше әрекетін д|;лелдейді. Әр-бір өндірістерде әр көзден лақтырылып жатқан зиянды заттардыд инвентаризациялы жүргізілуі және сол заттардың шекетік ШМЛ-дың өлшемі бекітіліп білгіленеді.

        Жанған кезде пайда болатын лақтырылмалардың xектік мүмкіндік мөлшерін ШМЛ мына санитарлық нормаҒа (СН-369-74) байланысты есептейді .

 

                                           (5)

 

мұндағы  Н-жер бетінен есептегендегі лақтырылма көзінің биіктігі,м;

V- ауа-газ қосылыстарының көлем шығыны;

ΔТ- ауа температурасының артықшылығы;

АҒМ- мына нормамен СН-369-74, анықталады, негізінен алғанда;

А- каэфициент, ауаның температуралық стратификациясына байланысты және ауадағы заттардың тік және көлденең тарап жататын жағдайларын анықтайды.

 

                                

 

Ғ- атмосфера ауасындағы заттардың жерге қону жылдамдығын анықтайтын өлшемсіз каэфициент;

М және П газ қоспаларының труба аузанан шығу жағдайларын қарастыратын, өлшемсіз коэффициенті.

 

 

2.1  Өндірістік зиянды заттардың

      концентрациясы

 

Лақтырылмадағы зиянды заттардың концентрациясы зиянды заттардың См ең жоғарғы мүмкіндік концен-нан артық болмауы керек, ол мына формуламен анықталады.

 

                                                           (6)

 

немесе

 

                                     (7)

 

Егер лақтырылмалы көздердің бірнешеуі белгілі болса онда алардың жинақталған ШМЛ мына формула бойынша аныққталады:

 

                                    (8)

 

мұндағы Vсум.жин= V1+ V2+ V3 +...+Vп;

V1, V2, V3,.... Vп - әр көзден шығып жатқан газдардың көлемдік шығыны, м3/с.

Антропогендік фактордың әсерінің зияндығын анализдеу және экологиялық шығынды анықтау да басқа да критерилерді пайдалануға болады, мәселен, ШМЭН ді пайдаланғанда жалпы жағдайдың бәрі игерілуі тиісті.

 

 

Мұндай жағдайда ртутьті мысалыға келтіріп көрсетуге болады. Мысалыға сынап ауа мен жерге неоргаикалық қоспа түрінде егер оның концентрациясы онша көп болмаса онша қауіпті әсер етпейді. Ал егер сынап су қоймаларына түсетін болса, ол ең қауіпті метил деген формасына өтеді, сондықтан сынаптың қауіптілігі 30-100 есеге артады. Сондықтан бұл сынаптың зияндық проблемасын арттырады, ШМК ауада да зиянды болатындығын арттырады. Қоршаған ортаға қазіргі өнеркәсіп орындарының тигізетін әсері бірнеше параметрлерден тұрады және ол мына түрде белгіленеді.

 

                               У=f(М,В,Т,Б,Кэ)                           (9)

 

мұндағы У- өндірістердің халық шаруашылығына тигізетін зияны;

М - өндірістің күші;

В - өндірістің жасы;

Т - технологиялық схемасы;

Б - ортаның зияндалуына қарсы күш әрекеті;

КЭ - тазалау жүйесі мен технологиялық құрылғылардың мәдениетті қолданылуы.

Соңғы екі параметрі Б мен Кэ - өнеркәсіптердің зиянды әрекетін азайту мен құртудың дәлелі. Предприятиелердің жұмысын талдағанда «Өнеркәсіптің экологиялық қауіпсіздігі» деген ұғым пайда болады. ӨЭҚ дегеніміз бір өмшемдегі өнімді шығарғанда қоршаған ортаға кететін зиянды лақтырылманың мөлшері (саны). Зиянды заттардың мөлшерін огрессивалық шартты өлшеміне есептеуге болады. Шартты түрдегі огрессивалық өлшем деп 1т көмір тотығын огрессивалық мөлшері алынады(шартты лақтырылманың тоннасы - ШЛТ). Барлық басқа лақтырылмаларды олардың ШМК-ке байланысты белгілі каэфициенті арқылы шартты өлшемге ауыстыруға болады. (ӨЭҚ) өнеркәсіпті экологиялық қорғау мазуттікі 1ге тең, битулуіне 2,5; дизель жанармайы 4,5; бензиндердікі 4,8 - 4,9; қысылған газдардікі 18 және т.б.

 

 

 

Өндірістің экологиялық қауіптілігі, өнім алынып жатқандағы қауіптілік қасиеттенді бірақ толық экономикалық қауіптілігін (ТЭҚ) бейнелемейді, сонымен қатар ол өзіне экологиялық қауіпсіздігін қолдануды да кіргізеді.

Экологиялық  қауіптілікті  қолдану  дегеніміз  бір  (т)  өнімді  шығарғандағы  зиянды  лақтырылмалардың  өлшемі  - ЗЛӨ  немесе  мөлшері.

Экологиялық  қауіпті  қолдану  бір  өлшемдегі  өнімдегі  орта  зияндылық  қасиетіне  қолдану  және  оның  қолдану  әдістеріне  баиланысты.  Мынаны  ескерген  жөн, мәселен  өндірістің  экологиялық  қауіптілігі  әртүрлі  өнімдерде  әртүрлі  болады.

Мәселен, А-72  бензиннің  экалогиялық  қолдану  қауіптілігі (оның  химиялық  составына  және  жану  реакциясының  стихионометриялық  жеңдеуі  арқылы) 1 тең  болады; А-66  бензины - 12; дизилъ  жанармаиының  құрамында  02%, кукірт болса 1,5; пеш жанармайында егер оның құрамында 3,5%  кукірт болса 2,75 т.б.

Сол сияқты егер ЭКҚ = f (x,u) және ЭҚӨ = f(HTKэБ), мұндағы Х- өнімнің химиялық составы;

U- қолдану әдістері;

Н- нэфтінің қасиеті;

Т- қандай да бір алынатын өнімнің технологиялық составының тізбегі;

Кэ- қолдану мәдениеті;

Б- лақтырылмаларға қарсы курес.

Лақтырылмаларға қарсы күрес әртүрлі аргументтердің құрамына кіретін (Б), оның ЭҚӨ тікелей байланысты және оның азаюына әсерін тигізеді.