іс-41;рекеттің құртудағы    (зиянсыздыруда)

µимия технологиясыны 7; ролі

 

Химия өндіріс-қазіргі индустриядағы ең бір негізгі, оның ішінде металлурвия, машинаөндІру, энергетика, аіылшаруашылық ¦әне басқа да өндірістерді алғанда, u;оршаған ортаны ластандыауда, төртінші орындағы өндіріске жатады. Биосфераға әсер етуде энергетика, қара және түсті металлургия автотранспорт жоғарғы орында тұрады.

Әртүрлі отынды жағу арқасында дүниежүзінде атмосфераға шамамен бір млн.т. күкірттің қос тотығы және азоттың тотықтары бөлінеді. Бұл тотықтар ауа құрамындағы су буларымен қосыла отырып күкірт және азот қышқылдарына айналып, олар жаңбыр суларымен жерге қанады. "Қышқылды жаңбыр" ретінде олар биосфераға өте зиянды әсерін тигізеді. Көптеген жылу энергетикасында, металлургияның химиялық комбинаттарда олардан шығатын улы заттарды құртудағы күресте көптеген жылдар ұзын трубаларды пайдалану мен шектеліп келді (100 ден 400ге дейінгі, ең биіктігі 415 м)

Ұзын трубаны қолдану тотықтардың тотықтардың қышқылға айналу уақытын ұзартын сонымен қатар жерге қону қашықтығын да ұзартады. Сондықтан бұл қышқылдарды ауада, жерге қону шекарасын ұзартпай, қайта олардың концентрациясын көбейту (жоғарылатып) зиян келтірмеитін етіп пайдалану керек.

Күкірт қосылыстарын ауада тарауын қадағалай отырып, СССРдің батыс шекарасында, жарты жылдың төңірегінде 100-520 мың т. (күкіртке S септегенде ) күкірт қоспалары жерге қонады екен. Сол сияқты азот, фосфор, хлорланған кӥмірсутегі­, ауыр металдар т.б. заттардың да ауада тараo уландырылуы &!1179;олғ:а алынуда.<-foN4>

<0 class="MsoPlainText" style="text-align: justify; text-indent: 35.4%pt; line-height: 200%"> 4/sp`n><.p> p class="MsoPlainText" style5"text align: justIfy; text-i.dent: 35.45pt; li¬e-height: 200%"> Рікелей әСерЕтуіне -  адам организміне ауамен және су аpқълы зиянды заттардың келіп тысуі.

Жанамаәсеріне - сол зиянды gаттарДың алдымен хайуанаттардың өсімдік пайдалану арқылы содан соң адам организміне өтуін айтамыз. Қауіпті түріне заттардың жиналу (аккумулировавние) қасиеті жатады (мысалыға сынап, ДДТ).

Қалыпты ізденістің арқасында теңіз суларына өндіріс қалдықтарымен жыл есебінде 5000т сынап келіп түсуін және ол сынаптың тауық жұмыртқасында да кездесетінін көрсетті. Белгілі инцектицид дихлор-дифинил-трихлорэтан немесе ДДТ. Пингвиннің сүйегінде тіпті әйел сүйегінде болады екен. Осы мысалдарға сүйеніп отырып, адам организмінің өзгерту әрекеті биосфераның өзгеруіне позитивті әсерін тигізбейді. Көптеген өндірістік, ауылшаруашылық және тұрмыстық жағдайда организмде пайдаланылмады және биологиялық биосферада қолданылмай айналудан тысқару қалып отыр.

Адамдардың табиғатты өзгертудегі қызметін табиғат дамуындағы жаңа қорғау күші ретінде «антропогенді фактор» деген жаңа ұғым қабылданды. Антропогендік фактордың қоршаған ортаға тигізетін әсерінен ауа және су, сонымен қатар табиғи байлық жылдам азғындауға душар болады. Қоршаған ортаны ластаудың түрлеріне айқай шу мен тербеліс те жатады. Айқай шу адам өмірін қысқартуға зор әсер етеді: айқай шулы қалаларда адам өмірі 8-12 жылға қысқарады.

Көптеген елдерде, әсіресе өркендеген қалаларда ауа бассейнін ластауда  экология шегі жоғары  деңгейге жетеді.

Қоршаған ортаны қорғаудағы ең ыңғайлы әдістердің және оларды табиғи түрде халық-шаруашылығында үнемді түрде пайдалану да химия және химиялық технологияның тигізер пайдасы өте жоғары.

Әруақытта белгілі бұрынғы КСРО кезінде әр жыл сайын миллиарттаған тонна минералды шикізат өндіріліп және оларды үнемді пайдаланып өңдеуге қоршаған ортаны зиянды әсер етпеуіне физико-химиялық және физикалық байытудың және басқа да әдістердің дамуын өте жоғары орында тұрады.

Жоғарымалекулалық химияның, жеке органикалық жяне комплексті құрамның өркендеп дамуының қортындысы синтетикалық сіңіргіштердің экстрагенттердің жоғарғы физико-химиялық олардың жоғары таңдамалы қасиеттерінің пайда болуының арқасында. Сіңіру арқасында концентрациясын жоғарылату қазіргі кезде кең өріс алуда, пайдалы бағалы компоненттерді шақталы судан және оны зиянсыздандыруда, уранды табиғи судан іркінді суды жоғары дәрежеде тазартуда.

Бұрында ескерткеніміздей, қоршаған ортаны ластаудың негізгі көздеріне технологиялық тізбектің жетіспеген түрлері жатады. Биосфераны қалдықтардан қорғауда әртурлі бағыттар қарастырылады: қалдықтарды дайын өнім ретінде қарастыру немесе пайдалану, тазарту, зиянсыздандыру немесе тіптен құртып жіберу улы заттарды, немесе оларды болдырмау жолын іздестіру. Барлық осы бағыттарды іске асыруда химиялық технологиялық әдістерсіз мәселені шешу тиімсіз болған болар еді.

Қалдықтарды тауарлы өнім ретінде пайдаланудың мысалына фенол өндірісіндегі жанама пайда болатын ацетон-бағалы өнім, өндірістердің әрбір жерлерінде қолданылады.

Бесінші таблицада химия технология процесстердің қалдықтарды өңдеу және пайдалану негіздерінің тізбегі келтірілген - газ, сұйық және қатты түрлерінің. Әртүрлі қалдықтарды өңдеудегі химиялық-технологиялық процесстердің негізі.

Берілген көрсеткіштерге қарағанда ең негізгі универсалды түріне химиялық әдістерді жатқызамыз. Мысалы, қатты органикалық қалдықтарды гидрирование жасау жолдарымен сұйық және газ түріндегі отынға айналдыруға болады: газ түріндегі аммиакты сульфатты аммонии  алуда, күкірт қышқылын өндіруде колчеданна селен және теллур бөледі және басқалар.

Сондықтан қоршаған ортаны қорғаудағы негізгі әдістерге технологиялық әдістерді жетілдіру және өңдеу арқылы толығымен құрта алмағанмен мүмкідділігінше қалдықтарды  ең төменгі деңгейге жеткізуге болады. Қалдықтардың алыну мөлшері туралы мәліметті шикізаттың және қосымша материалдардың дайын өнімге шағудағы шығыны арқылы көз жеткізуге болады.(өндірістің материалдық индексі). Химиялық технологияның негізгі мақсаты өндірістің материалдық индексін мүмкіндігінше төмендету арқылы, биосфераны қоғауда жәрдемін тигізеді.

Қазіргі кездің негізгі мақсаты табиғи шикізатты үнемді пайдалану және қоршаған ортаны қорғаудың негізгі шешімді жолы, шығынсыз ол бірінші жолда, аз шығынды өндіріс және территорияны өндірістік комплексті құру болып табылады.

«Шығынсыз технология» деген термин 1-ші рет академик Н.Н. Семенов және И.В. Петрянов-Соколов кіргізген (кейбір батыс елдерінде «таза» немесе «зиянсыз» тармин қолданылады.)

1979ж  Женева қаласында болған жалпыевропалық мәжілісте кеңес одағының ұсынысы бойынша Деклорация қабылданды «шығынсыз және аз шығынды және қалдықтарды қолдану туралы». Деклорацияға байланысты «шығынсыз технология білімді әдіспен құралды, адамға керектілігіне қарай табиғи ресурстадды (байлықты) энергияны және қоршаған ортаны қорғауды тиімді пайдалану».

Сол себепті шығынсыз технология-халық шаруашылығының принциптері өндіріс региондарында, бөлімдерінде материалдық энергетикалық индекстерді мүмкіндігінше кеміту және экологиялық тепе-теңдікті бұзбау деген сөз. Қоршаған ортаны қорғау туралы негізгі проблемаларды айта келе және оны шешу жолдары член-корриспондент АН КСРО Ю.А. Изразль  «Қоршаған ортаны қорғау оны ластамауды болдырмаудың негізгі проблемаларына шығынсыз және аз шығынды өндіріске ендіру зкологиялық табиғи циклге өндіріске халық шаруашылығына өндірістік процесстерге болып табылады» деді.

Академик Б.Н. Ласкорин ең айқын шығынсыз тенологияға уранды өндірісті мысалыға алады, өйткені ол өндірісте алдын ала өндірістен шығатын лақтырылмаларды және су айналу схемасын тұйықтау қарастырылған, кең көлемде сіңіру және экстракциялық процесстерді локализациялау жөнінде.

Аммиак өндірісі - азот байланыс технологиясындағы негізгі бөлігі болып табылады. Ол өндірісті дамытудың негізгі жолы-синтезді агрегаттардың өзіндік күшін арттыру (мощности) болып есептелінеді. Соғыс алдындағы жылдарда КСРОда (СССР) өндірістік қондырғылардың күші тәулігіне 30-60 тонна аммиак болса, ал қазіргі кезде агрегаттардың қуаты тәулігіне 1306 тонна. Ол келешектегі жобаларда қуат күшін 3000тонна тәутігіне жеткізу көзделіп отыр.

Жаңа агрегаттарды ауамен салқындату және олардың қортындысында толық іркінді (сарқынсыз) технология қарастырылған. Өндірісте пайда болатын газды конденсаттар тазартылған соң су айналу циклынде қосымша және қазандарға берілітін су ретінде пайдаланылады. Жалпы мөлшерде 1т аммиакқа кететін су 10есеге азайған. Үлкен қуатты агрегаттарда ауа атмосферасына кететін түтінді газдармен тек аз көлемде азот тотықтары, мүмкіндігінше мүлдем жібермеу жолдары қарастырылған. Қазіргі кезде аммиакті синтездеу аз шығынды өндіріске, келешекте шығынсыз өндіріске жақындау көзделген.

Шығынсыз технологияны құрастырғанда бір сатылы синтездеу қарастырылатынын ескере кету керек, өйткені көп сатылы синтездеуде көп мөлшерде қалдықтар қалатыны белгілі. Қалдықтардың пайда болу мөлшері олардың бастапқы шикізаттың өнімге айналу дәрежесі және селективтігі әсер етеді. Мөлшерін және оның құрамын қалдықтардың болжауда өндірістің жаңа әдістері немесе жұмыс істеп тұрған агрегаттардың қуаттылығын өсіру тианақты орын алады.

Егерде көзделген өнім әртүрлі жолдармен алынатын болса, қалдықтың мөлшері және құрамы жаңа өндірісті таңдауда негізгі әсерін тигізеді (экологиялық және экономикалық анализ керек).

Мысалыға, бензолдан фенол алу үшін бірнеше әдістерден тұрады, схемада көрсетілгендей.

Процессті мұндай жолдармен алуда қалдықтар пайда болады, олардың мөлшері және құрамына қарай әртүрлі болады, негізінен: сульфат натрий, хлорлы сутегі, ацетон. Оларды қолдану, өндеу, пайдалану немесе зиянсыздандыру әртүрлі қиындықтар, еңбек сиымдылығы және экономикалық көрсеткіштері болады. Органикалық өндірістерде соңғы кездерде шығынсыз технология элементтерін ендіруде жоғары дережелі процесстерге жетуде. Мысалы, ОН-тобын ендіруде ароматты дөңгелекке сульфоқышқыл арқылы, оттегіні тікелей тотықтырумен алмастырылған, мынадай тотықтырғыштар МпО2, КмnО4, хлорлы қоспалар қолдануда мүлдем жоқ.

Нейтролизациялау процессін ескермей кетүге болмайды, өйткені бұл процесс осы уақытқа дейін органикалық және неорганикалық өндірістерде кең түрде қолданылып келеді. Академик Б.Н.Ласкарин айтқандай «үлкен тонналы химикаттар, қышқыл, сілтілер нейтролизациялау опперациясында шығындалады, соның қорытындысында күрделі тұзды құрамды ерітінділер, тазартуғажәне қайта пайдалануға үлкен қйыншылықтарға душар етеді». Сондықтан қазіргі кезде электродианамизді процесстер ионауыстыру мембранамен сол сияқты гиперфильтрлі процесстер әртүрлі осматикалық мембраналар қолданылады.

Қазіргі күнде іс жүзінде шығынсыз өндіріске ерітілген азот қышқылын жатқызуға болады. Ескере кету керек бұған жету үшін химико-технологиялық және оның энергетикалық характеристикасын бірге анализдеу арқылы қол жеткізеді.

Қазіргі кездегі технологиялық схемада жалғыз шикізатты толық өндіру мен өндірістік қалдықтарды болдырмаумен қатар энергия байлықтарын үнемді пайдаланып энерготехнологиялық процесстерді қолданылуы керек, ол ертіндісі аз (слабый) азот қышқыл өндірісінде қамтылған. Пигментті қостотықты титан өндірісінің жаңа технологиясы қаралған TiCL4 плазма химиялық тотығу әдісімен. Ондағы процесс бойынша алынатын хлор қайтадан технологиялық схемаға беріледі. Ильментті концентратты хлорлау үшін. Сонымен технологияны тұйықтау арқасында гидролды қышқыл қалдығын болдырмауға, ильменті жолмен алынатын күкірт қышқыл әдісімен қол жеткізіледі.

Күкірт қышқыл өндіріснде үлкен табыстарға қол жеткізілді. Агрегаттардың қуатын арттыру мен қатар (қазір қуаттылығы 360 000 тонна жыл моногидрид қарастырылуда) бұның барлығы технологиялық жаңарту арқылы контакталы агрегатты жұмыс істеуде қондырғыларды қос контакталы қос абсорбциялау тәсілдерімен іске асырылуда. Осының арқасында күкірттің қос тотығының SO3 ке өту дәрежесі  99,5-99,8% жеткізілді және SO2нің лақтырылып жатқан құйрықты газдардағы қоспасы санитарлық нормаға төмендетіледі.

Сонымен қатар күкірт қышқыл өндірісінде шығынсыздандыруға байланысты әр бағытта жұмыстар жүргізілуде оның ең бір тиімді бағыты қысым арқылы технологияны жетілдіріп, ауаға кететін зиянды газдарды азайту, шикізатты пайдалану дәрежесін көтеру, металл сиымдылығын азайтуға 2 есеге кемітті. Күкірт қышқыл өндірісінің схемасын тұйықтау арқылы қысымын арттыру арқылы оттегін қолдана отырып азонда жоғары шығынсыз технологияға қол жеткізүге болады.

АН  СССР дің химиялық физика институтында күкірт қышқылының жаңа түрін күкірттің қос тотығын тұйық фазада тотықтыру арқылы алады. Бұл тәсілді өндіріске енгізу арқылы биосфераға ласты зиянды заттарды жібермеуге толық қол жеткізеді.

Соңғы кезде химиялық өндірістерде шығынсыз және азшығынды технологиялық процесстерге өте үлкен көңіл бөлінуде.

Осыған қарамай химиялық өндіріс биосфераны ластайтын негізгі көздерге жатады, сөйте тұра химия өндірсінің өнімдерінсіз ауылшаруашылығында тұрмыстық шаруашылықтарда басқа да өндірістерде қоршаған ортаны қорғауға қол жеткізуге болады. Химиялық технологияның дамуының арқасында әртүрлі химиялық материалдарды алуға қуыс аралықта коагулянтар, флакуляттар, экстогенттер, ионалмасу, смолалар және басқа да реагенттер қол жеткізілді, бұл материалсыз ешқандай қалдық газдарды, өндірістік іркінді суларды тазарту мүмкіндік болмаған болар еді.

Академик М.М.Дубинаның және оның школының еңбектерінде абсорбция химико-физикалық негізі қаланды газ және буларды қуысты сорбектермен әртүрлі маркалы активті көмір түрлерін және жоғары қуысты геленді қолдана отырып өндірістің әртүрлі салаларында рекуперацияланған өнімдерде пайдалануға мүмкіндік туғызады. Лақтырылмалы газдарды тазартуға кең көлемді синтетикалық талшықтармен катализатоларды қолданады.

Ескертетін жағдай әр жылы осы өндірісте шамамен  100 000 тонна сұйық хлор кішкене ыдыстарда шығарылды, оларды ішетін және тазартылған іркінді суларды зиянсыздандыруда пайдаланылады. Ондаған мың тонна коагулянттарды сұйық хлор түрінде және сульфатты темір, сульфатты аллюминии іркінді суларды тазартуда қолданылатын.

Іркінді суды тазартудың жаңа бағыты болып, сонымен қатар лақтырылмалы газдарды мембранды әдістер жатады, онша көп энергия жұмсалмайтын.

Іс жүзінде өндірістік және тұрмыстық іркінді суларды тазартуда флокуляктар қолданылуда. Флокулянттардың мына түрі (полиакрелида, винилпиридин тұзының және полистирол негізінен) олар минералды коагулянттарда әлдеқайда эффектілі болып есептелінеді.

Соңғы кездері іркінді сулар мен газ лақтырылмаларын тазартуда ион алмасу смалалары қолданылуда. Химиялық өндірістерде шығарылатын полимерлі материалда әртүрлі ақпараттарда қолданылады, қоршаған ортаны қорғауға арналған. Мысалыға, рекуперациялық қондырғыларда полиэтиленнен, полипропиленнен, пенопелиустреннен ж б дайындалған насадкалар қондырылған. 398 К температурасында лақтырылмалы газдарды лавсан материалынан жасалған сүзгіштер пайдаланады. 473 К температурасына дейін полиолидті талшықтар (оксалон, фенилон) 573 К шейін әйнек стеклоталшықтарынан жасалған материалдар. Жоғары агрессивті ортада үлкен қышқылдықта және сілтілікте құрамында фтор бар талшықтар қолданылады (тефлон, полифен). Сондықтан жан жақты істелген шаралардың арқасында технологиялық процесстердің дамуы мен қалдықтарды пайдаланудың тиімді тәсілдері сонымен қатар адам әрекеті мен биосфераға тигізетін проблемаларды шешуге және материалдармен энергияны үнемдеу жолдары қарастырылды.