4.4  Пластмасса өндірісінің

      қалдықтарын өңдеу

 

Қазіргі халық шаруашылығында күннен күнге полимерлік материалдарға қажеттілік мұқтаждық өсіп жатыр. Пластмасса өндірісінің өсуі мен оны қолдану арқылы одан қалатын өндірістің қалдықтар да көбейуде.

Полимерлік пластмассалардың қалдықтарын іске асыру шикізат қорларын көбейтуде шикізаттың негізгі алғашқы керектілігін азайтүдағы ең негізгі фактор болып қаралады. Бұл полимерлік қалдықтарды пайдалану қоршаған ортаны қорғауда ең шешуші праблемаларға жатады, өйткені атмосфералық жағдайда полимерлер ыдырайды ол олардың көбейуі топырақты ластайды және былғайды.

Қазіргі кезде пластмассалы қалдықтарды өңду екі бағытта жүреді: біріншісі оларды құрту және қолдану.

Бірінші жолы (немесе құрту) қоршаған ортаны қорғауда проблеманы шешпейді, полимерлі материалдардың шикізат қорын көбейтіп оны сол уақытта қолданады, егерде қалдықтарды басқа жағдайда қолдануға жарамсыз болады. Оларды құртудың (жоюдың) мына әдістері кең өріс алған: нақтылы жаып құрту, фото және бидеструкциялы жолымен көму сол сияқты. Пластмассалы қалдықтарды жағу қазіргі кезде кең өріс алған әдістерге жатады дегенмен кейбір қиындықтарға кездескен күнде. Кейбір пластмассалар өте қатты жанады басқа қалдықтарға қарағанда, сондықтан оны жағуға ауаны 4-5 есе көп қажет етеді. Полимерлердің жоғары жылу товарлығына байланысты жылдам температурасы көтеріледі де пештің жұмыс істеуін қиындатады. Жағу кезінде пеште қолатын қалдықтарда (көмір қалдықтары, фосфорлы, кальций және басқа қатты қоспалар) жөндеу жұмысын ауырлатады. Сонымен қатар жағу кезінде пайда болатын улы газдар да екінші рет ауаны ластайды да қалдықты (газдарды) өңдеуде қосымша қиындықтар туғызады. Негізі бұндай қиындықтар голонды қосылыстары бар пиливинилхлоридта және отқа төзімді пластмассаларда болады.

Бұндай жағдайда қалдықтарды жағуға мынандай типті пештердің ыңғайлы екені белгілі: подовые (түпті), ротоцианды, бұрылмалы (поворотные) ауа ағынды құрамындағы (потогындағыларға) төменгі деңгейдегі жалында пештер.

Полимерлі қалдықтарды жағуда бұндай әдістер экономсыз және онша эффектісіз болып табылады. Өңдеудің нарқын төмендету үшін жаңа жағу пайда болған, жылуды қолдана отырып сол сияқты жағу өнімдерінде пайда болатындарды регенерацияға түсіре отырып.

Соңғы кездерде тексеріліп және жұмыс істеуге ыңғайлы фотодеструкциялық (өзінше ыдырау) полимерлі қалдықтарды өңдейтін әдіс іске қосылуда. Полимерлі қалдықтардың фотоыдырауын полистролды жолдары көп көңіл аудартады. Ауылшаруышылығында екінші рет фотоыдырауды қолдану топырақты мульцироваларда кортофель және көкөністерді өсіруде олардың гидротермиялық қасиетін жоғарылата отырып, арамшөптердің өсуін кетіріп өсімдіктерді қадағалаудағы шығынды азайта отырып, өсімдіктердің жоғары өнім беруіне де септігін туғызады. 

Полимерлерді, полимерлі қалдықтарды жерге көму перспектикалы әдіске жатпайды, өйткені бұл әдіс ауаны ластай отырып үлкен көлемді жерді керек етеді және ол жерлер ұзақ жылдар бойы ауыл шаруашылығына жарамсыз болып қалады. Полимерлерлі қалдықтарды қолданудың бірнеше жолдары бар. Пайдаланудың әдісі болып пластмассаны регенерациалау (бастапқы қалпына келтіру) соңғы жылдары жоғары өріс алып келеді.

Термопластикалық смал қалдықтарын регенерациалауда метниктерді жинап, майдалап және 5-10 % есебінде бастапқы шикізаттқа қосады. Термореактивті пластмассалар қалдығын регенерациалауда оларды ұнтақ түрге дейн майдалап инертті қоспа жағдайына қолданылады. Бұл бастапқы смолаларға қарағанда 2 есе арзанға түседі. Бастапқы шикізатқа (компонентке) 20% дейн қалдықты литья технологиясын қысым арқылы өзгертудің қажеті жоқ. Полиоландарды регенерациалау әдісі құрастырылды пенополиуренд және пенополизация пенополцзациуендтардан қалған қатты қалдықтардан. Майдаланған қалдықты реакторда қыздырады, ертіндімен толтырылған 90-95% алифаттық гликолды және 5-10% диалкаколина. Тұтқырлық сұйықтарды гидролиздеу азотты ауада 20 сағатқа галогенді қоспа түзгенше жүгізеді. Регенировандалған полиол тазаламай-ақ пенополиуренді өндірісіне жіберуге болады.

Пластмасты қалдықтардың келешегі бар әдістерге термиялық ыдырау жатады перолиз. Перолиз жүргізу 973-1273 К оттексіз немесе оттегі аз ауада полимерлердің жануына жағдай туғызады. Перолиздің өнімінің құрамы мен мөлшері оның полимерден бастапқы жағдайы мен технологиялық реттігіне байланысты болады. Полиэтиленнен перолиз жолымен псевдоөнімдік қабатында 1013 К-де 25% шейін этилен, 16% метан, 12% бензола және 10% пропилен алынады. Экструдер - перолиздерде полимер қалдықтарынан пайдалы (воскілер) немесе микроорганизмдердің жәрдемімен тез ыдырайтын үздіксіз пиролиздеу жолы ұсынылды.

        Пластмасса қалдықтарын  құрылысқа қолдану мүмкіншілігі туралы іздену жұмыстары жүргізілді.

        Ең нәтижелі ізденістердің біріне қалдықтарды пайдалануда көбіктелген полистролдан қабатты орта қорғағыш конструкциясы жылу өткізбейтін және конструкциялы фунция ретінде.  Сонымен қатар полимер қалдықтарынан жеңіл салмақты полибетондар өндірісінде толықтырғыштар алынады және полимербетон отқа өте төзімді, агрессивтік ортаға тұрақты, жылу жібермейтін қасиеттерге мол. Сол сияқты жол қабатында қолданылатын асфальтобитум алу процессі де жол құрлысын жақсартатын материалдарда полистролды   қалдықтардан алыну жолы да жолға қойылды.