6.2  Рециркуляциялық процесстер

 

Өндірістік экологияның шешуші екі проблемасының негізгі бағытына-қоршаған ортаны ластандырмау және табиғи рессурстарды құрып кетпеуіне жол бермеу-рециркуляциялық процесстерді қабылдау болып табылады.

Табиғи циклдерді тұйықтау еш нәрсені ластамау, барлығын қайта қолдану, рециркуляцияны негізгі деп санауға барлық ішкі рессурстарды үнемді пайдалану жүйесі.

Рециркуляцияны химия өндірісінде қолдану дистиляция элементі ретінде немесе сұйықтарды қуалау арқылы тазарту ерте заманнан белгілі. Спирт, уксус, дәрі-дәрмек заттары иіс су алу рецеркуляция процесстерінсіз іске аспайды. Бірақ рецеркуляциялық процесстердің дамуы және өндіріске өндірілуі өткен жүзжылдықтың соңында басталды.

Қазіргі кезде рециркуляция мен мына өндірістік процесстер, аммиакті синтездеу, кабамид, этилен тотықтары, ацетильдолды ацетильдегиден алу, термиялық крекинг, перолиз, эммульционды сополимерзациялы будаден-стирольдің және басқа да каучуктер, жоғары қысымды полиэтилен алу, күкірт қышқылын нейтрозды тәсілмен алу т.б. Сол сияқты рецеркуляция теплотехникада жылуберуді жақсарту үшін және қалдық газдардың жылуын пайдалануда қолданылып жатыр.

Қалдықтарды рециркуляциялау мынадай проблемаларға табиғи  шикізаттарды толық игеру энергияны қалпында сақтау, қатты қалдықтарды өңдеу мен қоршаған ортаны қорғауға септігін тигізуде. Қалдықтарды рециркуляциялау өзінше «беттіктегі тақта» өндірістегі адам қызметі мен және көптеген материалдардың шығу көзі, қайта пайдалануға жарамды. Бұған мысал ретінде АҚШ барлық қорғасын мен мыстың 50%, 36% аллюминия және 70ке шейін темір, көптеген стротегиялық материалдар; молибден, титан және кобольт өңдеу арқылы алынады.

Рециркуляцияны пайдалану кейбір технологиялық процесстерде көптеген жағдайда Д.И. Менделеевтің идеяларының орындалуына және азшығынды шығынсыз өндірістердің пайда болуына көмектеседі.

Рециркуляцияның жәрдемімен кейбір экологиялық - технологиялық шешімдерді бірге шешуге; шикізатты мейлінше толық пайдалану, жоғары сапалы өнім алу, қоршаған ортаға зиянды заттардың кетуін кеміті немесе қалдырмау, аптималды технологиялық режимді туғызу, энергия жүйесін рекуперациялау (химиялық реакциялардың жылуын пайдарану бастапқы реагенттерді қыздыруға ) т.б.

Ескеретін жағдай, химико-технологиялық схеманы шикізатты жан жақты өңдеудің керектілігі бүтін бір жүйе ретінде 1933ж.  Бүкілодақтық съезде М Б Марковтің сөзінен байқауға болады. «Жоғары температурадағы крекинг және оның бірінші өнімдерін өңдеу, оның ішінде бірінші қатарда газдар органикалық технологиялық комплекс. Оны бөліп қарауға болмайды, ондай жағдайда қатарласу пайда болып, капиталды қаржыны көбейтуге әкеп тірейді. Бағаның артуы технологиялық схеманы мүгедек етіп, кейбір керекті жағдайлардың дамуына кесірін тигізеді. Процесстерді біріктіру қазіргі кезде -ол және «арзандатудың жолы» әртүрлі химиялық өндірістерде және экологиялық проблеаларды шешуге».

Кез келген химико-технологиялық нысанада рециркуляция барлық байланыстарда оның әртүрлі элементтерін біріктіруге сол нысананаың өзін жүйелеуге. Бұның өзі рециркуляцияны пайдалану химико-технологиялық проблемаларды толығымен қарастыру деген сөз. Мына 6.4 суретте шикізаттын, химиялық өзгерілу жүйесінің принципті бірлестік схемасы келтірілген.

                                       

Сурет 6.4 - Толық тұйық шығынсыз  шикізатқа айналу жүйесі

 

 

Шикізаттың өзгеруіне біріктіріле тұйықталған шығынсыз жүйесі. Әсіресе бұл ХТК ретіндегі ізденіс арқасында оптимизациялауда көрінеді.

1935 жылы Америкада іске жіберілген крекиннг құралында үш түрлі процесстерді комбинациялауда шексіз көмірсутектерінің термополимеризациясы, газдарды крекингтеу, шеткі көмірсутектерімен байыту және алынған шексіз крекингті полимеризациялау конденсацияға түспеген буды қайтарумен бірінші полимеризация жүйесіне барлық құралдар арасында толық байланыстылық және соңғы қортындылары мен жұмыстық құралдардың ең тианақтысымен анықталады; сонымен қатар кейбір құралдардың өзінің жұмыс істеу деңгейінен төмен жұмыс істеуі мүмкін егер басқаларымен байланыссыз болса. Күрделі комплекстерді оптимизациялау рециркуляцияның жәрдемімен ол барлық химиялық, физико-химиялық, математикалық процесстердің байланыстылығын және олардың экономикасының арқасында іске асырылады. Бұндай оптимизациялау глобалды деп аталады.

            Рецинкуляцияны толық қабылданбауы кейде бөлу процесстерінің қымбатқа түсетіндігінде. Сондықтан ажырату процесстерінде айыру жүйесіне ректификация, абсобция, экстракция, адсорбция және басқалар.