4.5 Қалдықтарды екінші энергетикалық
ресурстар ретінде қолдану
Химия өнеркәсібінің экономикасын үнемдеу жөнінде энергияның үлесі үлкен роль атқарады, сондықтан ол өнімнің өзіндік құнына үлкен әсерін тигізеді.
Кейбір өндірісте (қышқыл, сілті, тұздар) энергия жалпы шығынның 4,2% қамтиды, жартылай өнімдерде (полупродуктов) сырлау (красители)
9-13% есебінде болады. Акилнитрат та 20% азоты өндіруде 24% деуір жетеді.
Қалдықтарды өңдей отырып энергетика саласында қолдану қоршаған ортаға экологиялық шығынсыз күрделі энергетехнологиялық проблемаларды шешуге душар етеді. Бұл қалдықтар (ЕЭБ) екінші энергетикалық байлықтар деп атала отырып үш топқа бөлінеді.
1. Жанатын (отынды) ЕЭБ-қа, химия термохимия көміртекті шикізаттарда танкты және үрлеу газдары, еріту печтеріндегі жанама газдар (доменных, колошменновых, шахтные, конверторлық ), ретулды газдар, ары қарай өңдеуге қолданбайтын, орман өндірісіндегі ағаш қалдықтары, ағаш өңдеу мен целпюлозды - қағаз өнеркәсібінде, химия өндірісінің қалдықтары, әртүрлі заттардың қоспалары ретінде, оларды өз алдарына бөліп алу пайдасыз болғанда (кубовые остатки, смолалар, күшті ластанған ертінділер т.б.)
2. Жылу ЕЭБ технологиялық огрегаттардан шығатын ластану газдардан шығатын жылу, негізгі, жанама, аралық өнімдердің және негізгі өндірістің қалдықтары, технологиялық және установкаларды еріксіз суытқанда шығатын жылу, ыстық су мен бу, технологиялық және күштеу (силовых) құрылғылардың газдары.
3. Артық қысымдағы ЕЭБ газдар мен сұйықтардың потенциялды жылуы, технологиялық огрегаттардан артық қысым арқылы шығатын жылу. Екінші энергетикалық байлықтардың ЕЭБ негізгі бағыттарының біріне жататын жылуларға, обсербциялық құрылғылар мен утилизация кезінде шығатын жылулар. Екінші энергетикалық байлықтардың ЕЭБ негізгі бағыттарының біріне жататын жылуларға, абсорбциялық установкалармен утилизация кезінде шығатын жылулар.
Көп тараған пайдаланған қондырылғыларына қазан-утилизаторлар жатады, оларды жоғарыпотенциялды өндіріс пештерінен химия өндірісінен шығатын технологиялық газдарды қолдана отырып су буларын алады.
ЕЭР ті қажетке жарату үшін абсорбциялық буэжекторлы суытқыштар машинасы және басқа кептіру құрылыстары қолданады.
Көп тонналы өндірістерде олардың экономикасын арттыру үшін қазан-утилизатотларды қолданылады. Мысалы; синтездеуде бөлініп шығатын 1т аммияктан 0,8-0,9т бу алуға болады, сол сияқты колгеданды жаққанда бөлініп шығатын жылудың көмегімен қайнау пештерінің қабатында 1т колгеданды жаққанда 1,5 бу алуға болады.
ЕЭР ді электроэнергияда қолдана отырып, бумен ауа арқылы жоғары экономикалық эффектіге жетуге болады. Бұндай агрегаттардың энерготехнологиялық схемасы азот тотықтарын қалпына келтіруде контактілі газдарды қолдана отырып азот өндірістерінде 4.18 суретінде келтірілген.

1 – абсорбционды бағана; 2 – қыздырушы; 3 – контактылы апарат; 4 – утилизатор қазаны; 5 – булы турба; 6 – ауа компрессоры; 7 – газды турба.
Сурет 4.18 - Азот тотығын каталитикалық
құрылымда тазарту
Абсорбциялы коллонадан 10, 11% құрамымен шығып жптқан азот тотығы ауаны ластандырмау үшін азотқа дейін тотықсыздандырады. Ол үшін газдарды қыздырғышта 2 қыздырады, онда ол 333-418 К (табиғи газбен) тотықсыздандыратын газдармен араластырып тиістіру (контактный) аппараты реакторға келіп түседі. Тазарту процессі 1038 К температурада жүреді. Тазартылған газ 4-ші қазан-утилизатор арқылы 7-ші газ трубинасына келіп түседі.
Пар қазан -утилизатордан 4 пар трубинасына жіберіледі. Энергия трубиналардан пайда болатын хвостовой газ және парлардан компрессорде 6 колданылады өндірісте қысым ауасына берілетін.
Өндірістен шығып жатқан газдарды католикалық немесе термиялық жағу энерготехнологиялық огрегаттың екінші түрі деп есептеуге болады, органикалық қоспалар газды фазаларының көмірсутектерге тотығу процесстерінде.
4.19 суретте олифатты көмірсутектерінің малиноватты ангидридінің өндірісіндегі газфазадағы тотығуы оттегімен көрсетілген (бутан-бутдоленді фракциясы, бутан).

1 – газурлегіш; 2 – реактор; 3 – жылуалмастырғыш; 4 – бу генераторы; 5 – жылытқыш; 6 – ауа урлегіш; 7 – булы жетекші турбина.
Сурет 4.19 - Көмірсутек газфазалы тотығу процесінің энерготехнологиялық агрегатының сұлбасы.
Құрамында органикалық қоспалары бар қалдық газдары, газүрлейтін құралмен толық жандыру үшін 2-ші реакторға беріледі. Осы реакторға 6шы ауаүрлейтін құрал көмегімен 5-ші қыздыратын жабдық арқылы керекті ауа мөлшері беріледі. Толық жандыру кезіндегі бөлініп шығатын жылу бугенераторында 4 салқындату жәрдемімен ерітілген тұздар арқылы шығып отырады. Бугенераторынан шығатын бу 3-ші газтүріндегі жылуалмастырушы арқылы өтеді, ол жерде ол бугаз қоспасы арқылы өмімдерінің жанасуының арқасында өте қатты қыздырылады (перегревается) содан соң 7-ші трубинаға беріледі, осы арқылы 6шы ауаүрлегіштің валы қозғалысқа душар болады. 4-ші бугенераторына берілетін су, алдын ала 3-ші жылу алмасуының 2-ші бөлімінде қыздырылады. 7-ші трубинадан шығатын жұмсақ бу жылу әкелгіш ретінде қолданылады. Осы себепті өндіріс қалдықтарын 2-ші рет энергия жабдықтағыш ретінде қолданылуының арқасында андигридтің өнімдік құны 25% кемітіледі. ЛНУССР газ институтының көрсетуі бойынша коусты католизаторлық кренинг арқылы жағудағы жылуды энергия ретінде жанжақты пайдалану өте жоғары көрсеткішке жеткізеді.
4.20 суретте католизаторлар арқылы шығатын газ энергияларын қолдану схемасы көрсетілген. 8-ші циклоннан шаңдарды тазалаудан соң пайда болған газдарды 4-ші католизатор реакторға береді, көмірді сутекті толық тотықтандыру үшін. Осы реакторға компрессор 7-ден ауа келіп түседі СО толық жандыруға және газды трубина 5-ке кіретін температурана реттеуге ал газдың кіру температурасы 1023 К дейін жетеді. Содан соң ол газдар қазан-утилизаторға беріледі.

1- реактор; 2 – генератор; 3 – циклон жүйесі; 4 – СО-ны толық тотыңтандыру реакторы; 5 – газды турбина 6 – мотор; генераторы; 7 – компрессор; 8 – жіберткіш бу трубинасы; 9 – утилизатор қазандығы.
Сурет 4.20 - Катализатор арқылы жағатын газ энергияларын қолдану
Энергияны үнемдеу процесстерінің жаңа түріне, өндіріс газдарын тазалауға арналған стационарлық емес газдарды католикалық тазалаудың әдістері жатады.
Реакторда қозғалмайтын католизаторлардағы тазалау, реакциясын қоспалардың әртүрлі бағытта беруіне байланысты бастапқы температурасына қарамай жүргізіледі. Сондықтан реакция арқылы бөлінетін жылудың бір бөлігі реактордың орта шетінде қалып отырады, оның бүйір беттері регенеративті жылуалмасу ретінде жұмыс істеп отырады. Католизатор қабатында сондай жоғары температура пайда болады (католизатордың жылуқарсылығына байланысты) жанатын компоненттердің аз болған жағдайында. Бұндай процесстерді ұйымдастыру 4.21 суретінде көрсетілген сол себепті газдарды алдын ала қыздыру рекуператты жылу алмасуды керек етпейді. Екінші энергетйкалық ресурстарды пайдаланудың басқа бағытына отынды - жанатын комлониенттерді отын ретінде қолдану жатады.

1 – желдеткіш; 2 – катализатор; 3 – газ ағындарын өшіретіндер.
Сурет 4.21 - Кері қайтушы газдардың каталитикалық залалсыздандырудың тұрақты емес әдісі
Химиялық жанатын өндіріс қалдықтары энергетикалық және материялдық қоры ретінде қолдануға болады. Мысалы, ацетилен өндірісіндегі синтез газ металл алуға шикізат ретінде каусикалық сода өндірісінде сутегі хлорлы сутегін алуға және үрлеу газдару жартылай синтезді аммиак алуда қайталанып беріліп отырады. Көптеген энергетикалық химиялық өндіріс технологиялық процесстер жоғары төменде энергетикалық байлықтың екінші түрін өндіріп отырады.
Химиялық өндірістердегі жоғарғы көлемде жылу бөліп шығаратын өндірістердің қатарына, аммияк өндірісі жатады, оларға сұйық көмірсутектері, танковалы және үрлеу газдары, трубалы жылу пештерден шығатын түтін жылу газдары және табиғи газдарды жалын арқылы қыздыруда канвертировалық газдардың физикалық жылуы және синтезді газдың физикалық жылуы жатады.
Сұйық көмірсутектері өзінің құрамында пештен және салмақты көмірсутектері болады. Бұндай жанатын газдардың ЕЭБ түрі табиғи газдарды сперация жасауда конверцияға түсер алдында және оны өндіріске жағуға береді.
Тұндырылған аммиак өз құрамында ерітілген газ дроссилировать етуге бөлінетін болады. Олар сұйық аммиактың ыдысынан шығады да танковалы деп аталады. Олардың негізгі құрамына сутегі, метан, азот және аммиак, арнаула құрылғыларда бөлініп ұсталып отырылатын. Бұл танковалы газдар өз құрамынан аммиакты бөліп шығарған соң үрлемелі газдармен бірге отын ретінде қазанды пештерде қолданылады. Үрлемелі газдардың бір бөлегі циркуляциялық газдардың «үрлемелі» жүйеден шығатын олар агрегаттар инертті қоспалардың белгілі бір деңгейде ұстап тұру үшін қолданылады.
Түтін газдары трубалы пештерде табиғи газдарды конверсиялауда және табиғи газдарды отты қыздырғанда конверсиялау алдында күкірттен тазалауда пайда болады. Ол қалдық газдарының жылуы табиғи газдарда қыздыруда бу мен газдардың ауа қоспасын конверцияға түсетін және су буларын қыздыруда қазан-утилизаторда пайда болатын, конвертірлі газдарды салқындатуда қолданылады.
Конвертирленген газдардың физикалық жылуы қазанды- утилизаторда бу алу үшін қолданылады.
Осщ мақсатқа синтез газдың физикалық жылуы да пайдаланылады,`жәме бұны коллонна синтезге түсетін суық авто сутегінің қоспасында жылытуғ2 қолданылады.
Өндіріс қалдықтарының қатты түрінің ішінде алдағы кезде көрсетілгендей ешқандай өнімге пайдаланылмайтын да болады, немесе ешқандай жеке зат бөліп алуға жарамайтындары да кездеседі. Мұндай қалдықтар термиялық өңдеуге жатады;
- құрту үшін жағып жіберу
- энергетикалық екі рет пайдалану үшін
- термиялық өңдеу жанама гидриравликалъқ немесе органикалық массаны консовать ету үшін газ немесе сұйық отын алуға қолданылады&