6.4 Аз және технологиялық процестерді
қолдану тәжірбиесі
Қазіргі кезде шығынсыз процесстерге бұрынғы Совет одағында және шет елдерде тыңайтқыш өндірістері жатады. Бұрынғы Совет одағында шығынсыз өндіріске аммофос өндірісін БГС (барабанный гранулятор - сушилка) жатқызуға болады,ЭФҚ (экстрациялы фосфор қышқылы) болу (ажырату) арқылы ЭФҚ бір бөлігі 39-45 % Р2О5 аммиакпен нейтралданып NH3: Р2О5=12+0,15.
Шет елде шығынсыз технология есебінде Норск Гидро (Нарвегия) фирмасындағы әдісті нитрофосфат өндірісін жатқызуға болады. осы әдіспен фосфатты шикізатты 58-60% азот қышқылымен ерітеді 323-328 К де 2-2,5 сағ. бойында, азот қышқылының нормасы 113 % Са СО3 шикізатына есептегенде стехиометрия бойынша. Нитрат кальциді салқындату арқылы реакция массасынан – 268 К кристализаторда кристалдау арқылы, аммиакпен салқындатады. Нитрат кальциді сүзгіден өткізу үшін барабанды каскадты сүзгіштер қолданылады. Нитрат кальциді бөліп болған соң ертіндіні аммиакпен нейтралдайды, буландырады, тұйыртпақты түйіршіктеп дайын өнімнің майда қоспаларында және колоидті тұздармен. Нитрат кальциді нитрат аммониға және карбонат кальциға айналдырады. Нитрат кальциді карбонат кальциға конверсиялау процесінде қатты қалдық болмайды-фосфогипс.Осыған орай фосфатты шикізаттың барлық алынатын орындарынан қолдануға болады. АҚШ Бордан фирмасында трикальций фосфаттың 38%- Р2О5 ендірілген. Шикізатты жағу айналмалы пеште 1623-1773 К да жүргізіледі. Жағар алдында фосфатқа фосфор қышқылын және кальциндырылған сода қосады, содан соң өнімді салқындатып майдалайды. Лақтырылмалы фторидтер фторлы тұздарға өңдейді. Жұмыс істеп тұрған құралдардың қуаты 120-190 Р2О5 тәулігіне. Экстрациалды фосфор қышқыл өндірісінде де ойда қаларлықтай деңгейіне қол жеткізіледі. Жапонияда Са SO4.05. Н2О жарты сулы сульфат кальциді арагідік сүзгішсіз процесі пайдаланылған.
Осы әдіс бойынша майда фосфорит күкірт қышқылымен және фосфор қышқылымен қоса араластырылып араластырғышта ретімен орналасқан реакторларда пульпаны салқындатып, қалған қалдықты полугидратқа кристалдандырады да сүзгіштен өткізіп,жуады. Бұл процесс шығынсыз,сонымен қатар алынған фосфогипс құрамында 0,2-0,4 % Р2О5 және ол ешқандай дайындықсыз құрлыс материал ретінде өндірісте қолданады.
АҚШ-та изотермиялық процесс «Свенсон» өңделіп өндіріске ендірілген. Бұнда фосфатты шикізатты араластыру бір реакторда жүргізіледі, экстрактор функциясын атқаратын, фоспогипсті кристалдау және вакум - мұздатқыш ретінде. Фосфат реакторға берілмей тұрып айналмалы фосфор қышқылымен араластырылады. 93% ерітілмеген күкірт қышқылы пульпа бетіне шашыратылады. Пульпаның айналу жылдамдығы өте жоғары, ол жергілікті қанығуды болдырмай, гипстің біріңғай кристалын алуға көмектеседі.
ЭФК өндірісінде 1т Р2О5 алғанда 4,5 т фосфогипс түзіледі. Жағдайсыз қоспалардың болуына байланысты оның жаппай өндіріспен салыстырғанда пайдалану мөлшері онша емес.
Барлық өркенді елдерде фосфогипсті пайдалану әрекеттері қарастырылуда.
Бұрынғы Совет одағында фосфогипс ауыл-шаруашылығында тұзды топырақтарда минералдауға, өндірісте, құрлыста пайдаланылады. Воскресенском ПО «Минудобрения» да фосфогипсті әртүрлі құрлыс материалдарына (плита,перегордкалар,аспалы патолоктар т.б.) жасауда пайдаланады.
Гомельді химиялық зауытында отандық технологиямен аздаған ПНР-нан құрлыстар сатып алынып фосфогипсті біріктіру материалдар ретінде (гипсовое вятущее) қолдануда. Сонымен қатар фосфогипсті пайдаланудың жаңа жолдары қарастырулда: шақталы еріткіштерде никелді рудаларды тотықтыру үшін сильфидизатор өндірісінде, фосфогипс негізінде төменгі температуралы ағартуда, Қаратау фосфоритін өңдеуге алынатын күкірт қышқылы және әкті сол сияқты хлорсыз калий қышқылында пайдасы мол.
Шығынсыз күкірт қышқыл өндірісінің дамыған түріне ДКДА екі рет контактілеу және екі рет абсорбциялауды жатқызуға болады. Ол дегеніміз күкірт қышқыл өндірісін – двойное контактирование - двойное абсорбция схемасы бойынша. Ең күшті қышқыл жүйесіне Череповецкідегі ПО «Аммофос»-ын жатқызамыз. Технологиялық көрсеткіш жағынан ол шет ел технологиясынан асып түседі. Пеш бөлімі КС-450 сутрубалы қазан-утилизаторлармен, курғаз газ тазарту жүйесі көп қатарлы құрғақ электросүзгіштермен жабдықталған. Өндіріс қалдығы огарок пеш бөлімінен су қысымымен тасымалдау жүйесімен шлам жинағышта апарылып тазартылған мөлдір су қайтадан қайтадан огарок жууға беріледі. Жуу, кептіру және адсорбциялы башнялар нөлдік белдеуде орналасқан ол электроэнергияны үнемдеуге қышқылдарды жоғары көтермей аборудованияларды ыңғайлы орналастыруға тиімді болу үшін. Жууға арналған қышқылдарды – ауа арқылы салқындатады. Тұманды және күкірт қышқыл шашырындыларын башнядан соңғы волокнисті шашырғы ұстағыштарда отандық типтегі қолданылады.
Күкірт қышқыл өндірісінің бұндай өркендеуі пиритті огороктарды өңдеуді айтарлықтай әлсіретуде. КССРО да пиритті огорокты қолданатын негізінен цемент өңдірісі. Жапонияда огорокті өңдейтін үш зауыт онда түсті және бағалы металдармен пайдалы темір окатыштер, қара металлургияда қолданылатын жұмыс істейді.
Процесс «Пульман» (АКШ) та огароктан бағалы және түсті металдар алу және жоғары темірлі окатыштер алу үшін қарастырылған.